Кіріспе
Аэробатика – әуе спорты. Бұл әуе спортында төрешілер ұшқыштардың акробатикалық ұшу шеберлігін бағалайды. Ол поршеньді, бір қозғалтқышты ұшақтарда да, жалауыштарда да қолданылады. Аэробатикалық жарысты ұлттық авиация клубы, оның өкілі немесе халықаралық жарыстар болған жағдайда, Халықаралық авиациялық комиссия (CIVA) – Халықаралық авиация федерациясының (FAI) құрамына кіретін ұйым санкциялайды. Санкциялаушы орган жарысқа қатысты ережелерді белгілейді, соның ішінде барлық қатысушылардың талаптарын, жұмыс тәртібін және бағалау критерийлерін анықтайды. Ұшқыш өзі таңдаған санатта жарысқа қатысады, ол орындалатын акробатикалық кезеңдердің қиындық деңгейін анықтайды. Әр санатта ұшқыш бір немесе бірнеше ұшу бағдарламасын орындайды. Әр ұшуға судьялар ұпай береді; әр санаттағы барлық ұшу бағдарламалары бойынша ұшқыштардың жиынтық ұпайларын салыстыру арқылы сол санаттың жеңімпазы анықталады.
Competition aerobatics is an air sport in which ground based judges rate the skill of pilots performing aerobatic flying. It is practised in both piston powered single engine airplanes and also gliders. An aerobatic competition is sanctioned by a national aero club, its designee, or in the case of international competitions, by CIVA, the Commission Internationale de Voltige Aerienne, which is a constituent body of the Fédération Aéronautique Internationale (FAI). The sanctioning body establishes the rules that apply to the competition, including entry qualifications for all participants, operating procedures, and judging criteria. A pilot enters a competition in a category of his or her choice, which defines the level of difficulty of the aerobatic sequences to be flown. Within each category, a pilot flies one or more flight programs. Each flight receives a total score from the judges; ranking each pilot's combined total scores for all flight programs within each category determines that category's winner.
Ұшу бағдарламалары
Әр санаттың ішінде әрбір ұшқыш бір немесе бірнеше ұшу бағдарламаларын орындайды. Олар:
Белгілі: Жыл сайын Ұлттық аэрокеңес анықтайды. Оны жыл бойы барлық жарыстарда барлық қатысушылар орындайды. Бұрын бұл бағдарлама Q (біліктілік бағдарламасы) деп аталатын. Ашық белгілі: FAI чемпионаттарында әрбір ұшқыш 5 «Белгілі» фигураны Арести каталогынан еркін таңдалған 5 өз фигурасымен біріктіреді, осылайша 10 фигура бірге берілген жалпы әмбебаптылық және жалпы K (қиындық) талаптарына сай келеді. Тегін: Бұл бағдарламада әрбір ұшқышқа жеке ұшу шеберлігін, шығармашылық қабілетін және ұшақтың мүмкіндіктерін өзінің жеке реттілігін жасау арқылы көрсету мүмкіндігі беріледі. Белгісіз: Бұл бағдарлама жарысқа қатысушыларға тек 12 сағат бұрын хабарланады. Фигураларды командалар немесе ұшқыштар таңдайды, әрқайсысы бір фигура ұсынады. CIVA ережелері бойынша ұшқыштар үшке дейін «Тегін белгісіз» реттілікпен ұшады (төменде қараңыз). Жергілікті жарыстарда көбінесе басқару органы немесе жарыстың бас төрешісі белгісіз реттілікті таңдайды. Ұшқыштар белгісіз реттілікті ұшу алдында жаттығудан өткізуге болмайды. (Орта және одан жоғары деңгейдегі сыныптар үшін.) Тегін белгісіз: Командалар немесе ұшқыштар бірге 10 фигураны (желкенқанаттар үшін 7) таңдайды, оларды «Ашық белгілі» жүйесімен ұқсас тәсілмен пайдаланады, сондай-ақ ұшақты қайта орналастыру немесе бұру үшін негізінен қолданылатын 4 қосымша фигураны (желкенқанаттар үшін 2) қосады, осылайша реттіліктің үздіксіздігі қамтамасыз етіледі. 4 минуттық тегін немесе соңғы еркін стиль: Осы соңғы бағдарламаны ұшуға тек ең үздік шексіз ұшқыштар шақырылуы мүмкін. Бұл бағдарламада ұшқыштар өзінің шығармашылығын және жоғары шеберлігін көрсетуге тырысады, мұнда бағалау Арести жүйесі бойынша фигураларды объективті бағалауға қарағанда, мүлдем субъективті болып табылады.
Known: Determined each year by the national aero club. It is flown by all competitors at all contests all year long. In the past this was known as the Q (for qualifying) program. Free Known: At FAI championships each pilot integrates 5 'Known' figures with 5 of their own that are freely selected from the Aresti Catalog so that together the 10 figures meet the specified overall versatility and total K (difficulty) requirements. Free: In this program, each pilot is given the opportunity to demonstrate his personal flying skills, creative talent and his aircraft performance by designing his own sequence. Unknown: This program is made known to the contestants only about 12 hours before the competition. The figures are chosen by either teams or pilots, each submitting a single figure. Under CIVA rules pilots fly up to three Free Unknown sequences (see below). In Local contests often the governing body or the contest chief judge choose the unknown sequence. The pilots must not practice before flying the unknown sequence. (For classes Intermediate and above.) Free Unknown: Teams or pilots together select 10 figures (7 for gliders) that they must all use in a similar fashion to the Free Known system, adding up to 4 additional figures (2 for gliders) that are employed principally to reposition or turn around the aircraft to ensure smooth continuity of the whole sequence. 4 minute Free or Final Freestyle: Only the top unlimited pilots might be invited to fly this final program. In this program pilots strive to display their creativity and superior skills as performers, the judging here being almost entirely subjective as opposed to objective assessments of figures according to the Aresti system as used for all other programs.
