Кіріспе

Гонконгта қолданылатын тілдердің шолуы мен статистикасы. Британдық отаршылдық кезеңінде 1978 жылға дейін ағылшын тілі жалғыз ресми тіл болды. Бүгінде Гонконгтың Конституциялық заңында ағылшын және қытай тілдері Гонконгтың екі ресми тілі деп белгіленген. Барлық жолдар мен мемлекеттік таңбалар екі тілде жасалған, және екі тіл де академиялық ортада, бизнесте, соттарда, сондай-ақ қазіргі мемлекеттік құжаттардың көп бөлігінде қолданылады.

Кантон қытай тілі

Гонконг тұрғындарының көп бөлігі Қытайдың Гуандун провинциясынан келген көшіп келгендердің ұрпақтары болғандықтан, көпшілігі стандартты кантон тілінде немесе басқа Юэ тілдерінің нұсқаларында бірінші тіл ретінде сөйлейді, ал хакка тілінде немесе оңтүстік минь тілінің теочев диалектісінде сөйлейтіндердің саны аз. Сонымен қатар, Батыс және Азияның басқа елдерінен келген иммигранттар мен экспаттар Гонконгтың тілдік және демографиялық әртүрлілігіне зор үлес қосты. Бұл әртүрліліктің географиялық ерекшелігін Гонконг тілдерінің картасынан көруге болады, ол 2011 жылғы халық санағы бойынша ауызша тілдерді, ал 2016 жылғы халық санағы бойынша ауызша және жазбаша тілдерді көрсетеді. 2011 жылғы халық санағында тілдік ерекшеліктерін көрсеткен 27 тілдің/диалектінің статистикасы «Гонконгтағы тілдерді қолдану, меңгеру және көзқарас» есебінде келтірілген.

Ресми тілдер

1883 жылдан 1974 жылға дейін Гонконгтың жалғыз ресми тілі – ағылшын тілі болды. Гонконг халқы қытай тіліне тең мәртебе беруді талап етіп, наразылық акциялары мен петициялар ұсынғаннан кейін ғана, 1974 жылдан бастап қытай тілі де Гонконгта ресми тіл мәртебесіне ие болды. 1984 жылғы Қытай-Британдия бірлескен декларациясының I қосымшасында, болашақ Гонконг арнайы әкімшілік аймағында ағылшын тілі, ресми мақсаттар үшін қытай тілімен қатар қолданылуы мүмкін екендігі қарастырылған. 1987 жылдың наурыз айында «Ресми тілдер туралы» заңға түзетулер енгізіліп, барлық жаңа заңдар ағылшын және қытай тілдерінде екі тілде қабылдануы тиіс болды. 1990 жылы Гонконгтың Негізгі заңы, 1997 жылы Гонконгты тапсырудан кейін ағылшын тілінің қытай тілімен бірге ресми тіл мәртебесін растады. Гонконгта қытай тілінің қай түрі ресми деп нақты көрсетілмеген, бірақ көбінесе қазіргі стандартты қытай тілі деп түсініледі, алайда кантон тілі – халықтың көпшілігі қолданатын жергілікті тіл болып табылады.

Қытай тілдері

Гонконгқа Кантон провинциясынан көші-қон нәтижесінде кантон тілі аймақта басым қытай тілінің түрі болып табылады, ал басқа диалекттерді аз ғана адамдар қолданады. Жаңа аумақтардың жергілікті халқы көптеген қытай тілдерінде сөйлейді, олардың көпшілігі бір-бірін түсінбеуге жатады. Ресми және формалды жағдайларда қолданылатын жазбаша тіл – қазіргі стандартты қытай тілінің толыққанды стандартталмаған түрі, ол кантондық фонетикамен оқылады. Сондай-ақ, айтылатын кантон тілінің лексикасы мен грамматикасына негізделген, кантон тілінде жазылатын жазу формасы да бар. «Екі тілді және үш тілді білу» саясаты кантон тілінде жазуды қолдамайтынын көрсетеді, бірақ ол жаңалықтар құралдарында, әсіресе ойын-сауық және жергілікті жаңалықтар саласында кең таралды. Кантон тілінде жазылған мәтін кантон тілін білмейтін адамдарға түсініксіз, және кейбір педагогтар оны Гонконгта кеңінен қолданылуына қарамастан стандартты емес деп санайды. Кейбір мамандар кантон тілінде жазу стандартты жазбаша қытай тілінің халық мәдениетінде туындаған қиындықтарды шешуге көмектескенін айтады. Дәстүрлі қытай иероглифтері кеңінен қолданылады және Гонконгтағы де-факто жазу стандарты болып табылады. Оңайлатылған қытай иероглифтерін туристік аймақтардағы кейбір плакаттарда, жарнама парақшаларында және хабарламаларда кездестіруге болады.

