Кіріспе

Еуразиялық даладағы тайпалар конфедерациясы (б.з.б. 3-ғасыр – б.з. 4-ғасыры)

Хуннұлар (匈奴, Xiōngnú) – көне қытай деректерінде көрсетілгендей, б.з.б. 3-ғасырдан б.з. 1-ғасырының соңына дейін шығыс Еуразия даласында мекендеген көшпелі халықтардың тайпалық конфедерациясы. Б.з.б. 209 жылдан кейін билікке келген Моду Чанью хунн империясын құрды. Бұрынғы үстемдік еткен Юэчжи тайпаларын жеңіп, хуннұлар Шығыс Азия далаларындағы басты күшке айналды, олардың орталығы Моңғол үстірті болды. Хуннұлар қазіргі Сібір, Ішкі Моңғолия, Ганьсу және Сіньцзян аймақтарында да белсенділік танытты. Олардың оңтүстік-шығыстағы көршілес қытай династияларымен қарым-қатынастары күрделі болды – бейбітшілік, соғыс және бағындыру кезеңдері кезекпен алмасып отырды. Нәмісакер, хуннұлар ғасырлар бойы созылған қақтығыста Хань династиясынан жеңіліске ұшырады, бұл конфедерацияның екіге бөлінуіне және Хань шекараларына көптеген хуннұлардың күштеп көшірілуіне әкелді. Он алты патшалық дәуірінде, "Бес варвардың" бірі ретінде, олар Қытайдың солтүстігінде Хан Жао, Солтүстік Лян және Ху Ся сияқты династиялық мемлекеттерді құрды. Хуннұларды жақын маңдағы сак және сармат тайпаларымен байланыстыру әрекеттері бұрын дау тудырған. Алайда, археогенетикалық зерттеулер олардың хуннұлармен байланысын, сондай-ақ ғұндармен туыстығын растады. Хуннұлардың этникалық ядросы туралы әртүрлі гипотезалар бар, себебі қытай деректерінде тек аз ғана сөздер, көбінесе лауазымдар мен жеке есімдер сақталған. Хуннұлардың атауы ғұндар мен/немесе хуналардың атауымен этимологиялық байланысы болуы мүмкін, бірақ бұл мәселе даулы. Ғалымдар ұсынған басқа тілдік байланыстар – түркі, иран, моңғол, урал, енисейлік немесе көпұлттық – барлығы да күмәнді.

Атауы

Қытай тіліндегі шионну атауының өзі кемсітуші термин, себебі (匈奴) иероглифтерінің тікелей мағынасы "жабайы құл" дегенді білдіреді. Синолог Аксель Шюсслер (2014) 匈奴 аталысының ескі қытай тілінде (б.з.д. 318 ж.) *hoŋ nâ деп, ал Шығыс Хань тілінде *hɨoŋ nɑ деп жазылғанын анықтады; басқа қытай транскрипцияларындағы велярлық мұрындық медиалдық ŋ, қысқа дауыстыдан кейін, кейде n немесе m-ге тең келетін жалпы мұрындық дыбыс рөлін атқарғандай, Шюсслер 匈奴 Xiongnu < *hɨoŋ nɑ < *hoŋ nâ атауының қытайлық, тіпті Хань дәуірінен бұрынғы, *Hŏna немесе *Hŭna деген шетелдік атаудың түсінігі болуы мүмкін деп болжайды, оны Шюсслер хунндармен және санскрит тіліндегі Hūṇā сөзімен салыстырады. Дегенмен, дәл осы медиалдық ŋ Кристофер П. Атвудты (2015) *Xoŋai атауын қайта құруға жетеледі, ол Моңғолиядағы Онги өзенінен шыққандығын және бастапқыда этникалық емес, династиялық атау болғанын ұсынады.

Алдыңғылар

Шыңнумен байланысты аумақтарда бұрын Тақта қабір мәдениеті (Ежелгі Солтүстік Азиялық тегі) орналасқан, ол б.з.д. 3 ғасырына дейін сақталған. Генетикалық зерттеулер Тақта қабір халқының Шыңнулардың негізгі ата-бабалары болғанын және Шыңнулар Батыс Еуразиялықтармен күрделі және көптеп араласу арқылы қалыптасқанын көрсетеді. Батыс Чжоу дәуірінде (б.з.д. 1045-771) солтүстік және солтүстік-батыстан келген көшпелі тайпалармен көптеген қақтығыстар болды, олар Сианьюн, Гуйфан немесе әртүрлі "Ронг" тайпалары ретінде белгілі болды, мысалы, Сиронг, Шанронг немесе Куанронг. Куанронгтар б.з.д. 771 жылы Батыс Чжоуды жойып, Чжоудың астанасы Хао Цзиньді тонап, соңғы Батыс Чжоу патшасы Юны өлтірді. Скиф мәдениеті қазылған артефактілер мен мумияланған адамдар арқылы анықталды, мысалы, Сібірдің мәңгі тоңған жерінде, Алтай тауларында, Қазақстан және жақын маңдағы Моңғолияда табылған Сібірдің мұздық ханшайымы. Оңтүстікке қарай Ордос мәдениеті Ордос бұрышында (қазіргі Ішкі Моңғолия, Қытай) қола және ерте темір дәуірінде б.з.д. 6-2 ғасырларда дамыды, оның этно-тілдік тегі белгісіз, және ол үнді-еуропалық тілдерді қолданушылардың шығысқа қарайғы соңғы кеңеюі деп есептеледі. Юэчжилер б.з.д. 2 ғасырда Шыңнулардың экспансиясы салдарынан қоныс аударып, Орталық және Оңтүстік Азияға көшіп баруға мәжбүр болды.

