Кіріспе

Орталық Азиядағы ежелгі жартылай көшпелі халықтар [[Сурет:30. Тенлик аттылар қабірінің үйіндісі (III. II. Қосымша Б. С.) Қазақстан. JPG|thumb|right|upright=1.35|Тенлик аттылар қабірінің үйіндісі (III. II. Қосымша Б. С.)] Тенлик қорғаны Вусунмен байланысты. Б.з.д. 176 жылы сионнулар Юэчжи жерлеріне шабуыл жасады, олар кейін Вусунға шабуыл жасап, патшаларын өлтіріп, жерлерін басып алды. Сионнулар аман қалған Вусун ханзадасын қабылдап, оны генералдарының бірі және Вусунның басшысы етті. Б.з.д. 162 жылы Юэчжилер бұрын сақтар мекендеген Жетису, Дзунгария және Тянь-Шаньдағы Іле өзені аңғарына қуылды. Содан кейін Вусундар Ганьсуда Сионнудың қарауындағы вассал ретінде қоныстанды. Б.з.д. 133–132 жылдары Вусун Юэчжилерді Іле аңғарынан қуып шығып, осы аймақты мекендеді. Вусун содан кейін Хань әулетінің жақын одақтасы болды және бірнеше ғасыр бойы аймақтағы күшті күшке айналды. Вусун туралы соңғы мәліметтер Қытай деректерінде 5 ғасырда Роуранның қысымымен Памир тауларына қоныс аударғандығы туралы айтылады. Олар кейіннен Хефталиттерге сіңіп кеткен болуы мүмкін.

Этимология

Wusun – қытай іріптерінің қазіргі заманғы айтылуы. Қытайлық "烏孫" (Wūsūn) сөзбе-сөз wū "қара құс, қарға" + sūn "немере, ұрпақ" дегенді білдіреді. Атаудың шығу тегі туралы бірнеше теориялар бар. Канадалық синолог Эдвин Пуллейбланк Усунның айтылуын қайта құрастырды: орта қытай тілінде ou suən, көне қытай тілінен aĥ smən деп, және Вусунды қазіргі Ысықкөл мен Жетісуда мекендеген Асмiрейлермен (Άσμίραιοι Asmiraioi) байланыстырды, олар Птолемейдің Географиясында (VI.16.3) есімдері кездеседі. Тағы бір теория оларды Исседонмен байланыстырады. Синолог Виктор Х. Мейр Вусунды санскрит тіліндегі áśva 'ат', aśvin 'бие' және литва тіліндегі ašvà 'бие' сөздерімен салыстырды. Осылайша, бұл атау "атты халық" деген мағынаны білдіреді. Сондықтан ол Вусун үнді-еуропа тілдерінің ішінде сатем тілдеріне жататын тіл қолданған деген гипотеза ұсынды. Алайда, бұл гипотезаны Эдвин Г. Пуллейбланк қолдамайды. Кристофер И. Беквиттің талдауы Мейрдің талдауына ұқсас: ол қытайлық терминді қайта құрастырғанда Вусунды көне қытайша *âswin деп қарастырады, оны ол көне үнді aśvin 'аттылар' – Ригведаның егіз ат құдайларының атына теңейді. Этьен де ла Вейссер Вусунды wδ'nn'p-мен бірдейлендіреді, ол Култобе жазбаларында соғди тілінде сөйлейтін Канджу конфедерациясының жауы ретінде көрсетілген. Wδ'nn'p екі морфемадан тұрады: n'p "халық" және *wδ'n [wiðan], ол манихейлік парсы тіліндегі wd'n сөзімен туыс және "шатыр" дегенді білдіреді. Вейссер Вусунның соғди тіліне жақын иран тілінде сөйлегенін болжады, бұл соғдилерге өз эндонимдерін *wδ'n [wiðan] деп аударуға және қытайларға өз эндонимдерін шетелдік тіс үндісін білдіретін /s/ қытай әрпімен жазуға мүмкіндік берген. Сондықтан Вейссер Вусунның эндонимін *Wəθan "шатыр халқы" деп қайта құрастырады.

