Кіріспе

Гонконг экономикасы – жоғары дамыған еркін нарықтық экономика. Оған төмен салық салу, дерлік еркін порт саудасы және жақсы қалыптасқан халықаралық қаржы нарығы тән. Оның валютасы – Гонконг доллары, ол үш ірі халықаралық коммерциялық банктермен заңды түрде шығарылады және АҚШ долларына бекітілген. Гонконгтағы жеке банктер нарыққа негізделгендігін қамтамасыз ету үшін пайыздық мөлшерлемелерді белгілейді. Гонконгтың ресми танылған орталық банк жүйесі жоқ, бірақ Гонконгтың валюлық-кредиттік органы қаржылық реттеуші орган ретінде жұмыс істейді. Оның экономикасы оң интервенционизм қағидалары бойынша басқарылады және халықаралық сауда мен қаржыға күшті тәуелді. Осы себепті ол компания құру үшін ең қолайлы орындардың бірі саналады. Шындығында, соңғы зерттеулер Гонконгта 2014 жылы тіркелген 998 стартаптан 2018 жылы 2800-ден астамға дейін өскенін көрсетсе, олардың көп бөлігі электрондық коммерция (22%), финтех (12%), бағдарламалық құралдар (12%) және жарнама (11%) компанияларынан құралған. Дүниежүзілік экономикалық еркіндік индексі 2021 жылғы деректерге сүйене отырып, Гонконгты 8.55 балмен екінші ең еркін аумақ деп атады. Гонконгтың экономикалық күшті жақтарына мықты банк жүйесі, дерлік мемлекеттік қарыздың болмауы, күшті құқықтық жүйе, 481,6 млрд АҚШ доллары көлеміндегі мол шетел валюта резервтері (бұл айналымдағы валютаның алты еседен астамын құрайды немесе 2022 жылдың наурыз айының соңындағы Гонконг долларының М3 ақша массасының 46 пайызы) және сыбайлас жемқорлыққа қарсы қатаң шаралар, сондай-ақ Қытаймен тығыз байланыс жатады. Гонконг қор биржасы халықаралық және материктік Қытай фирмалары үшін өте тартымды орын болып табылады, себебі Гонконгтың қаржы индустриясы жоғары деңгейде интернационалданып, жаңартылған. Қосымша артықшылықтарына Азиядағы қаланың капитал нарығы, оның көлемі, ережелері және қолжетімді қаржылық құралдар жатады, олар Лондон мен Нью-Йорк қалаларымен салыстыруға болады. Гонконгтың жалпы ішкі өнімі 1961 жылдан 1997 жылға дейін 180 есе өсті. Сондай-ақ, осы кезеңде жан басына шаққандағы ЖІӨ 87 есеге өсті. Оның экономикасы Чили мен Румыния экономикасынан сәл үлкен, ал 2023 жылы сатып алу қабілеті паритеті бойынша жан басына шаққандағы ЖІӨ әлемде он екінші орында тұрды. Осы көрсеткіш бойынша, оның жан басына шаққандағы ЖІӨ Нидерландыдан жоғары, ал Брунейден сәл төмен болды. 2009 жылы Гонконгтың нақты экономикалық өсімі Ұлы рецессия салдарынан 2,8%-ға төмендеді. ХХ ғасырдың соңында Гонконг әлемдегі жетінші ірі порт болып есептелді және контейнерлік айналым бойынша Нью-Йорк пен Роттердамнан кейін екінші орында тұрды. Гонконг – Дүниежүзілік сауда ұйымының толыққанды мүшесі. Kwai Chung контейнерлік кешені Азиядағы ең ірі кешен болды, ал Гонконг кеме иелері әлемдегі жалпы тоннаж бойынша Грекиядан кейін екінші орында тұрды. Гонконг қор биржасы әлемдегі алтыншы ірі қор биржасы болып табылады, оның нарықтық капитализациясы шамамен 3,732 триллион АҚШ долларын құрайды. Гонконг жақын аймақтардан мол жұмыс күшін тартты. Білікті жұмыс күші, қазіргі заманғы британдық/батыс бизнес әдістері мен технологияларын қабылдауы сыртқы сауда, инвестициялар және жұмысқа орналасу мүмкіндіктерін барынша арттырды. Гонконгтағы бағалар мен жалақылар Гонконг экономикасының өнімділігі мен тұрақтылығына байланысты салыстырмалы түрде икемді. Гонконг жерді сатудан және салық салудан түсетін кірістерді, сондай-ақ халықаралық бизнесті тарту арқылы мемлекеттік қаржысын қамтамасыз етеді, себебі оның салық саясаты төмен деңгейде. Healy Consultants компаниясының мәліметінше, Гонконг Шығыс Азиядағы тікелей шетелдік инвестицияларды (ТШИ) тарту тұрғысынан ең тартымды бизнес ортаға ие. 2013 жылы Гонконг әлемдегі үшінші ірі ТШИ алушы болды. Гонконг 2011 жылы Салықтық әділдік желісінің қаржылық құпиялылық индексінде төртінші орынды иеленді. Гонконг үкіметі 2016 жылы Дүниежүзілік экономикалық форумының желілік дайындық индексінде (NRI) – үкіметтің ақпараттық және коммуникациялық технологияларын бағалайтын өлшемде – Азиядағы төртінші орында тұрды және әлем бойынша 13-орында болды.