Ерте тарих

Батыс Хань тарихшысы Сима Цян өзінің "Ұлы тарихшы жазбаларында" (б.з.д. 100 – б.з.д. 100 жж.) Сьонну туралы ерте, бірақ егжей-тегейлі баяндама жасады. Онда Сьоннуның белгілі бір Чунвэйдің ұрпақтары екендігі айтылады, ал Чунвэй өз кезегінде "Лорд Сяның" – яғни Ұлы Юдің әулетінен тараған. Дегенмен, Сима Цян Хуася халқының (Хань) қоныстанған жері мен мал өсірумен шұғылданатын көшпелілердің (Сьонну) арасында нақты шекара салды, оларды өркениет пен өркениетсіздіктің екі ұйымдық тобы ретінде сипаттады: Хуа-И айырмашылығы. Сима Цян Сьоннудың б.з.д. 265 жылға дейін, Чжао-Сьонну соғысынан бұрын, Жабайы қаз қақпасы мен Дай округтерінің солтүстігінде пайда болғанын да атап өтті. Алайда, синолог Эдвин Пуллейбланк (1994) б.з.д. 241 жылға дейінгі Сьонну туралы сілтемелер Ху халқының анахронистік алмасуы екенін айтады. Кейде Сьонну басқа көшпелі халықтардан, атап айтқанда Ху халқынан ажыратылды, бірақ басқа жағдайларда қытай деректері Сьоннуды көбінесе Ху халқы деп жіктеді, бұл көшпелі халықтарды білдіретін жалпы термин болды. Тіпті Сима Цян да тұрақсыздық танытты: "Жао әулетінің тарихы" тарауында ол Донгхуды нағыз Ху деп санады, бірақ басқа жерде Сьоннуды да Ху деп есептеді. Ежелгі Қытай Сианьюн және Сиронг көшпелі халықтарымен жиі байланысқа түсті. Кейінгі қытай тарихнамасында осы халықтардың кейбір топтары Сьонну халқының болуы мүмкін ата-бабалары деп есептелді. Бұл көшпелі халықтар Шан және әсіресе Чжоумен жиі әскери қақтығыстарға түсті, Чжоу көшпелілерді жаулап алып, құлдарға айналдырды. Соғысқан мемлекеттер кезеңінде Цинь, Чжао және Ян мемлекеттерінің әскерлері Сьонну және басқа Ху халықтары мекендеген көшпелі аумақтарды басып алды. Чжао-Сьонну соғысы осы науқандардың көрнекті мысалы болып табылады. Пуллейбланктың пікірінше, Сьонну Широнг тобының Ику тайпасының бір бөлігі болған, олар Шанбэйде тұрған және ғасырлар бойы Қытайдың ықпалында болған, бірақ содан кейін Цинь әулеті оларды қуып шықты. Циньнің Сьоннуға қарсы жорығы Цинь аумағын Сьонну есебінен кеңейтті. Цинь әулетінің бірігуінен кейін Сьонну Циньдің солтүстік шебіне қауіп төндірді және табиғи апаттар кезінде Цинь әулетіне шабуыл жасауға бейім болды.

Сюньну иерархиясы

Сюньнулардың билеушісі Чанью деп аталды. Оның бағынында Туки патшалары болды. (Қытай: 龍城; Моңғол: Luut; lit. "Аждаһа қаласы") жыл сайынғы жиын орыны болды және Сюньну астанасы қызметін атқарды. Лонгченг қираған жері 2017 жылы Архангай провинциясының Ульзит ауданының оңтүстігінде табылды. Шаньсидің солтүстігіндегі сол жақ Туки патшасы Пекиннің солтүстігіндегі аймақты бақылады, ал оң жақ Туки патшасы Ганьсуға дейінгі Ордос айналымын бақылады. Сюньнулар солтүстікке, қазіргі Монголияға дейін ығыстырылған кезде.

Хан әулетімен неке дипломатиясы

200 жылы қыста, Сионғулар Тайюаньды қоршағаннан кейін, Хан императоры Гаозу Моду Чаньюға қарсы әскери жорыққа жеке басшылық етті. Байден шайқасында ол Сионғу атты әскерінің шабуылына ұшырады. Император жеті күн бойы жабдықтаудан және күшектен үзіліп, тұтқындалудан мүшкіл құтылды. Хан әулеті императордың қыздарын жібермеу үшін, Хэцинь некелік одағын Сионғулармен жасасқанда, бірнеше рет императорлық отбасының мүшелері емес, кездейсоқ әйелдерді «принцесса» деп жалған айыптап жіберді. Хан осы «принцессаларды» Сионғу басшыларына үйлендіру үшін жіберді. Некелесумен қатар, Хан Сионғуларды шабуылдауды тоқтату үшін сыйлықтар мен пара жіберді. 200 жылы Пинчжэн шайқасында жеңілгеннен кейін, Хан императоры Сионғу қауіп-қатеріне әскери шешім табудан бас тартты. Оның орнына б.з.б. 198 жылы Лю Цзин сарайлық кеңесшісі келіссөздер жүргізу үшін жіберілді. Тараптар арасында қол жеткізілген бейбіт келісімде Хан принцессасы (Хэцинь деп аталады) Чаньюға берілді; Сионғуларға жібек, тазартылған ішімдіктер мен күріштің мерзімді сыйлықтары; мемлекеттердің тең мәртебесі; және өзара шекара ретінде шекаралық қабырға салынды. Бұл алғашқы шарт Хан мен Сионғу арасындағы қарым-қатынас үлгісін алпыс жылға белгіледі. Б.з.б. 135 жылға дейін шарт тоғыз рет жаңартылды, әр жолы Сионғу империясына берілетін «сыйлықтардың» мөлшері артты. 192 жылы Модун тіпті Хан императоры Гаозудың жесірі императрица Лю Чжидің қолынан сұрады. Оның ұлы және мұрагері, Лаошанг Чанью деп белгілі Цзию, әкесінің экспансиялық саясатын жалғастырды. Лаошанг император Вэньпен үлкен мемлекеттік қолдаумен нарық жүйесін сақтау туралы шарттар бойынша келіссөздер жүргізді. Сионғулар көп пайда тапса да, қытайлықтардың пікірінше, некелік шарттар қымбат, өте қорлаушы және тиімсіз болды. Лаошанг Чанью бейбіт келісімге жеңіл қарамайтынын көрсетті. Бірде оның тыңшылары Чанъаньға жақын жерге жеткен. 166 жылы ол 140 000 атты әскерді жетектеп, Андинге басып кірді, императорлық сарайға жақын Йунға дейін жетті. 158 жылы оның мұрагері Шандаңға және Юньчжунға шабуыл жасау үшін 30 000 атты әскерін жіберді. Сионғулар Хан әулетінің офицерлерімен және шенеуніктермен некелік одақтар жасады, Сионғуларға өткен және Сионғуларға қосылған хан қытайларына Чаньюдың (Сионғу билеушісі) әпкелері мен қыздарын үйлендірді. Лаошанг Чаньюдың қызы (Чанчжэн Чанью мен Ижикси Чаньюдың үлкен әпкесі) Хан әулетіне қызмет ететін Си маркизі Цзяо Синь деген Сионғу генералына үйленді. Цидихоу Чаньюдың қызы, Хан қытайлық генералы Ли Лингке, ол басылып, Сионғуларға өткеннен кейін үйленді. Сионғуларға өткен тағы бір хан генералы - Көк жылқылар соғысындағы генерал Ли Гуанли, ол Хулугу Чаньюдың қызына үйленді. Хан дипломаты Су Ву Ли Линг тұтқындалған кезде берген Сионғу әйелін алды. Хандық қытайлық саяхатшы Чжан Цянь Сионғу әйеліне үйленді және Сионғулар тұтқындаған кезде бала тапты. Шығыс Цзинь әулеті құлағаннан кейін, Сяньбэй Солтүстік Вэй хан қытайлық Цзинь ханзадасы Сима Чуцзиді босқын ретінде қабылдады. Солтүстік Вэй Сяньбэй ханшайымы Сима Чуцзиге үйленіп, Сима Цзиньлунды дүниеге әкелді. Солтүстік Лянг Сионғу королі Джуку Муцзяньнің қызы Сима Цзиньлонгқа үйленді. Енисей қырғыз хағандары Енисей қырғыз хандығының Енисей қырғыз хағандары, атақты Хан әулетінің генералы Ли Гуанның немересі, генерал Ли Лингтен шыққан деп мәлімдеді. Ли Линг Сионғуларға түсіп, б.з.б. бірінші ғасырда өткен. Тан патшалық Ли әулеті де Ли Гуаннан шыққан деп мәлімдегендіктен, қырғыз хағаны Тан императорлық отбасының мүшесі ретінде танылды. Бұл қарым-қатынас қырғыз хағаны Аре (阿熱) ұйғыр хандығына басып кіріп, Қасар қағанын өлтірген кезде жағдайды жақсартты. Бұл жаңалықты Чанъаньға қырғыз елшісі Чжуу Хесу (註吾合素) жеткізді.