Ерте тарих

Вусундар алғаш рет қытай деректемелерінде Цилянь таулары мен Дунхуан (Гансу) арасында Юэчжимен бірге тұрған халық ретінде айтылған. Бұл топонимдердің орналасқан жері туралы әртүрлі пікірлер бар. Беквиттің болжамы бойынша, Вусундар – б.з.д. 2-мыңжылдықта ирандық халықтардың шабуылына ұшыраған шығыс индоарийлік тайпалардың қалдығы. Шамамен б.з.д. 210–200 жылдары Юэчжинің бұрынғы тұтқыны және Сиунну ханзадасы Моду Чанью, Юэчжидің қарауында болған Сиунну халқының басшысы болып, Моңғол даласын жаулап алып, бірнеше халықты бағындырды. Б.з.д. 176 жылы Моду Чанью Юэчжиге қарсы күшті шабуыл жасады, олардың патшасы (Куньми немесе Кунмо) Нандоумиді өлтірді. Вусундардың шығу тегі туралы миф хеттер, жуу циньдіктері, скифтер, римдіктер, Когурё, түріктер, моңғолдар және джунгарлар туралы мифтермен ұқсастықтарға ие. Вусундардың шығу тегі туралы миф пен кейінгі түркі халықтары арасындағы ұқсастықтарға сүйене отырып, Денис Синор Вусундар, Соғдиандар немесе екеуі де индоарийлік мәдениеттің ықпалында болған, тіпті патшалық Ашина түрктерінің тегі болуы мүмкін деген пікірді айтты. Б.з.д. 162 жылы Юэчжи Сиуннуларға жеңіліп, Гансудан қашып кетті. Сай (Сака) тайпалары Оңтүстік Азияға көшіп, онда түрлі индо-скифтік мемлекеттер құрды. Сиунну билеушісі қайтыс болғанда, Лицзяоми Сиуннуға қызмет етуден бас тартты. Қытай деректемелерінде Жетісу және Дзунгария аймағындағы Вусун мемлекетінің халқы арасында скифтер (Сака) және көбінесе Тохарлар деп аталатын Юэчжилер есімдері кездеседі. Вусун мемлекеті Юэчжи және Сака тайпаларын қамтыған болуы мүмкін. Цянь Вусундардың саны 630 000 адамға жетеді, оның ішінде 120 000 отбасы және қару-жарақ алып жүруге қабілетті 188 000 ер адам болған деп есептеді. Ханшу оларды бұрын Сакаларға тиесілі болған жерлерді басып алған халық ретінде сипаттайды. Олардың солтүстік-батысында Вусундар қазіргі Қазақстанда орналасқан Канжумен шектесетін. Батысында Даюань (Ферғана) және оңтүстігінде түрлі қала мемлекеттері орналасқан. Вусундардың патша сарайы, Чигу қаласы Ыстықкөлге қарайтын аңғарда орналасқан. Жібек жолының бір тармағында жатқан Чигу маңызды сауда орталығы болды, бірақ оның нақты орны әлі анықталған жоқ. Вусундар одақ құруға келісім берді, ал Чжан Цзянь 115 жылы елші ретінде жіберілді. Алайда, Сиунну Лицзяомиге үйлену үшін ханшайымды жіберді, Сиунну ханшайымы оның бас жұбайы деп жарияланды, ал Сиюнь оның кіші әйелі болды. Сиюнь Вусундарға қыз берді, бірақ көп ұзамай қайтыс болды, содан кейін Хан соты оның орнына Цзею ханшайымын жіберді. 64 жылы Хан ханшайымы Куньми Вэнггимиге жіберілді, бірақ ол оның келуінен бұрын қайтыс болды. Хан императоры Сюань Цзеюдің ұлы Нимиге үйленген соң, ханшайымның қайтып келуіне рұқсат берді. Цзею Нимиге Чими ұлын берді. Вуцзиуту ханзадасы Нимиді, оның туған інісін, кейін өлтірді. Ханның қаһарынан қорқып, Вуцзиуту Кіші Куньми атағын қабылдады, ал Юангимиге Үлкен Куньми атағы берілді. Хан бұл жүйені қабылдап, екеуіне де императорлық мөрді табыс етті. Юангими мен Чими қайтыс болғаннан кейін Цзею император Сюаньдан Қытайға оралуға рұқсат сұрады. Ол б.з.д. 49 жылы қайтыс болды. Келесі онжылдықтарда Үлкен және Кіші Куньми институты сақталды, Кіші Куньми Сиунну ханшайымына, ал Үлкен Куньми Хан ханшайымына үйленді. 2 жылы Ван Манг одақтас Сиуннуға қытайлық вассалдардан, яғни Вусун, Вухуан және Батыс аймақтарының мемлекеттерінен, тұтқындарды алуға жол берілмейтін төрт ережені жариялады. 74 жылы Вусундар Хан әскери қолбасшыларына Чэшиге сыйлық жіберген. Олар соңғы рет 436 жылы қытай тарихи деректемелерінде айтылған, осы кезде қытай елшісі олардың еліне жіберілді және Вусундар оған жауап берді.