1997 жылғы тапсырудан бастап

1997 жылы Гонконгтың экономикалық болашағы экономикалық жаһанданудың күйреуіне және Қытай материгінің қалаларымен тікелей бәсекелестікке көбірек ұшырады. Атап айтқанда, Шанхай географиялық артықшылығы бар екенін мәлімдеді. Шанхай қалалық үкіметі 2010 жылға дейін қаланы Қытайдың негізгі экономикалық орталығына айналдыруды көздеді. 1997 жылғы тапсырудан бері Гонконгтың Қытайдың ЖІӨ-дегі үлесі 18,4%-дан 2021 жылы 2,1%-ға дейін төмендеді. 2021 жылы тұрғын үй бағасының индексі 1997 жылғы көрсеткіштен екі есеге артты, ал нақты жалақы индексі шамалы өзгерді.

Оң интервенциясыздық

Гонконгтың экономикалық саясатын Милтон Фридман және Като институты сияқты экономистер жиі мысал ретінде келтіреді, оны еркін нарық капитализмінің үлгісі деп есептейді. Қаланың табыстылығын үкіметтің экономикаға салыстырмалы түрде аз араласуымен байланыстырады. Дегенмен, басқалар осы экономикалық стратегияны «еркін нарық» терминімен толық сипаттаудың дұрыс емес екенін айтады. Олар үкіметтің экономикаға әлі де көптеген жолдармен араласатынын, оның кейбіреулері басқа капиталистік елдердегі араласу деңгейінен асып түсетінін көрсетеді. Мысалы, үкімет мемлекеттік құрылыс жобаларына, денсаулық сақтауға, білім беруге және әлеуметтік көмекке жұмсалатын қаражатқа қатысады. Бұдан әрі, жеке және корпоративтік табысқа салынатын салықтар халықаралық стандарттар бойынша төмен болғанымен, Гонконг үкіметі көптеген елдерден айырмашылығы, кірісінің маңызды бөлігін жерді жалға беруден және жер салығынан түйеді. Гонконгтағы барлық жер үкіметке тиесілі және жеке құрылысшылар мен пайдаланушыларға белгілі бір мерзімге жалға беріледі, ал алымдар мемлекеттік қазынаға аударылады. Жерді жалға беру шарттарын шектеу арқылы Гонконг үкіметі жер бағасын кейбір адамдардың пікірінше, жасанды түрде жоғары ұстап тұрады, бұл үкіметке табыс пен пайдаға салынатын салықтың төмен ставкаларымен мемлекеттік шығындарды қаржыландыруға мүмкіндік береді.

Экономикалық еркіндік

2020 жылы Гонконг The Heritage Foundation жариялаған Экономикалық еркіндік индексі бойынша Сингапурдан кейін әлемдегі екінші еркін экономика деп танылды. Индекс бизнес, сауда, инвестиция, қаржы, меншік құқығы және еңбек саласындағы шектеулерді өлшейді, сондай-ақ 183 экономикадағы сыбайлас жемқорлықтың, үкіметтің мөлшерінің және ақша-кредиттік саясаттың әсерін ескереді. Гонконг – 100 балдық шкалада 90 немесе одан жоғары балл алған жалғыз экономика, ол 2014 және 2018 жылдарына жетті. 2021 жылы The Heritage Foundation Гонконгты Қытайдан бөлек қарастыруды тоқтатып, әлемдегі ең еркін экономикалар тізімінен шығарды. Бұл Гонконгтың үкіметтік жүйесі мен демократиялық процесіне Қытай үкіметінің араласуының күшеюіне байланысты болды. Осының нәтижесінде Гонконг пен Макао 1995 жылы құрылған индекске кірген сәттен бері сақтап келген орнын жоғалтты. Индекстен шығарылған кезде Heritage Foundation негізін қалаушы, арнайы әкімшілік аймақтарының (АӘА) азаматтарына Қытайдың орташа азаматына қарағанда көбірек экономикалық еркіндік берілгенін, бірақ бұл экономикалық саясаттың соңында Пекиннен басқарылатынын атап көрсетті.