Хан-Шионну соғысы

Хан императоры У хань қытайлық зерттеуші Чжан Цзяньді батыстағы құпия патшалықтарды зерттеуге және Сюньнумен күресу үшін Юэчжи халқымен одақ құруға жібергенде, Хан әулеті соғысқа дайындық жасады. Осы уақыт ішінде Чжан Сионну әйеліне үйленді, ол оған ұл туып, Сионну көшбасшысының сенімін алды. Логистикалық қиындықтар осы науқандардың ұзақтығын және ұзақ мерзімді жалғасуын шектеді. Ян Ю (嚴尤) талдауларына сәйкес, қиындықтар екі түрлі болды. Біріншіден, алыс қашықтықтан азық-түлік жеткізу мәселесі туындады. Екіншіден, солтүстік Сионну жеріндегі ауа райы Хан әскерлері үшін қиын болды, олар жеткілікті отын ала алмады. Ресми есептерге сәйкес, Сюньнулар 80 мыңнан 90 мыңға дейін адам жоғалтты, ал Хан әскерлері шөлге әкелген 140 мың жылқының 30 мыңнан азы ғана Хан империясына қайтып келді. 104 және 102 жылдары хандар Дайуан патшалығына қарсы Көк жылқылар соғысын жүргізіп жеңді. Нәтижесінде хандар көптеген ферғаналық жылқыларға ие болды, олар Сюньнуға қарсы шайқаста оларға көмектесті. Осы шайқастардың нәтижесінде Хан империясы Ордос пен Гансу дәлізінен Лоп-Норға дейінгі стратегиялық аймақты бақылады. Олар Сюньнуларды оңтүстікке қарай Қиан халықтарынан бөліп алуға және Батыс аймақтарға тікелей қол жеткізуге жетті. Хан хандығының Сюньнуға деген күшті бақылауына байланысты Сюньнулар тұрақсыз болды және Хан империясына қауіп төндірмеді. Хан әулетінің Бас қорғаушысы (都護; Духу) Бан Чао 70 мың сарбаздан тұратын әскерімен, қазір Жібек жолы деп аталатын сауда жолын мазалаған Сюньну қалдықтарына қарсы жорыққа аттанды. Оның сәтті әскери жорығы бірінен кейін бірі Сюньну тайпаларын бағындырды. Бан Чао Дакинге (Рим) Ган Ин есімді елші жіберді. Бан Чао Хан империясына қызметтері үшін Дингюань маркизі (定遠侯, яғни "қашықтағы жерлерді тұрақтандырған маркиз") болып тағайындалды және 70 жасында Luoyang астанасына оралды, 102 жылы қайтыс болды. Оның өлімінен кейін Батыс аймақтардағы Сюньну билігі қайтадан күшейді, ал кейінгі династиялардың императорлары Тан династиясына дейін осылай батысқа жетпеді.

Шыоңну азаматтық соғысы (6053 б.з.д.)

Егер Чанью қайтыс болса, билік оның кіші інісіне өтетін болды, егер оның ұлы кәмелетке толмаған жаста болса. Бұл жүйені гаэльдік танистрмен салыстыруға болады, ол әдетте тақта ересекті еркек адамды орналастырды, бірақ таққа талап етуге болатын бірнеше әулет болған жағдайда кейінгі ұрпақтарда қиындықтар тудыруы мүмкін. 60 жылғы Чаньюдың 12-ші қайтысынан кейін билікті 12-ші Чаньюдың туысының немересі Воянкуди иеленді. Өзін билікке талапкер ретінде көрсеткен ол, өзінің адал адамдарын қызметке тағайындауға тырысты, бұл оның жауларын көбейтті. 12-ші Чаньюдың ұлы шығысқа қашып, 58 жылы көтеріліс жасады. Воянкудиді қолдаушылар аз болды, ол өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болды, ал көтерілісшіл ұлы Хуханэ 14-ші Чанью атанды. Воянкудидің жақтастары оның інісі Тукиді Чанью етіп тағайындады (58 ж.б.д.). 57 жылы тағы үш адам өзін Чанью деп жариялады. Екеуі үшіншісінің пайдасына талаптарынан бас тарды, ол сол жылы Тукиден жеңіліп, келесі жылы Хуханэге бағынды. 56 жылы Туки Хуханэден жеңіліп, өзін-өзі өлтірді, бірақ тағы екі талапкер пайда болды: Руньчжэнь және Хуханэнің ағасы Чжичжи Чанью. Руньчжэнь 54 жылы Чжичжидің қолынан қаза тапты, қалғаны Чжичжи мен Хуханэ ғана болды. 53 жылы Чжичжи билігі күшейді, Хуханэ оңтүстікке көшіп, қытайларға бағынды. Хуханэ қытайлардың қолдауымен Чжичжиді әлсіретіп, оны біртіндеп батысқа ығыстырды. 49 жылы Тукидің бауыры Чанью болып, Чжичжи оны өлтірді. 36 жылы Чжичжи Балхаш көліне жақын батыста жаңа мемлекет құруға тырысқанда қытай әскерінің қолынан қаза тапты.