Сыртқы келбеті

Ханшу мен Шиджи Вусуньнің сыртқы түріне ерекше тоқталмайды. Вусуньнің сыртқы келбеті туралы алғашқы сипаттама Батыс Хан әулетінің "Жяоши Йилин" атты жорамалы кітабында кездеседі. Онда Вусунь әйелдері "көзі ойылған, қараңғы, келбетсіз: олардың талғамдары әртүрлі, гүлденген шағынан өткенімен [әлі де] күйеуі жоқ" деп суреттеледі. 7 ғасырлық Ханшуға Ян Шигу жазған түсіндірмеде былай делінеді: Батыс аймақтардағы варварлар (戎; Róng) ішінде Вусуньнің сыртқы түрі ең ерекше болып табылады. Қазіргі варварлар (胡人; húrén) – жасыл көзді, қызыл шашты, макака маймылдарына ұқсайтын адамдар, олар осы халықтың ұрпақтары. Алғашқыда Вусунь жерінен табылған бірнеше бас сүйектерге сүйенсек, Вусуньдер аздаған моңғолдық қоспасы бар кавказоидтық халық ретінде танылды.

Тіл

Вусундар, әдетте, үнді-еуропалық халықтардың бірі саналады және тілдері үнді-ирандық тармаққа жатады. Археолог Елена Кузьмина, лингвист Янош Хармата, Джозеф Китагава, Дэвид Дюран Гюди, түрколог Питер Б. Алтын және Орталық Азия ғалымы Денис Синор олардың иран тілінде сөйлегенін айтады. Ян Шигу (581 – 645 ж.с.) Вусундардың ұрпақтарын «шетелдіктер, варварлар» деген мағына беретін Хурен деген атпен сипаттаған. Колин Масика мен Дэвид Кийтли Вусундардың тохария тілінде сөйлегенін де ұсынады. Синор одан әрі зерттеулер жүргізілгенше Вусундарды үнді-еуропалықтардың тохариялық тобына жатқызу қиын деп санайды. Орталық Азия ғалымы Кристофер И. Беквит Вусундардың үнді-арий тілінде сөйлегенін болжайды. Беквит «кунми» атауының үнді-арий этимологиясын ұсынады. Бұл ғалымдар тізімдеген басқа сөздерге «қап», «бег» (ұл) сияқты атаулар кіреді. Бұл теорияны қазіргі түркологтар, оның ішінде Питер Б. Алтын мен Картер В. Финдли сынға алады, олар аталған сөздердің ешқайсысының түрік тіліне қатысы жоқ екенін түсіндіреді. Финдли «бег» атауын соғди тіліндегі «бага» («ұл») сөзінен алынған деп санайды, ол орта парсы тіліндегі «баγ» (Сасанидтер империясының билеушілері қолданған), сондай-ақ санскрит тіліндегі «бхага» және орыс тіліндегі «бог» сөздерімен байланысты. «Иран энциклопедиясы» былай дейді: «Бег сөзінің шығу тегі әлі де даулы, бірақ көбінесе ол қарыз сөз екеніне келіседі. Екі негізгі этимология ұсынылған. Бірінші этимология – ежелгі иран тілінің орта ирандық түріндегі «бага»; мағынасы сәйкес келеді, себебі орта парсы тіліндегі сөздер көбінесе патшаға немесе басқаларға қатысты «ұл» мағынасында қолданылады. Екінші этимология – қытай тіліндегі 伯 (MC pˠæk̚ > bó) «үлкен аға, феодалдық ұл». Герхард Дёрфер болса, бұл сөздің түрік тілінде шыққан болуы мүмкін деген мүмкіндікті де қарастырады. Шындық қандай болса да, түрік тіліндегі «берк», моңғол тіліндегі «berke» («күшті») немесе түрік тіліндегі «bögü», моңғол тіліндегі «böge» («бақсы, шаман») сөздерімен ешқандай байланысы жоқ».

