Кіріспе

Гонконгтың арнайы әкімшілік аймағының негізгі заңы

Қытай Халық Республикасының Гонконг арнайы әкімшілік аймағының негізгі заңы – Гонконг арнайы әкімшілік аймағының (ГКСР) негізгі құқықтық құжаты болып табылатын Қытайдың ұлттық заңы. Тоғыз тараудан, 160 баптан және үш қосымшадан тұратын бұл заң 1984 жылғы Қытай-Британия бірлескен декларациясының І-қосымшасын іске асыру мақсатымен жасалды. Қытай Конституциясына сәйкес, Негізгі заң 1990 жылғы 4 сәуірде Ұлттық халық конгресінде қабылданып, 1997 жылғы 1 шілдеде Гонконгтың тапсырылуынан кейін күшіне енді. Ол Гонконгтың бұрынғы колониялық конституциясы – Патент хаттары мен Корольдік нұсқауларын алмастырды. Бірлескен декларацияның негізінде жасалған Негізгі заң, Қытайдың Гонконг саясатының негізгі қағидаларын, соның ішінде "бір ел, екі жүйе" принципін бейнелейді. Бұл принципке сәйкес, материктік Қытайда қолданылатын социалистік басқару және экономикалық жүйе Гонконгқа таратылмайды. Оның орнына Гонконг 2047 жылға дейін капиталистік жүйесі мен өмір салтын сақтап қалады. Негізгі заңда сонымен қатар құқық көздері, Гонконг пен Орталық үкімет (Мемлекеттік кеңес) арасындағы қарым-қатынас, Гонконг тұрғындарының негізгі құқықтары мен міндеттері, жергілікті билік органдарының құрылысы туралы мәліметтер келтірілген.

Тарих

Қытай-Британия бірлескен декларациясына қол қойылғаннан кейін көп ұзамай Ұлттық халық конгресі 1985 жылы Негізгі заң жобасын әзірлеу комитетін (BLDC) құрып, Гонконгтағы егемендікті Ұлыбританиядан Қытайға берудің негізін қалады. Бұл комитет Негізгі заң жобасын жазуға жауапты болды. 1985 жылдың маусым айында Ұлттық халық конгресінің тұрақты комитеті (NPCSC) Қытай дипломаты Цзи Пэнфэй төрағалық еткен, Қытайдан 36 және Гонконгтан 23 мүшеден тұратын BLDC-ның құрамын бекітті. Гонконгтан келген 23 мүшесінің 12-сі қаланың бизнес және өнеркәсіп секторымен байланысты болды. Сондай-ақ 1985 жылы Гонконг қоғамдық қайраткерлерінен құралған Негізгі заң консультативтік комитеті (BLCC) құрылды, оның мақсаты жобаға қатысты Гонконгтың пікірлерін жинау болды. BLDC сияқты, BLCC-де де бизнес және кәсіби элиталар басымдық құрды. Бірінші жоба 1988 жылдың сәуірінде жарияланды, одан кейін бес айлық қоғамдық талқылау өтті. Екінші жоба 1989 жылдың ақпан айында жарияланды, ал одан кейінгі консультациялық кезең 1989 жылдың қазан айында аяқталды. Негізгі заң 1990 жылдың 4 сәуірінде Ұлттық халық конгресімен, сонымен қатар ХКСР-нің аймақтық туы мен аймақтық эмблемасының эскиздерімен бірге қабылданды. 1989 жылдың 4 маусымында BLDC-ның жаңадан пайда болған демократиялық бағытты қолдайтын жалғыз екі өкілі – Мартин Ли мен Сето Ва, 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтарды басудан кейін қатысуын тоқтататындарын мәлімдеді. 1989 жылдың қыркүйегінде Ли Гонконгтан көптеген адамдардың шақыруымен BLDC-ге оралатынын жариялады. Алайда, қазан айында Пекин Ли мен Сетоны "үрдістеушілер" деп танып, BLDC-ден шығарып салды. Ли мен Сето Пекиндегі студенттерге қолдау көрсетті және 4 маусымдағы әскери қимылдардан кейін саяси диссиденттерге Қытайдан кетуге көмектесуде маңызды рөл атқарған Қытайдағы патриоттық демократиялық қозғалыстарды қолдау жөніндегі Гонконг альянсын басқарды.