Хан хандығымен салықтық қатынастар

53 жылы Хуханэ (呼韓邪) хан қытайларымен салық төлеу қатынастарын орнатуға шешім қабылдады. Хан әкімшілігінің бастапқы талаптары мынадай болды: біріншіден, Чаню немесе оның өкілдері астанаға келіп құрмет көрсетуі керек; екіншіден, Чаню кепіл ретінде ханзадені жіберуі керек; үшіншіден, Чаню Хан императорына құрмет сыйлықтарын ұсынуы керек. Қытай әлеміндегі Сяньбилердің саяси мәртебесі «досты мемлекеттен» («сыртқы бағынышты мемлекетке» (外臣) дейін төмендетілді. Алайда, осы кезеңде Сяньбилер саяси тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығын сақтап қалды. Қытайдың Ұлы Қорғаны Хан мен Сяньбилер арасындағы шекара ретінде қызметін жалғастырды. Хуханэ өзінің ұлы, «оң қанаттың дана патшасы» Шулуцзютаңды кепіл ретінде Хан сарайына жіберді. 51 жылы ол жеке өзі Чанъаньға барып, Ай мерекесінде императорға құрмет көрсетті. Сол жылы тағы бір елші, Цыжушань (稽居狦), қазіргі Шанси облысының солтүстік-батысындағы Ганкуан сарайында қабылданды. Қаржылық жағынан Хуханэ қатысқаны үшін көп мөлшерде алтын, ақша, киім, жібек, жылқы және астықпен сыйланды. Хуханэ б.з.д. 49 және б.з.д. 33 жылдары тағы екі рет құрмет көрсету сапары жасады, әр сапар сайын императорлық сыйлықтардың мөлшері артты. Соңғы сапарында Хуханэ императордың күйеу баласы болуға рұқсат беруді сұрады. Сяньбилердің саяси мәртебесінің төмендеуінің белгісі ретінде император Юань одан бас тартып, орнына бес қызметші әйелді сыйлады. Олардың бірі – Ван Чжаоцзюнь, ол қытай халық ауыз әдебиетіндегі «Төрт сұлудың» бірі ретінде танымал. Жижи ағасының бағынышқа түскенін білген соң, ол да б.з.д. 53 жылы Хан сарайына кепіл ретінде ұлын жіберді. Содан кейін б.з.д. 51 және б.з.д. 50 жылдары екі рет Хан сарайына сыйлықтармен елшілерді жіберді. Бірақ ол жеке өзі құрмет көрсетпегендіктен, оған салық төлеу жүйесіне қабылдануға рұқсат берілмеді. 36 жылы кіші офицер Чэнь Тань, Батыс аймақтардың бас қорғаушысы Ган Яншудың көмегімен, әскер жинап, Жижиге қарсы шайқастың нәтижесінде оны жеңіп, оның басын Чанъаньға жеткізді. Худершинің (18–48 жж.) билік кезеңінде, Сінь әулетінің саяси құлтуларына байланысты салық төлеу қатынастары тоқтатылды. Сяньбилер батыс аймақтарды, сондай-ақ Ухуань сияқты көрші тайпаларды қайта бақылауға алу мүмкіндігін пайдаланды. 24 жылы Худерши тіпті салық төлеу жүйесін кері қайтару туралы да ойластырды.

Оңтүстік сионгу және Солтүстік сионгу

Сюньнулардың жаңа билігіне император Гуангу тарапынан ымыраласу саясаты қолданылды. Өкімет билігінің шарықталу шегінде Худуерши өзін даңқты атасы Модумен теңестірді. Дегенмен, Сюньну ішіндегі аймақтық сепаратизмнің күшеюіне байланысты Худуерши ешқашан толыққанды билікті орната алмады. Хуханэ қалыптастырған бауырластық мұрагерлік принципін бұза отырып, Худуерши өзінің ұлы Пунуды мұрагер етіп тағайындады. Бірақ, алдыңғы шаньюйдің үлкен ұлы болғандықтан, Би (Пи) – Оң жақтың Рижу патшасы – мұрагерлікке негіздік құқыққа ие болды. Осы себепті Би шаньюй сарайындағы жылдық кеңеске қатысудан бас тартты. Дегенмен, 46 жылы Пуню таққа отырды. 48 жылы Бидің билік аймағындағы оңтүстіктегі сегіз Сюньну тайпасының конфедерациясы, 40 000-50 000 сарбаздық әскермен Пуню мемлекетінен бөлініп, Биді шаньюй деп жариялады. Бұл мемлекет Оңтүстік Сюньну деп танылды.

Солтүстік сионгу

Пуннудың Орхон (қазіргі солтүстік орталық Моңғолия) аймағындағы мемлекеті Солтүстік Сюньну деп белгілі болды. Солтүстік Чанью атанған Пуну Оңтүстік Сюньнуға әскери қысым көрсетуді бастады. 49 жылы Ляодун әкімі Цзи Юн, Ухуань және Сяньбеймен бірігіп, Солтүстік Сюньнуға шабуыл жасады. Солтүстік Сюньну екі маңызды жеңіліске ұшырады: 85 жылы Сяньбейден, ал 89 жылы Икх Баян шайқасында Хан әскерінен. Солтүстік Чанью халқымен бірге солтүстік-батысқа қашты. Шамамен 155 жылы Солтүстік Сюньнулер Сяньбейлер тарапынан түпкілікті түрде "таңсырылып, бағындырылды". V ғасырғы Вэй кітабында айтылғандай, Солтүстік Чанью тайпасының қалдықтары Кучаның жанында Юэбан (悅般) болып қоныстанды және Усунды бағындырды; ал қалғандары Алтай таулары арқылы Трансоксаниядағы Канджуға қарай қашты. Бұл топтың кейіннен Ефталиттер деп аталғаны хабарланды.

