Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Екінші түркі қағандығының әмірі және әскери қолбасшысы Күл Тигин (684–731 жылдары өмір сүрген) – Екінші түркі қағандығының генералы және ханзадасы.
Prince and military commander of the Second Turkic Khaganate
Kul Tigin ( [[wikt:闕, Pinyin: Quètèqín, Wade Giles: chüeh t'e ch'in, AD 684–731) was a general and a prince of the Second Turkic Khaganate.
Этимология
Несип Асым (1921) алғаш рет Махмуд әл-Қашғаридің этимологиясына сүйене отырып, өз есімін köl деп оқыды, яғни "көл, теңіз". Радлофф бұл сөзді kül деп оқыды, ал Томсен (1896), Малов (1951) және Текин (1968) осы оқуды қабылдады. Базин (1956) мен Гамильтон (1962) Радлоффтың оқуын қабылдамай, köl түрін ұсынды. Дегенмен, қытай деректері 闕 (què) қытай таңбасын қолданды. Сондықтан бұл сөзді köl деп емес, kül деп оқу керек.
Necip Asım (1921) for the first time did read his name as köl, based on the etymology of Mahmud al Kashgari, meaning "lake, sea". Radloff did read this word as kül, and Thomsen (1896), Malov (1951) and Tekin (1968) adopted this reading. Bazin (1956) and Hamilton (1962) rejected Radloff's reading and preferred the form köl. However, Chinese sources used the Chinese character 闕 (què). Therefore, this word should be read as kül, not köl.
Алғашқы жылдар
Ол Екінші түркі қағандығын құрған Ілтереш қағанның екінші ұлы және төртінші қаған Билге қағанның кіші інісі болды. Әкесі қайтыс болғанда ол жеті жаста еді. Қапаған қағанның тұсында Құл Тигин мен оның ағасы әскери қабілеттерімен атақ алды. Олар Енисей қырғыздарын, Түргештерді және Карлықтарды жеңіп, Қағанаттың аумағын Самарқанның оңтүстігіндегі Темір қақпаға дейін кеңейтті. Сонымен қатар, олар Тоғыз Оғыздың тоғыз тайпасын бағындырды. 705 жылы Можилиан басқарған Тужуе әскерлері Лингвуға еніп, Шажа Чонгиді (沙吒忠义) жеңді. Құл Тигин шайқаста үш атын жоғалтқан бірлікке қолбасшылық етті. 713 жылы ол ағасы мен туысымен бірге Карлық тайпаларын бағындыруға қатысты. Күл Тегиннің есімі оның ағасы Билге қағанның құрметіне орнатылған жазуда да еске алынады. Оның жерлеу рәсімі 731 жылдың 1 қарашасында өтті. Билге қаған оны өлгеннен кейін Инанчу Апа Ярған Тарқан деп атады. Орхонның солтүстігіндегі Хошуй Цайдам анклавындағы Күл Тегин мүсінінің басында, бүркіт сияқты қанаттарын жайған қарғаның бейнесі бар. Басы 1957-1958 жылдардағы Моңғолияға жасаған экспедициясы кезінде чех археологы Люмир Джисль тапқан.
He was a second son of Ilterish Qaghan, the Second Turkic Khaganate's founder, and the younger brother of Bilge Kaghan, the fourth kaghan. He was seven when his father died. During the reign of Qapagan Khaghan, Kul Tigin and his older brother earned reputation for their military prowess. They defeated Yenisei Kirghiz, Turgesh, and the Karluks, extending the Kaganate territory all the way to the Iron Gate south of Samarkand. They also subjugated all nine of the Tokuz Oguz tribes. In 705, Tujue forces commanded by Mojilian entered Lingwu, defeating Shazha Chongyi (沙吒忠义). Kul Tigin commanded a unit in battle, in which he lost three horses. In 713 he participated in subjugation of Karluk tribes with his brother and uncle. Kül Tegin is also mentioned in the inscription erected in memory of his older brother Bilge Qaghan at the neighbouring site of Khöshöö Tsaidam 1. His burial ceremony took place in 1 November 731. He was posthumously renamed Inanču Apa Yarğan Tarqan by Bilge Khagan. The head of the Kül Tigin sculpture in the Khöshöö Tsaidam enclave in (Orkhon, in northern Mongolia) carries a bird with wings spread like an eagle, personifying a raven. The head was found by the Czech archeologist Lumir Jisl during his 1957–1958 expedition to Mongolia.
Танымал мәдениет
Ол корей телесериалы «Дэ Чжо Ён»-да Хам Сук Хун (함석훈) бейнеленді.
He was portrayed by Ham Suk Hun (함석훈) in Korean TV Series Dae Jo yeong.