Қазіргі жазу қытайшасы

Гонконгта қазіргі стандартты қытай тілі дәстүрлі түрде тек ресми және формалды мақсаттарда қолданылатын жазба тіл болды, дәл сол сияқты 20 ғасырға дейін Қытайда дәстүрлі қытай тілі қолданылғандай. 1912 жылы Қытай Республикасы құрылғаннан кейін, сол кездегі британдық колонияға оқу материалдары әкелінді және Республиканың ресми тілі – қазіргі стандартты қытай тілін оқытатын мектептер де ашылды. Бірақ, британдық отаршылдық үкіметтің көп бөлігінде ағылшын тілін қытай тілінен басымдыққа қоюының нәтижесінде, тілді одан әрі реттеуге көп күш жұмсалмады. Осы жазбаша қытай тілінің түрін бір жағынан кантон тілінің жазбаша нұсқасынан, екінші жағынан Қытай материгінің стандартты тілі/ұлттық түрі – Путунхуадан ажырату қажет. Сондықтан оны Путунхуадан ерекшелеу үшін «Гонконг стиліндегі қытай тілі» деп те атайды. Гонконг стиліндегі қытай тіліндегі мәтіндер кантондық фонетикамен оқылғанымен, оның грамматикасы мен лексикасы көбінесе мандарин негізіндегі қазіргі стандартты қытай тілінен алынған. Осының салдарынан, Путунхуа немесе Тайвань мандарині сияқты стандартты қытай тілінің басқа түрлерін білетін адамдар оны кем дегенде жазбаша түрінде түсіне алады.

Стандартты кантон тілінде

Гонконгтың басты тілі – стандартты кантон тілі, оны халықтың 88,9% қолданады. Ол күнделікті өмірдің, үкімет және басқарудың барлық салаларында әдеттегі тіл ретінде пайдаланылады. Кантон тілі жазба тіл ретінде 1980-ші жылдары Гонконг ойын-сауық индустриясының дамуымен қатар кеңінен танылды. Кантон тілінде фильмдерге субтитрлер, журналдар, танымал әдебиет және комикстер жарық көрді. Ақпараттық технологиялар департаментінің 1995 жылы «Үкіметтік ортақ таңбалар жиынтығы» (GCCS) және 1999 жылы «Гонконгтық қосымша таңбалар жиынтығы» (HKSCS) жариялағандығы кантон тілінде жазу үшін қолданылатын қытай таңбаларын стандарттауға ықпал етті. Дегенмен, ол әлі де ауызша тіл статусына ие, 口語 hau2 jyu5, және студенттер оны әдеби тіл ретінде қолданғаны үшін ұстаздарынан түзету алады.

Оңтүстік Мин

Теочев, Хоккин және Тайвань тілдері – Гонконгта кең таралған Миннан (Оңтүстік Мин) қытай диалектілері. Дегенмен, олардың қолданылуы көбінесе Тайвань немесе Фуцзяньнан жақында көшіп келгендермен және осы диалектілердің туған жерлерінен келген иммигранттардың орта жастағы ұрпақтарымен шектеледі.

Тайланд тілі

Тайшань тілі Қытайдың Тайшань ауданынан келген көшпенділерден пайда болған. Гонконгтың Сай Ван сияқты көшпенділер көп шоғырланған аймақтарында осы тілдің нұсқасын әлі де кездестіруге болады.