Оңтүстік сионгу

Сол кезде оңтүстік шионнулар Пунудан туындаған қауіптен басқа, табиғи апаттар мен бақытсыздықтарға ұшырады. Осының салдарынан, 50 жылы Оңтүстік Сюньну Хан Қытаймен салық төлеу қатынасына түсті. Хан әкімдігі оңтүстік шионнуларды бақылауда ұстау үшін салық жүйесін күшейтті. Чаньюға өзінің резиденциясын Мейдзи ауданындағы Сихэ округінде орнатуға бұйрық берілді, ал оңтүстік шионнулар сегіз шекаралық округке қоныстандырылды. Сонымен қатар, көптеген ханьдықтар да осы округтерге қоныс аударды, нәтижесінде аралас хань-шионну елді мекендері пайда болды. Экономикалық тұрғыдан алғанда, оңтүстік шионнулар ханмен саудаға тәуелді болды. Хандық қоныс аударушылар мен көшпелі өмір салтын ұстанатындар арасында шиеленіс байқалды. 94 жылы Аньго Чанью жаңадан бағындырылған шионнулармен бірігіп, Ханға қарсы ірі көтеріліс ұйымдастырды. Біздің заманымыздың II ғасырының соңында оңтүстік шионнулар Хан әкімдігін шайқаған көтерілістерге тартылды. 188 жылы чанью Хэбэйдегі көтерілісті басуға әскер жіберуге келіскені үшін өзінің ішкі жауынгерлерінің қолынан қаза тапты. Көптеген шионнулар хан сарайына үздіксіз әскери қызмет етудің үрдісі қаланады деп қорқып, алаңдады. Қаза тапқан чаньюдың ұлы Юфулуо, Чижисичжу (持至尸逐侯) атағымен, оның орнын басты, бірақ 189 жылы сол көтерілісшілер оны тақтан түсірді. Ол Хан астанасы Луоянға (Луоян) көмек сұрау үшін барды, бірақ сол кезде Хан сарайы Бас генерал Хэ Цзинь мен евнухтардың арасындағы қақтығыс және әскербасы Дун Чжуоның араласуынан дүрбелеңге түскен еді. Чаньюға Шаньсидегі Пиньян қаласында өзінің ізбасарларымен қоныстанудан басқа жол қалмады. 195 жылы ол қайтыс болып, оның орнын ағасы Хучуань Чанью иеленді. 215-216 жылдары әскербасы және мемлекет қайраткері Цао Цао Хучуань Чаньюны Е қаласында ұстап алды және Шаньсидегі оның ізбасарларын бес бөлімге бөлді: сол, оң, оңтүстік, солтүстік және орталық. Оларды Юфулуоның ұлы Лю Бао және інісі Кубэй қадағалап отырды. Бұл Шаньсидегі қуғынға ұшыраған шионнулардың көтеріліс ұйымдастыруына жол бермеуді мақсат етті, сонымен қатар Цао Цао шионнуларды өз атты әскерінде қосымша күш ретінде пайдалануға мүмкіндік берді. Кейіннен Шаньсидегі шионну аристократиясы өз тегін Луантиден Люға өзгертті, хан императорлық руымен ертедегі неке саясаты арқылы байланысты екендерін көрсету үшін. Хучуаньнан кейін оңтүстік шионнулар бес жергілікті тайпаға бөлінді. Әр жергілікті басшы "қытайлық ресми өкілінің қадағалауында" болды, ал чанью "императорлық сарайда жартылай тұтқындықта" болды.

Қытайдың солтүстігіндегі кейінірекки Сюньну мемлекеттері

Шығыс Хан әулеті кезінде Солтүстік Қытайға қоныс аударған Оңтүстік Сюньнулар өздерінің тайпалық байланыстарын және саяси ұйымдастырылуын сақтап, Қытай саясатында белсенді рөл атқарды. Он алты патшалық дәуірінде (б.з. 304–439) Оңтүстік Сюньну басшылары бірнеше патшалықтар құрды немесе басқарды, оның ішінде Лю Юаньның Хан Чжао патшалығы (бұрынғы Чжао деп те аталады), Хелиан Бобоның Ся және Джуку Мэньшунның Солтүстік Лян патшалықтары.

Фан Сюаньлингтің «Джин кітабында» он тоғыз Сюньну тайпасы тізілген: Туге (屠各), Сянцзи (鮮支), Куту (寇頭), Утан (烏譚), Чили (赤勒), Ханцзи (捍蛭), Хеиланг (黑狼), Чиша (赤沙), Юган (鬱鞞), Вэйсуо (萎莎), Тутонг (禿童), Боми (勃蔑), Цианку (羌渠), Хелай (賀賴), Чжункин (鐘跂), Далу (大樓), Йонгкю (雍屈), Женшу (真樹) және Лицзе (力羯).

Хан (304319)

Сао Цаодың ниеттеріне қарамастан, Шансидегі Оңтүстік Сяньбилер ақырында көтеріліп, билікті қайтаруға тырысты. Бес бөлім уақытша Лю Бао басшылығымен бірікті, бірақ Цао Вэй және Батыс Цзинь сарайлары араласып, оларды қайта бес бөлікке бөлді. Цзинь дәуірінің басында Сяньбилер көтерілістер ұйымдастырып, Ұлы Қабырғадан шығуға тырысты, бірақ 304 жылғы Сегіз ханзада соғысының кезінде Цзинь билігінің солтүстік Қытайда әлсіреуінен ғана маңызды табысқа жетті. Лю Баоның ұлы Лю Юань, Цзинь ханзадаларының біріне қызмет ететін генерал, Сяньбилердің көтерілісін басқаруға шақырылды. Өз ханзадасын алдап, Лю Юань Сяньбилерге оралды және Ұлы Чанью атағын алды. Кейін сол жылы ол өзін Хан патшасы деп жариялады. Сяньби болғанымен, Лю Юань өзінің мемлекетін Хан әулетінің жалғасы ретінде көрсетті, оның ата-бабаларының Хэцинь арқылы Хан қарындастарына үйленгенін айтты. Ол ханьқытайлар мен Сяньби және Ди сияқты Сяньби емес тайпалардың өзіне қызмет етуіне рұқсат берді және 308 жылы өзінің атағын Хан императорына көтерді. Соғыс пен табиғи апаттардан қиындық көріп, Батыс Цзинь Ханның күшейіп келе жатқан қаупін тоқтатуға шамасы келмеді, әсіресе Лю Конг таққа отырғаннан кейін. 311 жылы Хан әскерлері Цзинь императорлық әскерін талқандады, жақын арада Цзинь астанасы Луоян тоналды және император Хуай Енчжа апаты деп белгіленген оқиғада тұтқындалды. 316 жылы Хан император Мин басқарған Цзиньді Чанъанда қайта жандандыру әрекеті де талқандалды. Екі император да 313 және 318 жылдары өлім жазасына кесілгенге дейін Пиньян қаласында Лю Конгтың шарап құюшылары ретінде қорланды. Чанъан құлағаннан кейін Цзиньдің қалдықтары шығыс Цзинь әулеті ретінде оңтүстіктегі Цзяньканда сақталды. Хан әскери жетістіктерге жеткенімен, Лю Конгтың тұсында ішкі тартыстарға ұшырады. Лю Конг өзінің министрлерімен келіспеушілікке түсті және оларға қарсы тұру үшін өз әйелдерінің туыстары мен евнухтарды күшейтті. Хан сарайы оның жақтастары мен соттың қалған бөлігі арасындағы фракцияларға бөлінді, нәтижесінде бірнеше маңызды министрлер өлім жазасына кесілді. Лю Конг Ши Леді, империяның шығыс бөлігін тиімді басқарған Цзе тайпасының генералын да бақылауға алмады. Бұл 318 жылы Лю Конг қайтыс болғаннан кейін оның туысы Цзинь Цзюнь бастаған төңкеріске әкелді, ол императорды және аристократияның үлкен бөлігін өлтірді, бірақ Лю Конгтың туысы Лю Яо мен Ши Ле басқарған біріккен күштермен жеңіліске ұшырады.