Негізгі қағидалар

Гонконгтың Қытай егемендігімен басқарудың негізгі қағидалары Қытай-Британия бірлескен декларациясындағы қағидаларға ұқсас, және олардың көпшілігі Негізгі заңның бірінші тарауында баяндалған. ҰКҚК 1-бап пен 12-бапты Негізгі заңның маңызды ережелері деп атады. 1-бапта Гонконг Қытай Халық Республикасының бір бөлігі екені жарияланады, бірақ ол 2047 жылға дейін материктік Қытайдан өзгеше құқықтық және саяси жүйелерді сақтайды. Гонконг жоғары дәрежеде автономияға ие және атқарушы, заң шығарушы және сот органдарын өз өкіметінде ұстайды. Сот билігіне соңғы саяхат жасау құқығы кіреді, ол Ұлыбританиядағы Құпия кеңесінің сот комитетіне шағымданудың бұрынғы отарлық тәртібін Соңғы апелляциялық сотқа шағымданумен алмастырады. Гонконгтың ұлттық қауіпсіздік заңы, Негізгі заңның ІІІ-қосымшасына енгізілген, қайшы келетін жергілікті ережелерді жоққа шығарады және Қытайдың материктік соттарына белгілі бір ұлттық қауіпсіздік қылмыстарына қатысты істерді қарауға рұхсат береді. 5-бапта Гонконгта социалистік жүйе мен саясатты енгізбеу және қолданудан кейін 50 жылға, яғни 2047 жылға дейін капиталистік жүйе мен өмір салтын сақтау талап етіледі. Бұл Гонконгтағы көптеген адамдардың наразылығын тудырды, олар коммунистік басшылықтың Негізгі заңның 8-бабын бұзып, Пекиннің басшылығымен демократиялық, автономиялы Гонконгты қамтамасыз ететін саясатқа берген уәдесінен бас тарғанын айтты.

Қытай егемендігімен автономия

Негізгі заң Гонконгқа Қытай үкімділігі аясында жоғары дәрежеде автономияны кепілдейді, бірақ сыртқы саясат және қорғаныс мәселелері Орталық Халық Үкіметінің қарауында қалады.

Гонконгтағы орталық мемлекеттік органдар

Гонконгта орталық үкіметтің төрт агенттігі жұмыс істейді. Сыртқы істер министрлігінің комиссары кеңсесі Негізгі заңның 13-бабына сәйкес құрылды және тапсырудан кейін жұмыс істей бастады. Орталық халық үкіметінің байланыс кеңсесі 2000 жылы Синьхуа ақпарат агенттігінің Гонконгтағы бөлімшесінің орнын басты, ол 1947 жылдан бері Қытайдың Гонконгтағы де-факто дипломатиялық миссиясы болып табылды. Халықтық азаттық армиясының Гонконг гарнизоны тапсырудан кейін жұмыс істей бастады. Ұлттық қауіпсіздікті сақтау жөніндегі кеңсе 2020 жылдың маусым айында Гонконгтың ұлттық қауіпсіздік заңына сәйкес құрылды. 22-бапта: «Орталық халық үкіметінің ешбір департаменті және орталық үкіметтің тікелей бағынысындағы ешбір провинция, автономиялы аймақ немесе муниципалитет Гонконгтың арнайы әкімшілік аймағы осы Заңға сәйкес өздігінен басқаратын мәселелерге араласа алмайды» делінген. 2020 жылдың сәуір айында байланыс кеңсесі мен Гонконг және Макао ісі жөніндегі кеңсе демократиялық бағытталған заң шығарушыларды Заң шығару кеңесі үй комитетінің төрағасын сайлауды кешіктіргені үшін сынағаннан кейін бұл ереже пікірталас тудырды. Демократиялық заң шығарушылар кеңселердің жергілікті заң шығару органының төрағасын сайлау туралы пікір білдіру арқылы 22-бапты бұзғанын мәлімдеді. Жауап ретінде байланыс кеңсесі, өзінің және Гонконг және Макао ісі жөніндегі кеңсесінің 22-бапқа бағынбайтынын, себебі оларға орталық билік органдары Гонконг мәселелерін шешуге маманданғандықтан уәкілеттік берілгенін, және бұл «Орталық халық үкіметінің департаменттері» деген жалпы түсінік емес екенін айтты. Қытай Мемлекеттік кеңесінің (Орталық халық үкіметі) веб-сайтында Гонконг және Макао ісі жөніндегі кеңсе (国务院港澳事务办公室) және Синьхуа ақпарат агенттігі (新华通讯社) – оның Гонконгтағы бөлімшесі байланыс кеңсесінің алдағысы болған – Мемлекеттік кеңестің құрамына кіретін департаменттерден (国务院组成部门) бөлек институттар ретінде тізімделген. Сондай-ақ, Чжан Сяоминг Ұлттық қауіпсіздік комиссары кеңсесінің 22-баптағы шектеулерге бағынбайтынын айтты.