Шанхайлық

Шанхай тілі, немесе жалпы алғанда Ву тілі, 1949 жылы Қытайда коммунистер билікке келгеннен кейін Шанхайдан қашқан көшіп-қонғандардың арасында кең таралған. Олардың ұрпақтары кантон тілінде сөйлейтін қауымға сіңіп кетті. Дегенмен, 1978 жылғы Қытайдың экономикалық реформасынан кейін де үлкен көшіп-қонғандар қауымдастығы сақталды және 2016 жылғы халық санауы бойынша халықтың шамамен 1,1 пайызы Шанхай тілінде сөйлейді.

Мандарин

Гонконг Ұлыбританияның отарлауы болған кезде, мандарин қытай тілі Гонконгта кеңінен қолданылмаған. 1997 жылғы қайта тапсырудан бері материктен келетін туристердің күрт өсуі мандарин тілінің қолданылуын едәуір арттырды, әсіресе туризммен байланысты саудада, бірақ жергілікті сауда және мемлекеттік қызметтерге тиетін әсері шамалы. Бұған қоса, соэнг фэй (雙非) балаларының (екеуі де материктен келген ата-аналары бар, Гонконгта туған балалар) санының көп болуы мандарин тілін сөйлейтін адамдардың санын арттырды, әсіресе шекараға жақын аудандарда. Нәтижесінде, осы аудандардағы бастауыш сынып оқушыларының үлкен бөлігін, тіпті көпшілігін мандарин тілін сөйлейтін балалар құрайды, бұл осы аймақтарда тілдік өзгерістердің басталуына себеп болып отыр.

Ағылшынша

Гонконгта ағылшын тілі маңызды жұмыс тілі болып табылады және коммерциялық қызметтер мен құқықтық мәселелерде кеңінен қолданылады. Гонконгтың егемендігі 1997 жылы Ұлыбританиядан Қытай Халық Республикасына (ҚХР) берілгеніне қарамастан, ағылшын тілі Гонконгтың Негізгі Заңында бекітілген ресми тілдердің бірі болып қала береді.

Француз тілі

Гонконгта француз тілі жапон тілінен кейін екінші ең көп оқылатын шетел тілі болып табылады. Гонконгтағы көптеген мекемелер, мысалы Alliance française, француз тілі курстарын ұсынады. Гонконг университеті, Гонконгтың Қытай университеті және Гонконг баптистік университеті сияқты жергілікті университеттер француз тілі мен мәдениетін меңгеруге бағытталған бағдарламаларды ұсынады. Бұл тіл бұрынғы Гонконгтың мемлекеттік емтихандарының екеуі – HKCEE-ге, бірақ HKALE-ге емес, британдық Халықаралық орта білім берудің жалпы сертификаты (IGCSE) стандарттарына сәйкес пән ретінде енгізілген. Емтихан Кембридж университетінің Жергілікті емтихан орталығы (UCLES) қолданатын IGCSE француз тілі бағдарламасы бойынша жүргізіледі. Гонконгтағы жалғыз француз кітап дүкені – Librairie Parentheses Веллингтон көшесінде орналасқан. Гонконгтағы жылжымайтын мүлік салушылар кейде ғимараттарына француз тілінде ат қояды, мысалы, Bel Air, Les Saisons және Belle Mer. Мұндай шетелдік брендтеу бутиктер мен мейрамханаларда да қолданылады. Мысалы, Ма Лю Шуйдағы Yucca de Lac. Кейде атауға тек француз тілінің элементтері, мысалы, сөздер мен қосымшалар қосылады, мысалы, Café de Coral мейрамханалар желісінде. Гонконгтағы француз стиліндегі Délifrance мейрамханалар желісінің мәзірінде де ағылшын және француз тілдерінің ұқсас үйлесімін көруге болады.