Бұрынғы Жао (319329)

Жин Чжунның бүлігі кезінде, қырғыннан аман қалған Хан әулетінің адалдары Лю Яоны жаңа император деп жариялады. 319 жылы Лю Яо астананы Пиньяннан Чанъанға көшіріп, династияның атын Чжао деп өзгертті. Бұрынғы императорлардан өзгеше, Лю Яо өзінің Сяньби тегін еске алып, Моду Чаньюға құрмет көрсетіп, Хан әулетін қайта орнату туралы бастапқы ұстанымнан алшақтады. Дегенмен, бұл Лю Юаньмен үзіліс болған жоқ, өйткені ол Лю Юань мен Лю Конгты қайтыс болғаннан кейін де құрметтеді. Сондықтан тарихшылар оны бірлесіп Хан Чжао деп атайды. Сол жылы Ши Ле тәуелсіздік жариялап, өзінің Чжао мемлекетін құрды және Лю Яомен солтүстік Қытайға билік ету үшін күресті. Осы себепті Хан Чжао тарихшыларға Ши Ледің Кейінгі Чжаосынан ажырату үшін Бұрынғы Чжао деп те белгілі. Лю Яо Гуанчжун аймағын бақылауында ұстап, Цзинь әскерінің қалдықтарын жеңіп, Бұрынғы Лян және Чучи мемлекеттерін қарату арқылы өзінің иелігін батысқа қарай кеңейтті. Соңында Лю Яо Луоян үшін Кейінгі Чжаомен шайқасқа әскерін жетектеді, бірақ Ши Ле әскерлері оны ұрыста тұтқынға алып, 329 жылы өлім жазасын берді. Ұзақ өтпей Чанъань Кейінгі Чжаоның қолына түсті және Бұрынғы Чжаоның соңғы әскері жойылды. Осылайша Хан Чжао әулеті құлады; ал келесі 20 жыл бойы Солтүстік Қытайды Кейінгі Чжао биледі.

Тьёфу тайпасы және Ху Ся әулеті (309431)

Тьифу тайпасының басшылары Кюбейдің ұрпақтары еді және олар Сюньнудың тағы бір тармағы – Дугу тайпасымен туыс болды. 309 жылы билікке келгеннен кейін, әмірші Лю Ху тайпаға өз атын берді және Шансиден Батыс Цзиньге қарсы көтеріліс бастады, бірақ Орддос айналымындағы Шуфан округіне тітіркенді. Тьефулар өмірлерінің көп бөлігін сол жерде өткізді, көбінесе 392 жылы Солтүстік Вэй әулеті олардың күшін жоймас бұрын, күшті көршілеріне қарасты вассал ретінде болды. Тьефу тайпасының аман қалған мүшесі Лю Бобо жер аударылып, ақырында Цян тайпасының басшылығымен Кейінгі Циньге қызмет етуге ұсыныс жасады. Ол Шуфанды күзетуге тағайындалды, бірақ 407 жылы көтеріліс жасап, Ху Ся әулеті деп аталатын мемлекет құрды (Сюньнудың Xia әулетінен таратылғаны үшін осылай аталды), өз тегін Хелиан (赫連) деп өзгертті. Хелиан Бобоның соғысы Кейінгі Циньнің құлдырауына себеп болды, ал 418 жылы ол Гуанчжун аймағын Шығыс Цзинь әулетінен басып алды, себебі Цзинь өткен жылы Циньді жойған еді. 425 жылы Хелиан Бобоның қазасынан кейін Ся тез күйреп, Солтүстік Вэйдің қысымына ұшырады. 428 жылы император Хелиан Чанг және астана Вэй әскерлерімен басып алынды. Оның інісі Хелиан Динг 431 жылы Батыс Циньді басып алды, бірақ сол жылы Солтүстік Лянға қарсы жорық жасағанда Туйухун тайпасымен шабуылға ұшырап, тұтқынға алынды. Ся мемлекетінің соңы келді, ал келесі жылы Хелиан Динг Вэйге жіберілді, онда өлім жазасына кесілді. Тунванченг (мағынасы "Барлық ұлттарды біріктіру") – Хелиан Бобо билік еткен кезде салынған Ху Сяның астаналарының бірі. Бұл қираған қала 1996 жылы табылған және Мемлекеттік кеңес оны ең жоғары мемлекеттік қорғауға алынған мәдени мұра ретінде жариялады. Хелиан Бобоның әскерлерді қарап өткен Йунъань платформасын жөндеу жұмыстары аяқталды, ал енді 31 метрлік мұнараны қалпына келтіру жұмыстары жүріп жатыр.

Джуку кланы және Солтүстік Лян династиясы (401460)

Шансидегі Хан Жао және Ху Ся кландарының билігінен өзгеше, Джуку кланы Гансуда мекендеп, Лушуйху (盧水胡; "Лу өзенінің варварлары") этносына жатқан. Лушуйху – күрделі этникалық топ, қазіргі Жангье (Ганьсу) аймағындағы Лу өзені (盧水) бойында өмір сүрген Сионғу, Юэчжи, Цян және басқа да этностардың қосындысы деп есептеледі. Әсіресе, Джукулар Сионғулардан тараған немесе олардың күшті ықпалында болған, себебі олардың тегі ата-бабаларының бұрынғы Сионғу титулынан алынған. 397 жылы олар Хань қытайының әкімі Дуань Еге қолдау көрсетіп, Кейінгі Лянға қарсы көтеріліс ұйымдастырып, Солтүстік Лянды құрды. Олардың басшысы Джуку Мэньчжун 401 жылы Дуань Еді құлатты, және Солтүстік Лянның көп бөлігін Джуку биледі. 421 жылы Батыс Лянды жеңгеннен кейін Солтүстік Лян Хеси дәлізін толық бақылауына алып, Батыс аймақтармен сауда жасау мүмкіндігіне ие болды. Алайда, Солтүстік Вэй әулеті Батыс Цинь және Ху Ся мемлекеттерін жойғалы, шекараларына жақындаған кезде Солтүстік Лян өзін оңтүстіктегі Вэй және Лю Сун әулеттеріне қарасты вассал деп жариялады. 439 жылы Вэй Джуку билігін жойды, осылайша олардың мемлекеті "Он алты патшалықтың" соңғысы болды. Бірақ олардың қалдықтары 442 жылы Гаочан оазис қаласына қоныс аударып, 460 жылы Рурандармен жойылды. Джукулар буддизмге үлкен қызығушылық танытты, Джуку Мэньчжун будда әдебиетін аударумен және саяси кеңес берумен айналысқан монах Дхармакшеманы сенімді кеңесші етіп тағайындады. Олардың тұсында Ганьсуда алғашқы буддалық үңгірлер пайда болды, олардың ең танымалдары – Увэйдегі Тяньтишань (天梯山石窟; "Аспандық баспақыш тау") және Чжанъедегі Вэншушань (文殊山石窟; "Манджушри тауы"). Солтүстік Лянның 419-439 жылдар аралығында салған және безендірген ең алғашқы безендірілген Могао үңгірлері – 268, 272 және 275 үңгірлері болды.