Кедейлік

Халықаралық кедейлік шегі – бұл ақшалай шек, одан төмен деңгейде адам кедейлікте өмір сүреді деп есептеледі. Бұл шек Сатып алу қабілеті паритеті арқылы есептеледі. Дүниежүзілік банк мәліметінше, халықаралық кедейлік шегі соңғы рет 2015 жылдың қазан айында жаңартылды, ол 2011 жылғы доллардың құны бойынша күніне 1,25 доллардан 1,90 долларға дейін көтерілді. Бұл шектің көтерілуі тіршілік құнының өзгеруін ескереді, бұл тікелей адамдардың елдегі негізгі қажеттіліктерін қамтамасыз ету мүмкіндігіне әсер етеді. Соңғы деректерге сәйкес, 1,37 миллион адам кедейлік шегінен төмен өмір сүруде және бір адамдық отбасы үшін айына 4000 гонконг доллары (510 АҚШ доллары), екі адамдық отбасы үшін 9800 гонконг доллары, үш адамдық отбасы үшін 15000 гонконг доллары көлемінде күресіп жатыр. Гонконгтағы кедейлік деңгейі 20,1%-ға жеткен, бірақ үкіметтік бағдарламалардың күш-жігері осы көрсеткішті 14,7%-ға дейін төмендетті. 2012 жылдың желтоқсан айында Кедейлік мәселелері жөніндегі комиссия (КМЖ) қайта құрылды. Комиссияның негізгі үш функциясы – кедейлік жағдайын талдау, саясатты қалыптастыруға көмектесу және саясаттың тиімділігін бағалау. Ақшалай көмек кедейліктің бір бөлігін жеңілдеткенімен, кедейліктің қаншалықты азайғаны әлі де сұрақ тудырады. Ақшалай көмек отбасыларды кедейлік шегінен жоғары көтерсе де, Гонконгтағы тіршілік құнының үнемі өсуіне байланысты, олар белгілі бір стандарттарға сай болу үшін күресіп жатыр. Осы ақшалай төлемдермен қатар, заңмен белгіленген ең төменгі жалақы соңғы 10 жылда екінші рет өсті. Заңмен белгіленген ең төменгі жалақы 2011 жылдың 1 мамырында енгізілді және 2017 жылдың мамыр айынан бастап сағатына 34,5 гонконг долларын құрады. Гонконгтағы Заңнамалық кеңес жақында заңмен белгіленген ең төменгі жалақы мөлшерін 2019 жылдың 1 мамырынан бастап сағатына 37,5 гонконг долларына дейін өсіруге келісім берді. Гонконгтың жалпы статистикасы кедейліктің төмендегенін көрсетсе де, балалардың кедейлігі 2017 жылдан 2018 жылға дейін 0,3 пайыздық тармаққа өсті, бұл 23,1%-ға жетті. Бұл балалардың қарт ата-аналарымен бірге тұруына байланысты отбасылардың үлкейгенінен туындады. Экономикалық өсімнің келесі жылдары баяулауы күтілуде, сондықтан кедейлік мәселесі күрделене түседі. Тұрғын үйдің негізгі қажеттілік екенін ескеретін болсақ, бағалар үнемі өсіп келеді, ал қолжетімді табыс өзгеріссіз қалып отыр. Арзан тұрғын үйдің саны азайып бара жатқандықтан, отбасыларға өз елінде үй табу қиынға соғып жатыр. Үкімет қоғамдық тұрғын үй бағдарламаларын іске асырды, бірақ құрылыстың кешігуі және күту тізімінің ұзаруы жоспарланғандай көмектеспеді. Гонконгтағы сарапшылар тобының соңғы зерттеулеріне сәйкес, 2022 жылға қарай орташа азамат қоғамдық тұрғын үйді 6 жылға дейін күтуі мүмкін. Арзан тұрғын үйдің қолжетімділігі төмендегеніне байланысты, отбасылар баспанаға көбірек, ал басқа қажеттіліктерге азырақ қаржы жұмсауда. Бұл мәселелер тұрмыс жағдайын нашарлауына және дұрыс тамақтануға мүмкіндік болмауына әкелуі мүмкін, бұл екеуі де тек қаржылық жағдайдан асып түсетін проблемаларды тудырады.

Қор биржасы

Гонконг қор биржасы 2017 жылдың ортасына қарай нарықтық капитализациясы шамамен 3,732 триллион АҚШ долларын құрайтын әлемдегі алтыншы ірі қор биржасы болып табылады. 2006 жылы Гонконгте өткізілген бастапқы акция орналастырудың (IPO) көлемі Лондондан кейін әлемде екінші орында тұрды. 2009 жылы Гонконг IPO капиталының 22 пайызын тартты, осылайша әлемдегі ең ірі IPO орталығына айналды. Биржа айналымы бойынша әлемдегі 10-шы және Қытайдағы үшінші ірі биржа болып табылады.