Неміс тілі

Гонконгта неміс тілінде сөйлейтіндердің саны шамамен 5 мың адамды құрайды, бұл Гонконг аралының шыңында орналасқан 1000-нан астам оқушысы бар Неміс-швейцар халықаралық мектебінің (Deutsch Schweizerische Internationale Schule) ашылуына жеткілікті. Гонконгтағы көптеген оқу орындары неміс тілі курстарын ұсынады. Ең белгілісі – Ван Чайда орналасқан Гёте институты. Неміс тілін белгілі бір кезең бойы оқығаннан кейін студенттер шет тілі ретінде неміс тілін білу деңгейін анықтау тестісін (Test Deutsch als Fremdsprache; қысқаша TestDaF) және German A1 C2 бастау деңгейін тапсыра алады. Қазіргі уақытта Гонконгта TestDaF тестісін қабылдау үшін екі орталық бар: Гёте институты және Гонконг баптистік университеті (HKBU). Соңғысы француз бағытымен қатар неміс бағытындағы Еуропалық зерттеулер курсын, яғни Еуропалық зерттеулер бойынша әлеуметтік ғылымдар бакалаврын (неміс бағыты) ұсынады. HKBU тіл орталығында неміс тілі бойынша кіші мамандық бағдарламасы бар. Гонконг университеті неміс тілі мамандығын ұсынады. Гонконгтың Қытай университеті неміс тілі бойынша кіші мамандық және танымал жазғы курстар ұсынады. Гонконг ғылым және технология университеті ғылым және технология саласында неміс тілін оқытуды ұсынады.

Жапон тілі

Гонконгта 25 000-нан астам жапондық тұрады, сондықтан жапон тіліндегі әңгімелерді есту жиі кездеседі. 2005 жылы Гонконгта 10 000-нан астам адам JLPT емтиханын тапсырған. Гонконгта орналасқан R by R Production Жапонияда түсірілген, 2016 жылғы сәуірден бастап ViuTV телеарнасында көрсетіліп жатқан телешоу шығарады. Дегенмен, тіл көбінесе дұрыс қолданылмайды. Жапон мәдениеті, әсіресе, халыққа кең таралған мәдениеті Гонконгта ондаған жылдар бойы танымал. Гонконг тұрғындары кейде қытай иероглифтерін жапон канзилерімен ауыстырады. Сонымен қатар, Компаниялар тіркелімі Гонконгта тіркелген қытай бизнес-атауларында хирагананың の ‘no’ әрпін пайдалануға рұқсат береді. Хирагананың の әрпі әдетте қытай иероглифі 之 (zi1) орнына қолданылады және Гонконгта осылай оқылады. Шындығында, Aji Ichiban компаниясы өз атауында の әрпін пайдаланған (優の良品). Жапондық синжитай канзисі 駅 ‘eki’ қытайша 站 иероглифін алмастыру жағдайлары да бар (екеуі де өз тілдерінде "бекет" дегенді білдіреді), мысалы, Causeway Bay-дегі Гонконг жастарына арналған сауда орталығы – Nu Front (東角駅). Кейбір жекеменшік үйлер де 駅 канзисімен аталады. Бұл сөздер Гонконг тұрғындарымен қытай тіліндегі әдептес сөздердей айтылады (яғни の – 之, ал 駅 – 站). Жапонның 駅 канзисі – ханзи 驛 (Jyutping: jik6) канзисінің синжитай түрі. Алайда, 驛 иероглифі қазіргі кантон тілінде 站 иероглифіне ауысып, қолданыстан шығып, ескірген. Сондықтан 駅 канзисін 尺 деп қате айту жиі кездеседі.

Корея тілі

Гонконгтағы корейлер азшылықты ғана құрайды, бірақ корей мәдениеті 2000-шы жылдардың басынан бері кең танымал болып келеді. Кореялық поп музыка Гонконг нарығына енген алғашқы корейлік медиа болды. Одан бері «Дэ Чан Гым» сияқты бірнеше корей телесериалдары көптеген көрермендерге көрсетілді. Гонконгтың Қытай университетінде жыл сайын шамамен 1000 студент корей тілі курстарын оқиды, олардың арасында бакалаврлармен қатар, үздіксіз білім беру бағдарламаларына жазылған мамандар да бар. 2003 жылы Гонконгта корей тілін білу деңгейін анықтау тестісі енгізілгеннен бері шамамен 3000 адам осы тесттен өтті. Сауалнамалар мен курстарға тіркелу статистикасы Гонконгта корей тілін оқып жатқан студенттердің тоғызdan тоғызы әйел екенін көрсетіп тұр.