Ұлттық заңдардың әсері

Негізгі заң мен Конституциядан басқа, ұлттық заңдар Гонконгта III қосымшада тізімделген және жергілікті жарлық немесе заңнама арқылы қолданылмаса, күшіне енбейді. Ұлттық заңдарды Жарнамалық Кеңес қабылдаған жағдайда, ұлттық заңның толық күшіне енуі үшін жергілікті нұсқа Гонконгтың ерекшеліктеріне бейімделеді. NPCSC Негізгі заң комитетімен және Гонконг үкіметімен кеңескеннен кейін III қосымшаға енгізілген заңнаманы өзгертуге құқылы. III қосымшадағы заңдар сыртқы істер, ұлттық қорғаныс немесе Гонконгтың өкілеттігіне жатпайтын мәселелерге қатысты болуы тиіс. 2020 жылғы маусым айының мәліметтері бойынша, III қосымшаға елорданы белгілеу, ұлттық ту және әнұран, аумақтық талаптар, ұлттық азаматтық, дипломатиялық жеңілдіктер мен иммунитет, Халықтық азаттық армиясының орналасуы және ұлттық қауіпсіздікке қатысты қылмыстар туралы заңдар кіреді. 2020 жылғы мамыр айында Ұлттық халық конгресі 2019-20 жылдарғы Гонконгтағы наразылықтарға жауап ретінде Гонконг үшін арнайы ұлттық қауіпсіздік заңын қабылдайтынын жариялады. Заң III қосымшаға қосылды және Заңнамалық Кеңесте қабылданбастан жарияланды. Ұлттық заңдар Гонконгтың тек бір аймағына қатысты болса, қолданылуы мүмкін. 2018 жылы Гуанчжоу-Шэньчжэнь-Гонконг жоғары жылдамдықты теміржол желісінің Гонконгтың Батыс Коулун станциясы аяқталды, онда материктік Қытай шенеуніктеріне Қытай заңдарын қолдануға рұқсат берілді, бұл шара иммиграция процесін жеңілдетуге бағытталған. Сол жылы Бірінші сатыдағы сотта Қытай заңының Гонконг аумағындағы күшіне күмәндік туды. Сот Негізгі заңның икемді конституция екенін және экономикалық интеграция қажеттіліктеріне сәйкес түсіндірілуі мүмкін екенін шешті; кедендік, иммиграциялық және карантиндік мақсаттарда материктік Қытай заңдарын Гонконгта қолдану «бір ел, екі жүйе» қағидасына қайшы келмейді. ICCPR-нің көп бөлігі Гонконгтың Адам құқықтары туралы заңы ретінде шамамен бірдей тілде ратификацияланған, бірақ ICESCR-ді іске асыру үшін тиісті заңнама қабылданбады.