Маңыздылығы

Сюньну конфедерациясы далалық империя үшін ерекше ұзақ өмір сүрді. Орталық жазықты шабуылдаудың мақсаты тек заттарды тонау емес, сонымен қатар Орталық жазықтың мемлекетін тұрақты түрде салық төлеуге мәжбүрлеу болды. Сюньну билеушісінің күші Хан мемлекетінен алған салықты басқаруға негізделген, оны ол өзінің қолдаушыларын марапаттау үшін пайдаланды. Хан және Сюньну империялары бір уақытта пайда болды, себебі Сюньну мемлекеті Хан салығына тәуелді болды. Сюньнудың басты кемшілігі – билік мұрагерлігінің ерекшелігі. Егер қайтыс болған билеушінің ұлы билікті қабылдауға жеткілікті үлкен болмаса, билік кешіккен билеушінің бауырына өтетін. Бұл бірінші буында тиімді болды, бірақ екінші буында азаматтық соғысқа алып келуі мүмкін. 60 жылға дейін әлсіз тарап Барфилдтің «ішкі шекара стратегиясы» деп атаған тактикасын қолданды. Олар оңтүстікке қозғалып, Орталық жазықтың үстемдік ететін билігіне бағынды, содан кейін алынған ресурстарды Солтүстік Сюньнуді жеңіп, империяны қайта құру үшін пайдаланды. Бұл шамамен 47 жылға дейін екінші рет орын алғанда, стратегия сәтсіз аяқталды. Оңтүстік билеушісі солтүстік билеушісін жеңе алмады және Сюньнулар бөлініп қалды.

Этнолингвистикалық шығу тегі

Шыңғұс империясы көпұлтты болған деп жиі айтылады.

Енисей теориясы

Лайос Лигети алғаш рет сионггулардың енисей тілінде сөйлегенін ұсынды. 1960 жылдардың басында Эдвин Пуллейбланк осы идеяны сенімді дәлелдермен дамытқан алғашқы адам болды. Енисей теориясы, батыс сионггу халқы – цзе енисей тілінде сөйлегенін болжайды. Хён Джин Ким 7-ші ғасырдағы қытай жинағы «Цзинь шу» цзе тегінен шыққан, енисей тіліне жататын транслитерацияланған әнге ие екенін атап өтті. Осы ән зерттеушілер Пуллейбланк пен Вовинге ирандықтар мен түркілер сияқты басқа сионггу этностарына билік еткен енисейлік цзе үстемдік азаматтарының болғанын дәлелдеуге мүмкіндік берді. Ким сионггу тілінің үстемдігі түркі немесе енисей тілі болуы мүмкін екенін айтты, бірақ сионггулар әлдеқашан көпұлтты қоғам болғанын ескертті. Пуллейбланк пен Д.Н. Кейтли сионггу атауларының «алғашқыда сібірлік сөздер болғанын, бірақ кейіннен түркі және моңғол халықтары қабылдағанын» мәлімдеді. Тарқан, тегин және қаған сияқты атақтар да сионггу тілінен мұраға алынған және енисей текті болуы мүмкін. Мысалы, «көк» деген мағынаны білдіретін сионггу сөзінің прото-енисейлік tɨŋVr сөзінен шыққандығы туралы теория бар. Сионггу жазуларындағы сөздерде кейде Вовиннің сионггудың үлкен енисей компоненті бар деген теориясын қолдау үшін пайдаланған енисейлік туыс сөздер кездеседі. Ұсынылған туыс сөздерге мыналар жатады: сионггу kʷala 'ұл' және кет qalek 'кіші ұл', сионггу sakdak 'етік' және кет sagdi 'етік', сионггу gʷawa 'басшы' және кет gij 'басшы', сионггу "attij" 'әйел' және прото-енисейлік "alrit", кет "alit" және сионггу dar 'солтүстік' – юг tɨr 'солтүстік' сөздері. Пуллейбланк сондай-ақ, сионггу сөздерінің басында r және l әріптерінің жиынтығы болғандықтан, олардың түркі текті болуы екіталай екенін, керісінше, біздегі көптеген сөздер енисей тілдеріне ұқсайтынын айтты. Александр Вовин сионггу тіліндегі кейбір жылқы аттарының енисейлік префикстері бар түркі сөздері болып көрінетінін де жазды.

Көп ұлттылық

Қазіргі уақытта толық қазылған және жақсы құжатталған төрт зират бар: Иволга, Дирестуй, Бурхан Толгой және Даодунзи. Сонымен қатар, Трансбайкалия мен Моңғолияда мыңдаған қабірлер тіркелген. Археологтар көбінесе қазба материалдарына сүйене отырып, Хан және Сюньну қарым-қатынасы туралы қандай да бір пікір айтудан аулақ болды. Дегенмен, олар мынаны атап өтуге дайын болды: "Бұл қабірдің иесінің этникалық тегі туралы нақты көрсетім жоқ, бірақ сол зираттағы Шығыс Хан дәуірінің соңына жататын, ұқсас кірпіштен салынған қабірде археологтар Хан үкіметінің Сюньну басшысына берген ресми атағы бар қола мөрді тапты. Қазба жұмыстарын жүргізушілер бұл кірпіштен салынған қабірлердің барлығы Сюньнуларға тиесілі деген болжам жасады (Цинхай, 1993). "Осы жерлеу орындарының жіктелуі екі басты түрге бөлінеді: "1) көлемді, көбінесе кішірек "серік" қабірлермен шеңберленген, көлбеу террасалы қабірлер және (2) "дөңгелек" немесе "сақина" пішіндес қабірлер". Кейбір ғалымдар мұны "элиталық" және "қарапайым" қабірлер арасындағы айырмашылық деп санайды. Ал басқа ғалымдар бұл жіктемені тым қарапайым деп есептейді, себебі ол "жерлеуге жұмсалған қаражаттың мәнін және әдеттегі бай қабір жиынтығын ескермейді, сондай-ақ осы екі түрдің біріне жатпайтын басқа да шағын жерлеулердің табылуын да назарға алмайды".

Аналық тұқым

[[Файл:Xiongnu халықтарының топтық және жыныстық бейімділіктері бойынша бір ата-аналық гаплогруппалардың Z балдары.png|thumb|right|Xiongnu халықтарының топтық және жыныстық бейімділіктері бойынша бір ата-аналық гаплогруппалардың "z" балдары. Роджерс пен Кестлдің (2022) мәлімдеуінше, бұл зерттеулер Xiongnu халқының алдыңғы Slab Grave халқына өте ұқсас екенін көрсетеді, олардың шығыс және батыс аналық гаплогруппаларының таралу жиілігі шамамен бірдей болған, бұл Slab Grave кезеңінен Xiongnu кезеңіне дейінгі үзіліссіздік гипотезасын қолдайды. Олар генетикалық зерттеулердің көп бөлігі Xiongnu аналық гаплогруппаларының шамамен 27% Батыс Еуразиялық, ал қалғаны Шығыс Азиялық текті екенін көрсетеді деп жазды. Xiongnu үлгілерінде байқалған аналық гаплогруппалардың мысалдары: D4b2b4, N9a2a, G3a3, D4a6 және D4b2b2b, сондай-ақ U2e1.