Филиппиндіктер

Филиппин және басқа да филиппин тілдерін Гонконгтағы филиппиндіктер қолданады, олардың көпшілігі шетелдік үй шаруашылығы қызметкерлері ретінде жұмыс істейді. Гонконгтың Орталық ауданында филиппин тіліндегі газеттер мен журналдарды оңай табуға болады. Гонконгта филиппин тілінде мисса немесе діни қызметтер өткізетін шағын ғана шіркеулер бар, мысалы, Орталықтағы Сент-Джон соборы кешке мисса өткізеді.

Индонезия тілі

Индонезия тілі Гонконгта жұмыс істейтін көптеген индонезиялықтар үшін ортақ тіл болып табылады, алайда яван тілі де кеңінен қолданылады. Көбінесе олар үй шаруасында жұмыс істейді; демалыс күндері олар жиі Каузвей-Бейдегі Виктория паркіне жиналады, онда индонезия тілдерін естуге болады.

Тайланд тілі

Тай тілі Гонконгтағы тай халқының арасында кең таралған, олардың көпшілігі үй шаруасында жұмыс істейді. Коулун қаласындағы тайларға тиесілі көптеген дүкендер мен мейрамханаларда тай тілінде жазылған мәтіндерге жиі кездесесіз. 2000 жылдардың басынан бері "Трёх" атты жинақтағы "Дөңгелек", "Ян Дара", "Темір әйелдер", "Менің кішкентай қызым", сондай-ақ Тони Жаның басты рөлде ойнаған "Онг Бак: Муай тай жауынгері" және "Том Юм Гунг" сияқты бірнеше тай фильмдері импортталды.

Вьетнамдық

Вьетнам тілі Гонконгта Вьетнамда бастапқыда қоныстанған, кейін Гонконгқа оралған вьетнамдық этникалық қытайлардың арасында қолданылады. Сондай-ақ, бұл тілді Вьетнам соғысы кезінде өз үйлерін тастап кеткен вьетнамдық босқындар да пайдаланады.

Оңтүстік Азия тілдері

2006 жылы Гонконгта Оңтүстік Азия тегінен кем дегенде 44 744 адам тұрды. Хинди немесе урду тілінде жазылған тақтайшаларды көруге болады, ал непали, синди және пәнджәби тілдерін, сондай-ақ урду, хинди және тамил тілдерін қоса алғандағы Оңтүстік Азия тілдерінде сөйлесетіндерді естуге болады. Гонконгта екі непалды газет бар: "Эверест" және "Санрайз Уикли Гонконг". 2004 жылы Ішкі істер бюросы және Metro Plus AM 1044 бірлесіп, урду тілінде "Гонконг Пак Тонайт" және непали тілінде "Хамро Сагармата" радио бағдарламаларын іске қосты.

Үнді тілі

Гонконгтағы үндістердің тарихы Британдық Гонконгтың алғашқы күндеріне дейін жетеді. 1841 жылдың 26 қаңтарында Ұлыбританияның туы көтерілген кезде, шамамен 2700 үнді әскері қатысты және олар Гонконгтың дамуының алғашқы кезеңдерінде маңызды рөл атқарды. Олардың ең маңызды үлесі Гонконг университетінің (HKU), Гонконг және Шанхай банктік корпорациясының (HSBC) және Star Ferry құрылуы болды. Гонконгта тұратын үнді халқының көпшілігі үнді ағылшын тілінде сөйлейді және жазады, бірақ кейбіреулері хинди тілін екінші тіл ретінде сақтап келген.

Араб тілі

Гонконгтағы мұсылман қауымдастығының мүшелері арасында араб тілі жиі қолданылады. Кейбір ислам ұйымдары оны оқытады, бірақ қазіргі жағдайды дамып келе жатқан деуге болады.

Ым тілінде

Гонконгтың саңыраулар қауымы Гонконг есімді саңыраулардың қауымы қолданады; ол қытай тілінің қол тілінің оңтүстік диалектісінен туындаған, бірақ қазір дербес, өзара түсініспейтін тілге айналды.