Азаматтық құқықтар

Гонконг тұрғындары заң алдында тең. Гонконг тұрғындары басқа да нәрселермен қатар, сөз бостандығына, баспасөз және басылым бостандығына ие; бірлестік бостандығы, жиналыс бостандығы, шеру бостандығы, демонстрация, байланыс, қозғалыс, ар-ұждан, діни сенімдер және неке; сондай-ақ кәсіподақтар құруға және оларға қосылуға, ереуілге шығу құқығы мен бостандығына ие. Гонконгтан бір адамның бұрын-соңды болмаған түрде жоғалуы және оны қоршап тұрған ерекше оқиғалар қаланы дүр сілкіндірді және Қытайдың қоғамдық қауіпсіздік бюросының қызметкерлері Гонконг азаматтарын құқықтан тыс алып кетуі және оларды Негізгі заңның бірнеше баптарын және «бір ел – екі жүйе» қағидасын бұза отырып, Қытайға өткізуі мүмкін деген алаңдаушылықты күшейтті. Олардың Қытайда ұсталғаны туралы күдік кейіннен жазылған "мойындау" видеоларымен және олардың өз еркімен Қытайда қалатындарын мәлімдеулерімен расталды. 95-бап Гонконг пен ҚХР арасындағы өзара сот көмегін қарастырады; алайда, өлім жазасы сияқты елеулі кедергілер экстрадиция жөніндегі ресми келісімге келуге кедерілді. Сонымен қатар, ХКДӘ билігі ҚХР Қылмыстық кодексінің 6 және 7-баптары Гонконгқа қылмыстық істер бойынша толық құзыреттілік бермейді деген шешімге келді, әсіресе қылмыс провинциялық немесе әкімшілік аймақ шекарасынан тыс жасалған жағдайда. Қазіргі жағдай бойынша Гонконг Гонконгта қылмыс жасаған және материкте ұсталған Гонконг тұрғындарын қайтаруды сұрайды. Бірақ, Гонконгта қылмыс жасап, кейін материкке қашқан адам материкте сотталады. Істердің бірдей қаралуы кезінде, Орталық үкімет сот процесінің материкте өткізілуін талап етеді. Профессор Алберт Чен және Халықаралық заңгерлер комиссиясының Гонконг бөлімшесінің төрағасы Глэдис Ли сияқты беделді мамандар бұл жағдай Гонконгтағы сот тәуелсіздігіне қаулылы әсер етеді деп санайды.

Саяси құқықтар

Гонконгтың арнайы әкімшілік аймағының тұрақты тұрғындары Негізгі заңға сәйкес дауыс беруге және сайлауға қатысуға құқылы. Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісімшарттың Негізгі заң күшіне енген кезде Гонконгқа қатысты қолданылған ережелері күшінде қалды. 45-бапта бас атқарушы сайлау арқылы немесе жергілікті кеңесулер арқылы таңдалады және Орталық Халық Үкіметі тағайындайды, соның түпкі мақсаты – демократиялық процедуралар бойынша өкілдік комитет ұсынғаннан кейін жалпыға бірдей сайлау құқығымен таңдау. Дегенмен, Гонконг әлі сайлауда жалпыға бірдей сайлау құқығын іске асырмады, себебі Негізгі заңда сайлау әдісі Гонконгтың "нақты жағдайына" және "кезең-кезеңмен және реттелген прогресс принципіне" бағынышты екені көрсетілген. 2007 жылғы бас атқарушы сайлауы мен 2008 жылғы заң шығарушы кеңес сайлауы жалпыға бірдей сайлау құқығы арқылы өткізілуі мүмкін бе, деген мәселе 2004 жылғы 26 сәуірде шешілді, сол кезде NPCSC Гонконгтың мұндай сайлауларға жетілмегендігіне байланысты бұл мүмкіндікті жоққа шығарды. 2014 жылы 31 тамыздағы NPCSC шешімінде 2017 жылдан бастап бас атқарушыны таңдау жалпыға бірдей дауыс беру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін екені, бірақ кандидаттарды кең ауқымды өкілдік комитет ұсынғаннан кейін және Орталық Халық Үкіметі тағайындағаннан кейін ғана мүмкін екені айтылды. Сондай-ақ, мұндай адам елді және Гонконгты сүюі керек екені, ал осы мақсатта жалпыға бірдей сайлау құқығының нақты әдісімен кепілдіктер қарастырылуы тиіс екені де белгіленді, бірақ бұл кепілдіктер қандай болатыны нақтыланбады.