Әкелік тегі

Роджерс пен Кейстлдің (2022) мәліметінше, Сюонну дәуірінің қалдықтарының шамамен 47%-ы қазіргі Батыс Еуразиялықтармен байланысты аталық гаплогруппаларға жатса, ал қалған 53%-ы Шығыс Азиялық гаплогруппаларға жатқан. Олар бұл көрсеткіштің алдыңғы Slab Grave кезеңімен күрт контраст құратынын атап өтті, онда Шығыс Азиялық әкелік желілері басым болған. Олардың пікірінше, мұның себебі Батыс Еуразиялық аталық гаплогруппаларын ұстанған адамдардың белсенді таралуы болуы мүмкін, немесе Батыс әкелік желілерін ұстанған адамдарды қолдайтын некелік одақтар мен мәдени байланыстардың нәтижесі болуы да мүмкін. Сюонну үлгілерінде кездесетін аталық гаплогруппалардың мысалдары: Q1b, C3, R1, R1b, O3a және O3a3b2, R1a1a1b2a Z94, R1a1a1b2a2 Z2124, Q1a, N1a, J2a, J1a және E1b1b1a. Ли мен Куанның сөзіне сәйкес, Эгин Гол аңғарындағы 62 Сюонну элитасының негізгі әкелік желілері N1c1, Q M242 және C M217 аталық гаплогруппаларына жатқан. Дуурлиг Нарс-тан алынған бір үлгі R1a1, ал екіншісі C M217 гаплогруппасына тиесілі. Барколдан табылған Сюонну қалдықтары тек Q гаплогруппасын ғана көрсеткен. Олардың пікірінше, C2, Q және N гаплогруппалары Сюонну тайпаларының негізгі әкелік гаплогруппаларын құраған, ал R1a Алтай тауының жанындағы көшпелілер арасында ең көп таралған әкелік гаплогруппа (44,5%) болған, олар, мүмкін, Сюонну конфедерациясына қосылып, Цзе халқымен байланысты болуы мүмкін.

Аутосомалық ата-бабалар

2006 жылдың қазан айында «American Journal of Physical Anthropology» журналында жарияланған зерттеу Егін-Голдағы зерттелген адамдар мен қазіргі моңғолдар арасындағы маңызды генетикалық байланысты анықтады. [[Файл:Шиоңну ұрпағы. png|thumb|upright=1.5|Моңғолиядағы жерлеу орындары бойынша Сюннулардың тегінің картасы. Ежелгі Солтүстік-Шығыс Азиялықтар (ANA, Khövsgöl) негізгі үлес қосады, одан кейін гибридтік Сака мәдениеті (Chandman), сондай-ақ Хан, БМАК және Сарматтардың үлесі кішірек. 2020 жылдың қараша айында жарияланған зерттеуде Моңғолияның әртүрлі аймақтарынан алынған 60 ерте және кеш Сюнну адамдары зерттелді. Зерттеу нәтижесінде Сюннулардың Моңғолия аймағынан шыққан үш түрлі топтың қосылуынан пайда болғаны анықталды. Ертедегі екі генетикалық кластер – Алтай тауларынан шыққан «ерте Сюнну батысы» (92% еуразиялық Chandman тегінен және 8% BMAC тегінен тұрады) және Моңғолия үстіртінен шыққан «ерте Сюнну қалғаны» (негізінен Ulaanzuukh Slab Grave тегінен шыққан адамдар немесе «ерте Сюнну батысымен» араласқандар). Кейінгі, «кеш Сюнну» деп аталатын үшінші кластерге гетерогендік белгісі көбірек, онда Chandman және Ulaanzuukh Slab Grave тегінің жалғасуымен қатар, сарматтар мен хан қытайлықтарынан қосымша гендер ағыны байқалды. Олардың ата-аналық гаплогруппалары этногенезіне гетерогенетикалық әсерін, сондай-ақ ғұндармен байланысын көрсетті. Керісінше, кейінгі моңғолдардың жалпы еуразиялық тегі қазіргі моңғол тілдес халықтарға ұқсас. 2024 жылы талданған Сюнну қалдығы (GD1 4) Батыс Еуразиямен байланысты тегі жоқ ежелгі Солтүстік-Шығыс Азиялықтардан шыққан деп табылды. Үлгі түркілік кезеңнен кейінгі Гөктүрік қалдығымен (GD1 1) тығыз байланысты болды.

Сионнулар арасындағы этникалық және мәртебелік қатынас

Шыңнулардан бұрынғы халықтар. Тақта қабірлерінің халқы біркелкі түрде ежелгі Солтүстік-Шығыс Азиядан (ANA) шыққан, ал батыстағы сақтар Синташта және ежелгі Солтүстік-Шығыс Азия (Байкал EBA) тегін, сондай-ақ белгілі бір BMAC компонентімен біріктірген. Шыңнулар тұтастай алғанда этникалық жағынан әртүрлі болғанымен, олардың айырмашылықтары әлеуметтік статусымен тығыз байланысты болған сияқты. Генетикалық әртүрлілік төмен статустағы қызметкерлер арасында ең жоғары болды, олар кішкентай және шеткі қабірлермен анықталды. Бұл қызметкерлер негізінен Чандман/Уйук мәдениетімен (Синташта мәдениеті мен Байкал аңшы-жинаушыларының (Байкал EBA) генетикалық профилін біріктіретін гибридті еуразиялық гендік жиынтығымен сипатталатын) немесе Чандман/Уйук пен ежелгі Солтүстік-Шығыс Азияның Уланзух/Тақта қабір профильдерінің әртүрлі комбинацияларымен байланысты болды.

Өнер

Баяу саусақты оңға|1.35 Белбеудің үш ибекс бейнеленген қапсырмасы, б.з.б. 2-1 ғасырлар, Сюнну. [[Файл:Жануарлар шайқасы сахнасы бар белбеу қапсырмасы, б.з.б. 2-1 ғасырлар, Солтүстік Қытайда жасалған, Сюнну үшін. Тенгридің қытайша жазылуы. Сюннулар көшпелі халық болған. Олардың мал өсіру және Қытаймен ат саудасымен айналысуы олардың тамақтануы негізінен қой еті, жылқы еті және атып түсірілген жабайы қаздан тұратынын көрсетеді. Тарихи мәліметтер б.з.б. 2 ғасырдан бастап прото-моңғол халықтарының (Сюнну, Сянбэй және Қытай) буддизмді білгенін көрсетеді. Иволгинск қонысының аумағындағы Сюнну қабірінен буддалық дұға тізбегінің қалдықтары табылды.