Экономика

Шиджи (шамамен 123 ж.) және Ханшу (шамамен 96 ж.) деректеріне сәйкес, Хань ханзадасы Лю Цзяньның қызы Лю Сицзюнь б.з.б. 110-105 жылдар аралығында Усунь билеушісіне (Куньми немесе Куньмо) жіберілді. Ол оларды киіз шатырларда тұратын, шикі ет жейтін және ашытылған бие сүті ішетін көшпелі тайпа ретінде сипаттады. Қытайдың ертедегі кейбір сипаттамалары оларды "жаман, ашкөз және сенімсіз, тонауға бейім" деп бағалаған, бірақ олардың мемлекеті де өте күшті деп айтылған. Дегенмен, Усунь көршілерімен үйлесімді қарым-қатынаста болғанымен белгілі, тіпті оларды Хунну және Канцзю үнемі шабуылдаған. Усуньнің негізгі қызметі мал шаруашылығы болса да, олар егіншілікпен де айналысқан. Жетісу және Жұңғарияның климаты үнемі көшіп-қонуға мүмкіндік бермегендіктен, олар жайылым мен су іздеп, әр маусымда көшіп отқан. Көптеген археологиялық қазбалар кезінде диқандық тастар, егіншілік құралдары және үй жануарларының сүйектері табылды, бұл жартылай көшпелі мал шаруашылығының болғанын көрсетеді. Француз тарихшысы Ярослав Лебединский Усунь Географиядағы Асия тайпасы болуы мүмкін деген болжам айтады.

Генетика

2018 жылдың мамыр айында Nature журналында жарияланған генетикалық зерттеуде б.з. дейінгі 300-100 жылдар аралығында жерленген төрт Вусунның қалдықтары зерттелді. Алынған Y ДНК үлгісі R1 гаплогруппасына жатады. Экстракцияланған мтДНК үлгілері C4a1, HV6, J1c5a және U5b2c тобына жатты. Зерттеу авторлары Вусун мен Канджудың Шығыс Азиялық қоспасы сионну мен сактарға қарағанда аз екенін анықтады. Вусун мен Канджу екеуі де кейінгі қола дәуіріндегі Батыс далалық малшыларынан және Бактрия-Маргиана археологиялық кешенімен байланысты халықтармен араласқан ұрпақтар екені болжанды. Бір теория бойынша, Қазақстандағы Уиссун тайпасы Вусуннан тараған, бұл этнонимдердің "Уиссун" мен Вусунға сырттай ұқсастығына негізделген. 2020 жылғы зерттеу бұл теорияны растамады, себебі Уиссун тайпасында R1a гаплогруппасының таралуы өте төмен (6%), оның көп бөлігі Ирандық Z93 кладына емес, Z94 кладына жатады. Уиссунның көптеген генеалогиялық желілері монғолдарға тән еді, бұл олардың тарихи монғолдық тегін куәландырады.