Саяси құрылым

Гонконг соттары атқарушы немесе заң шығарушы органдардың актілерін қарау және егер олар Негізгі заңға қайшы келсе, жарамсыз деп жариялау өкілеттігіне ие. Гонконгтың Бас атқарушысы сайлау арқылы немесе жергілікті кеңесулер арқылы таңдалып, Орталық Халық Үкіметі тағайындайды. 2005 жылғы 10 наурызда Тунг Че Хваның отставкаға келуінен кейін туындаған мәселе – оның ізінен келген Бас атқарушының қызмет мерзімі болды. Заңгерлер қауымдастығы мен демократия жақтастары 46-бапқа сәйкес, жаңа Бас атқарушының мерзімі бес жыл болуы керек деді. Алайда, Гонконг үкіметі, бірқатар Пекин өкілдері және Пекинге жақын топтар, Негізгі заңның қытай тіліндегі нұсқасындағы техникалық ерекшеліктерге сүйене отырып, бұл мерзімнің бастапқы Бас атқарушының қалған мерзімі болуы керек деп мәлімдеді, соның нәтижесінде «қалған мерзім» ұғымы енгізілді. Гонконг үкіметі 2005 жылғы 6 сәуірде NPCSC-ден түсіндіру сұрады. NPCSC 2005 жылғы 27 сәуірде Негізгі заңның I қосымшасына сәйкес, егер Бас атқарушы 2007 жылға дейін немесе одан бұрын отставкаға кетсе, жаңа Бас атқарушының міндеті – өзінің ізашарының қалған мерзімін аяқтау екенін қабылдады. Гонконгта автономияны қолдайтындар Тұрақты комитеттің «түсіндіруін» орталық үкіметтің Гонконгтың құқықтық жүйесіне жасаған шабуылы ретінде қарастырады, бұл «Бір ел, екі жүйе» саясатының мәнін бұзады және заң үстемдігіне зиян келтіреді. Негізгі заң мемлекеттік қызметшілердің әл-ауқаты мен игіліктерін де қамтамасыз етеді. Негізгі заңның 100-бабына сәйкес, мемлекеттік қызметшілерге бұрынғыдан кем емес жалақы, жәрдемақы, игіліктер және қызмет жағдайларымен жұмыста қалуға рұқсат етіледі. 107-бапта БАӘ Үкіметі бюджет дайындағанда шығындарды кірістер шегінде ұстау принципін сақтауы керектігі айтылған. Мемлекеттік қызметшілердің жалақысын төмендетуге және дефициттік бюджетке рұқсат беруге қатысты мәселелер көтерілді. 1997 жылдан кейінгі экономикалық төмендеу кезінде бюджет тапшылығы артты (ал 2007/08 жылдары рекордтық профицит тіркелді). Үкімет экономикалық төмендеу кезінде мемлекеттік қызметшілердің жалақысын қысқарды, ал экономика жақсарғаннан кейін жалақыны күрт арттырды.

Сыртқы істер

Негізгі заң Гонконг үкіметіне халықаралық істерге шектеулі өкілеттік береді. "Гонконг, Қытай" деген атпен Гонконг үкіметі сауда, коммерция, байланыс, мәдениет, туризм және спорт сияқты нақты салаларға қатысты Қытай емес аймақтармен және халықаралық ұйымдармен екіжақты келісімдер жасай алады. Үкімет өкілдері Қытай делегациясының құрамында дипломатиялық келіссөздерге қатысып, Гонконгқа тікелей қатысы бар халықаралық ұйымдар мен конференцияларға қатыса алады.

Түсіндіруге байланысты даулар

Гонконг соттары мен ҰКҚК-нің (NPCSC) Негізгі заңды түсіндіруі саяси тұрғыдан даулы мәселе. Альберт Чен ҰКҚК-нің түсіндірмелерін "1997 жылдан бері конституциялық даулардың басты себебі" деп сипаттады. Апелляциялық сот тапсырудан кейін 28 күн өткен соң бұл мәселені қарады. Арыз берушілер тапсырудан бұрын біржақты түрде құрылған Уақытша заң шығарушы кеңестің заңсыз екенін, ал ол шығарған заңдардың күшін жойғандарын талап етті. Сот бұл талапты қабылдамады. Басқа себептердің қатарында, сот өзінің жергілікті сот ретінде егеменді биліктің әрекетін қарауға құқығы жоқ екенін мәлімдеді. Қытайда жазбаша конституция бар және Негізгі заң Гонконг пен орталық үкімет арасындағы қарым-қатынасты анықтайды, сондықтан Чан 1997 жылдан кейін Гонконгта парламенттік билік толыққанды қолданылатынына күмәнді екенін айтты. Ұлттық халық конгресінің тұрақты комитетінің Негізгі заңға берген түсіндірмелері, іс жүзінде, Негізгі заңға "өзгерістер" енгізу болып табылуы мүмкін. Дегенмен, Гонконг соты ҰКҚК-нің түсіндірмелерінің "Қытай құқығымен үйлесетін қосымша" заңнамалық әсерге ие екенін анықтады. Сол сияқты, ҰКҚК-нің түсіндіру өкілеттігі Гонконгтың соттарына немесе үкіметіне шағымдану мүмкіндігі болмай, жергілікті заңдардың кең ауқымын өзгерту үшін қолданылуы мүмкін.