Анатолий Кузнецов: Бабий Яр куәгерінің естеліктері

Кіріспе

Совет жазушысы (1929–1979)

актер

Анатолий Васильевич Кузнецов (Анато́лий Васи́льевич Кузнецо́в; 18 тамыз 1929, Киев, КСРО – 13 маусым 1979, Лондон) – орыс тілінде жазған совет жазушысы. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс оккупациясы астындағы Киевтегі өмірін және басынан өткен оқиғаларын халықаралық деңгейде танылған "Баби Яр: Роман түріндегі құжат" романында суреттеді. Кітап 1966 жылы цензурадан өткізіліп, орыс тілінде жарық көрді.

КСРО-дағы мансабы

Кузнецовтың әкесі орыс, анасы украиналық болған, оның паспортында орыс екені жазылған. Ол Киевтің Куреньевка ауданында өскен, оның сөзінше, "Баби Яр деген атаумен бұрын жергілікті тұрғындар ғана таныс болған кең шатқалдан бір тастың қашықтығында" болған. Он төрт жасында Кузнецов Баби-Яр қырғыны туралы куәгер ретінде көрген-естігендерінің бәрін дәптерге жазып отыра бастады. Бір күні анасы оның жазбаларын тауып оқыды. Ол жылап, оларды бір күні жазатын кітабына сақтап қоюын кеңес берді. Жазушы болмас бұрын Кузнецов балет, актерлік өнер, сурет және музыкамен айналысып, ағаш ұстасы мен жұмысшы болып жұмыс істеді, Каховка, Иркутск және Братск су электр станцияларында еңбек етті. 1955 жылы Кеңес Одағы Коммунистік партиясына қосылды. Соңынан ол "жазушы болу үшін оқып", Максим Горький атындағы әдебиет институтына түсті. 1957 жылы "Юность" әдеби журналында "Аңыздың жалғасы" атты повесі жарық көрді. Кузнецов баспагерлермен алғашқы тәжірибесін былай сипаттады: "Мен 'Аңыздың жалғасы' повесін жазып, оны 'Юность' журналына ұсындым. Бұл кітапта Сибірге жұмыс істеуге келген жас жігіттің оқиғасы баяндалады. Ол барлық қиындықтар мен кедейлікке қарамастан, жақсы нәрсеге, ең жақсы нәрсеге деген берік сеніммен келген. 'Юность' редакторы повесті қатты ұнатып, бірақ оны жариялай алмайтынын айтты: цензура рұқсат бермейді, журнал жабылады, мен тұтқындаламын немесе ең жаманы, әдебиеттен өмір бойы шеттетілемін. Ең бастысы, батыстың үгітшілері бұл әңгімені қолға алып: 'Көрдіңіз бе, бұл Совет Одағындағы өмірдің қаншалықты қорқынышты екендігінің дәлелі!' – деп айта алады. Тәжірибелі жазушылар маған повестің сақталуы мүмкін екенін, оның кем дегенде бір бөлігін оқырмандар назарына жеткізу керектігін, жүректен шыққанды және форма үшін не жазуым керектігін білетіндерін, сондай-ақ оптимистік эпизодтар қосуым керектігін айтты. Ұзақ уақыт бойы повесім басылып шығуға үмітсіз шаң жинады, бірақ ақырында мен өзімді жалпы стильге өте қайшы келетін және оқырман оларды елемейтіндей өте қуанышты эпизодтар қосуға мәжбүр еттім. Осылайша Анатолий Кузнецовтың атағы нығайды. Роман 1941 жылдың 29-30 қыркүйегінде екі күн ішінде Киевтің Баби Яр шатқалында 33 771 еврейді өлтіру туралы бұрын белгісіз материалдарды қамтыды. Цензураланбаған еңбектерде Кеңес үкіметін қатты сынға алған материалдар да бар еді. Бұл жұмыс оңайға соқпады. Кузнецов былай деп еске алады: "Киевте бір ай бойы мен қорқынышты түстер көріп, қатты шаршадым, сондықтан жұмысымды аяқтамай, уақытша басқа жұмыстарға ауысуға мәжбүр болдым, осылайша күшімді қайта жинадым". Израиль журналисі, жазушы және аудармашы Шломо Эвен Шошанға 1965 жылдың 17 мамырында жазған хатында Кузнецов Баби Яр трагедиясы туралы былай деді: "1941 жылдың 29 қыркүйегіне дейін еврейлер лагерьлерде заңдылық жамылғысымен баяу өлтірілді. Треблинка, Аушвиц және т.б. кейін пайда болды. Бабын-Ярдағы кісі өлтіру әдетке айналғаннан бері. Сіз олардың қалай істегенін білесіз деп сенемін. Олар қаладағы барлық еврейлерге: 'Барлық дүние-мүлкіңді және құнды заттарыңды алып, жүктік ауланың маңында жиналыңдар!' – деген жарлық шығарды. Содан соң оларды қоршап алып, атып тастай бастады. 'Поездға көтеріліп' туған-туыстары мен достарын көруге келген көптеген ресейліктер, украиндықтар және басқа да адамдар қаза тапты. Олар балаларды өлтірмеген, тірідей көміп тастаған, жараланғандарды өлтірмеген. Көптеген қаза тапқан жерлердің үстіндегі топырақ қозғалысқа толы еді. Келесі екі жылда Бабын-Ярда ресейліктер, украиндықтар, цыгандар және басқа да ұлттардың адамдары өлтірілді. Бабын-Яр тек еврейлердің қабірі деген пікір дұрыс емес, Евтушенко өзінің өлеңінде Бабын-Ярдың бір ғана қырын суреттеген. Бұл халықаралық қабір. Онда қанша адамның мәйіті және қай ұлттың адамдары жерленгенін ешкім анықтай алмайды, өйткені мәйіттердің 90%-ы өртеліп, күлдері құландар мен далаларға шашылып кеткен. Ол цензурасыз қолжазбаны қамтитын 35 мм фотопленканы контрабандалық жолмен әкелуге қол жеткізді. Ол Лондонға екі апталық визамен, КГБ агенті деп күдіктенген Георгий Анджапаридземен бірге келді. Кузнецов Анджапаридзеге жезөкше іздеймін деп алдап, оның орнына жақын орналасқан британдық үкімет кеңсесіне жүгірді. Сол жерде ол "Дейли телеграфтың" кеңестер туралы маманы және орыс тілінде сөйлейтін журналист Дэвид Флойдпен телефон арқылы байланысқан. Тұтқындалу қаупімен Кузнецов қонақ үйге оралып, қолжазбаларын, сүйікті жазу машинасын және кубалық сигараларын...".

