Кіріспе

1124-1143 жылдар аралығында Қарахитай (Батыс Ляо әулеті) мемлекетін құрған император Елю Даши (; сондай-ақ басқаша да аталған), әдепті есімі Чжунде (重德), Батыс Ляо императоры Дезонг (西遼德宗) лақабымен де белгілі, Батыс Ляо әулетінің (Қарахитай) негізін қалаушы. Ол 1124-1132 жылдары патша, ал 1132-1143 жылдары император болды. Мұсылман деректерінде оны Нүши Тайфу, Қушкин Тайфу немесе Баигудың ұлы Қушкин деп те атайды. Ол Солтүстік Қытайдағы Ляо әулетінің Жүршен басшылығымен Жін әулеті тарапынан құрылуға айналып бара жатқан қаупінен қашып, Орталық Азияға батысқа қарай жылжып, онда жаңа империя құрды.

Атауы

Оның есімі туралы әртүрлі теориялар бар. Сугияма Масакидің пікірінше, Даши (大石) қытай тілінен алынған таиши (太師) атағынан шыққан болуы мүмкін. Қидан Гуо Жи болса, бұл тек лақап аты екенін айтады.

Ерте өмір

Елю Даши Ляо әулетінің императорлық Елю кланының кішігірім мүшесі және Ляо императоры Тайдзудың сегізінші буын ұрпағы болды. Оның туған күні толық анықталмаған, бірақ Ляо тарихының әртүрлі деректеріне сәйкес, 1087 немесе 1094 жылы туған болуы мүмкін. «Ляо тарихы» оны «хитан және қытай жазуларын жақсы білетін, атқа мінуде және садақ атуда шебер болған, сондай-ақ Тяньцин дәуірінің бесінші жылы ең жоғары императорлық емтиханды тапсырған» (1115 ж.) деп сипаттайды. Әулеттің құлдырау кезеңінде ол маңызды әкімшілік және әскери лауазымдарды иеленді. Тайчжоу (泰州, қазіргі Тайлай округі, Хэйлунцзян) және Сянчжоу (祥州, қазіргі Вандзиньта қалашығы, Нонъань округі) әкімдігін басқарды. Оның жаңа Кедун базасы Пекиннен солтүстік-батысқа қарай 1500 шақырым жерде, шамамен Болган провинциясындағы Орхон өзені бойында орналасқан. Бұл 20 000 тайпалық атты әскері, жақсы жайылымдары бар және шығыс және оңтүстік жағынан шөлмен қоршалған ежелгі Ляо гарнизоны болды. Ол мүмкіндігі келгенде күштерін жинап, Джуршендерге шабуыл жасауды жоспарлаған, бірақ мұндай мүмкіндік тумады. Ол императорлық жылқы шаруашылығын басқаруды қолға алып, жергілікті тайпаларға белгілі бір билік жүргізді. Оңтүстіктегі Батыс Ся немесе оңтүстік-шығыстағы Сун әулетімен одақ құру әрекеттері сәтті болған жоқ. Джуршендер күшейе келе, батыстағы тәртіпсіз аймақтар одан да тартымдырақ бола бастады. Батысқа қарай тайпалық қозғалыстар, соның ішінде хитан тайпаларының да қоныс аударуы орын алды. 1130 жылдың 13 наурызында ол 20 мыңнан аз сарбазбен батысқа бет бұрды. Енисей қырғыздарымен шағын шайқастардан кейін, ол Кедундан батысқа қарай 1500 шақырым жердегі, қазіргі Қытай шекарасының шығысында Емил өзені бойында жаңа база құрды. Сомамен сол уақытта, ол Эмилден оңтүстік-шығысқа қарай 500 шақырым жердегі Турфан маңында орналасқан Қохо патшалығының билеушісінен құрметпен қарсы алынды, ол оның одақтасы немесе қарауындағы адамға айналды. 1131 жылдың жазында ол Кашгарға (Қоходан шығысқа қарай 1000 шақырымнан астам) шабуыл жасады, бірақ ауыр жеңіліске ұшырап, Қохоға қайта шегінді. Джуршендер оның артынан әскер жіберді, бірақ қашықтықтан туған қиындықтарға байланысты бұл әрекет сәтсіз аяқталды.