Kuznetsov was born to a Russian father and a Ukrainian mother, his passport stated that he was Russian. He grew up in the Kiev district of Kurenivka, in his own words "a stone's throw from a vast ravine, whose name, Babi Yar, was once known only to locals." At the age fourteen, Kuznetsov began recording in a notebook everything he saw as a witness and heard about the Babi Yar massacre. Once his mother discovered and read his notes. She cried and advised him to save them for a book he might write someday. Before becoming a writer, Kuznetsov experimented with ballet, acting, art, and music, found employment as a carpenter and labourer, and worked on the Kakhovka, Irkutsk, and Bratsk hydroelectric power plants. In 1955, he joined the Communist Party of the Soviet Union. Eventually, he began "studying to become a writer" and enrolled at the Maxim Gorky Literature Institute. In 1957, literary magazine Yunost featured his novella entitled Sequel to a Legend. Kuznetsov described his first experience with publishers as follows:

<blockquote>I wrote the novella 'Sequel to a Legend' and offered it to Yunost magazine. It tells the story of a young man, who came to work in Siberia with a solid youthful belief in something better, in some ultimate good, despite all the hardships and poverty. The Yunost editors liked the novella very much but said they couldn't publish it: the censors wouldn't allow it, the magazine would be closed, and I would be arrested or, in the worst case, barred from literature for life. Above all, Western propagandists might pick up this story and run with it: "See, this is proof of how terrible life in the Soviet Union really is!" Experienced writers told me that the novella could be saved, that at least a part of it must be brought to the readers' attention, that they would know what came from the heart and what I had to write for form's sake, and that I should add some optimistic episodes. For a long time my novella gathered dust without any hope of being published, but eventually I forced myself to add some optimistic episodes, which contrasted so sharply with the overall style and were so outrageously cheerful that no reader would take them seriously. cemented Anatoly Kuznetsov's fame. The novel included the previously unknown materials about the execution of 33,771 Jews in the course of two days, 29–30 September 1941, in the Kiev ravine Babi Yar. The uncensored work included materials highly critical of the Soviet regime. Working on it was not easy. Kuznetsov recalled: "For a whole month in Kiev I had nightmares, which wore me out so much that I had to leave without finishing my work and temporarily switch to other tasks in order to regain my senses." In a letter to the Israeli journalist, writer, and translator Shlomo Even Shoshan dated 17 May 1965, Kuznetsov commented on the Babi Yar tragedy:

<blockquote>Before September 29, 1941, Jews were slowly being murdered in camps behind a veneer of legitimacy. Treblinka, Auschwitz, etc. came later. Since Babyn Yar murder became commonplace. I trust you know how they did this. They published an order for all the Jews in the city to gather in the vicinity of the freight yard with their belongings and valuables. Then they surrounded them and began shooting them. Countless Russians, Ukrainians, and other people, who had come to see their relatives and friends "off to the train," died in the swarm. They didn't shoot children but buried them alive, and didn't finish off the wounded. The fresh earth over the mass graves was alive with movement. In the two years that followed, Russians, Ukrainians, Gypsies, and people of all nationalities were executed in Babyn Yar. The belief that Babyn Yar is an exclusively Jewish grave is wrong, and Yevtushenko portrayed only one aspect of Babyn Yar in his poem. It is an international grave. Nobody will ever determine how many and what nationalities are buried there, because 90% of the corpses were burned, their ashes scattered in ravines and fields. He managed to smuggle 35 mm photographic film containing the uncensored manuscript. He arrived in London on a two week visa, accompanied by Georgy Andjaparidze, a suspected KGB mamka, a secret police agent. Kuznetsov managed to trick Andjaparidze by saying he wanted to find a prostitute and instead ran for the nearest British government office. There he was connected over the phone with David Floyd, a Russian speaking journalist and The Daily Telegraph Soviet expert. Risking being caught, Kuznetsov returned to the hotel to pick up his manuscripts, his favourite typewriter and Cuban cigars. Kuznetzov died in London in 1979 from his third heart attack and was buried on the eastern side of Highgate Cemetery.

Жарияланымдар

А. Анатолий, Баби Яр: Роман нысанындағы құжат, Дэвид Флойд аударған (Нью-Йорк: Farrar, Straus and Giroux, 1970). 2023 жылы қайта басылды, жұмсақ мұқабалы.