Қара Хитай (Батыс Ляо) құрылды

1132 жылы оның ізбасарлары оны Гурхан деп жариялады және ол "Император Тянью" (天祐皇帝) деген патшалық есімді қабылдады. Ол Алмалық пен Қаялық (Талдықорған маңы) үстінен билігін орнатты. Батысында екіге бөлінген Қарақандық хандығы орналасқан еді. Баласағұнның Шығыс Қарақандық билеушісі Ибрахим II Ахмад оны Карлықтар мен Канкалистермен күресуге шақырды, ал 1134 жылы Даши оны құлату мүмкіндігін пайдаланып, парсы тарихшысы Ата Малик Джувайни айтуынша, "өзін ештеңеге қиындық шекпестен отырған таққа қондырды". Ол Баласағұнды өзінің жаңа астанасы етіп, бұрынғы билеушіге қызмет еткен 16 мыңнан астам киданьдықтарды басып алды. Ол Жетісу (шығыс Қазақстан) аймағына билігін таратты. Ол екі әскерін шығысқа Джуршендерге шабуыл жасау үшін жіберді, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Ол қазіргі Шыңжаңды бағындырды. 1137 жылдың мамыр айында ол Хужандта Батыс Қарақандық билеушісін жеңіп, Ферғана алқабында және Ташкентте билігін нығайтып, осылайша империясын батысқа және оңтүстікке қарай кеңейтті.

Катван шайқасы

Батыс Қарахандықтар сол кезде Селжұқтардың қарастығында болды, ал Махмуд Селжұқ сұлтаны Ахмад Санжардан жәрдем сұрады. 1141 жылы Даши Қарахандықтар мен Қарлық тайпалары арасындағы дауға араласып, Селжұқтармен тікелей қақтығысқа шықты. Санжар әскерін Қарахитанға қарсы жорыққа шығарды. Бірақ Қатуан шайқасында Даши Селжұқ түркілеріне қарсы үлкен жеңіс одны. Селжұқ әскері зор шығынға ұшырады, Санжар өмірін сақтап қалды, бірақ оның әйелі мен ең батыл жауынгерлері тұтқынға түсті. Шайқастан кейін Селжұқтардың күші күрт әлсіреді, ал Селжұқ мемлекеті ішкі бүліктерге ұшырады. Қарахиттар Орталық Азиядағы үстем күшке айналды, ал Хорезм мен Қарахандықтар оның империясына бағынды. Олардың империясы бүгінгі Синьцзян, Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Оңтүстік Қазақстанның көп бөлігін қамтыды.

Өлім

Елю Даши 1143 жылы Қатуаннан екі жыл өткен соң Орталық Азияның көп бөлігін билеген күйінде қайтыс болды. Ол қайтыс болған кезде Қара Хитай Трансоксиана, Ферғана, Семиречье, Тарым алқабы және Ұйғырстанды басқарды. Оның императрицасы Сяо Табуян оның орнына регент болып тағайындалды.

Мұра

Елю әулеті Кухлугтың билікті басып алуымен және 1218 жылы Шыңғыс ханның оның иеліктерін жаулап алуымен аяқталды. Селжуктарға жеткен жеңісі және Қарақытай кезінде гүлденген несториандық христиандықпен болған жақсы қарым-қатынасы оны Престер Джон аңызымен байланыстырды – ол исламды жеңуге "тағдырланған" шығыстағы христиан патшасы. Фрайзинг епископы Отто осы оқиғаны алғаш рет 1145 жылы тіркеп қалды.