Аэробатикалық қорап
Аэробатикалық қорап – әуе кеңістігінің көлемі, онда ұшақ өрнек орындау кезінде болуы тиіс. Оның ұзындығы мен ені тең болады. Биіктігі FAI, ұлттық аэроклуб немесе жергілікті ережелерге байланысты өзгеріп отырады. Қораптың әр бұрышындағы ақ жер белгілері ұшқышқа әуеден оны көруге мүмкіндік береді. Көптеген санаттар бойынша аэробатикалық қораптан тыс ұшу үшін айып саналады. Қорапта екі ось бар, олар судьялардың орналасқан жеріне сәйкес анықталады. X ось (кейбір аэроклубтар A ось деп атайды) судьялардың қарауы бойымен жүреді. Көбінесе осы осьте фигуралар орындалады. Кейбір жарыстарда X осьінің ортасымен орта сызық белгіленеді. Y ось (кейбір аэроклубтар B ось деп атайды) X оське перпендикуляр, судьяларға қарай және олардан алыс бағытта жүреді. Бұл ось қораптың орналасуын түзету үшін қолданылады. Желдің ресми бағыты жарыс төрешілерімен әрдайым X ось бойымен деп жарияланады. Бірақ бұл әрқашан шындыққа сай келмейді, көбінесе өрнек орындау барысында бәсекелес бағалау сызығына жақындап немесе алыстап кетеді. Бәсекелес Y ось бойымен орындалатын маневрлерді ұзарту арқылы немесе қысқарту арқылы қажетті орналасуға қол жеткізе алады. Қорап едені Бастапқы деңгейдегі бәсекелестер үшін жерден жоғары (AGL) және Шебер деңгейдегі бәсекелестер үшін AGL биіктігінде орналасқан. Қорап төбесі еденінен жоғары. Санат басталғанға дейін бәсекелес қорап шекарасын ұшып белгілейді, оның еденімен қатар. Бұл судьяларға аспандағы қорапты көруге және қорап еденінен төмен ұшатын ұшаққа баға беруге дайындалуға мүмкіндік береді. Ұшқыш қорапқа бір жағынан кіргеннен кейін, екінші жағынан шығуға дейін 12 секунд уақыты бар.
Соттау
Әрбір байқаудағы санатта 3-ден 9-ға дейін бағалаушы төрешілер болуы мүмкін, олардың әрқайсысы байқауды санкциялайтын органмен аккредиттелген. Олар X осьінің ортасында, осы оське қарап, қораптың жиегінен артқа қарай орналасады. Әр бағалаушы төрешіге көмекші төреші көмектеседі, ол Арести нотациясын оқып, бағалаушы төрешіге ұшырылатын әрбір фигураны айтады, сондай-ақ мүмкін болса, судьяның бағалары мен пікірлерін, түсіндірмелерін және қосымша ақпаратты бәсекелестің баға парағына жазатын жазушы (немесе хатшы) да болады. Кейбір ұшу бағдарламаларында бір адам бір уақытта көмекші төреші және жазушы болып жұмыс істей алады. Бағалаушы төреші ұшырылған әрбір фигураның сапасын нақты белгіленген критерийлерге сәйкес бағалайды және 0 мен 10 арасындағы 0,5 қадаммен сандық баға қояды. FAI және кейбір ұлттық әуе кемелер клубының ережелеріне сәйкес, төреші дұрыс емес фигура ұшырылса "Нөлдік баға", ал фигураның міндетті, бірақ көзге көрінбейтін елементі болмаса "Сезімдік нөл" бағасын да қоя алады. Әрбір ұшудың соңында бағалаушы төреші бәсекелестің кезең бойындағы фигураларын акробатикалық қорапқа орналастыруына байланысты Сыртқы түрі немесе Орналасу бағасын қояды. Сондай-ақ, бағалаушы төреші бәсекелестің қорап еденінен төмен немесе төбесінен жоғары ұшқан-ұшпағанын анықтайды. Әр бағалаушы төреші бәсекелестің қауіпсіз ұшуын бағалауға және қауіпсіз болмаса, бәсекелестің қатысуын тоқтатуға шақыруға міндетті. Бас төреші төрешілер тобының жұмысын қадағалайды. Ол көбінесе бәсекелестерді акробатикалық қорапқа кіргізуді, төрешілік және қауіпсіздік мәселелерін анықтауды және шешуді, төрешілердің баға парақтарын қарауды, айыппұлдарды бағалауды, акробатикалық қораптағы қозғалыс қақтығыстарын бақылауды, ұшқыштарға брифингтер өткізуді және төрешілер тобының жұмысын бағалауды және бағаларды растауды қамтиды. Бас төрешіге әдетте 2 немесе одан көп адам көмектеседі. Кейбір жарыстарда бас төреші бір уақытта бағалаушы төреші болып та жұмыс істей алады. Бұрыш төрешілері (шекаралық төрешілер немесе сызықтық төрешілер деп те аталады) де қолданылуы мүмкін және буферлік аймақтың жиегінде, акробатикалық қораптың белгіленген бұрыштарынан өтетін әрбір ось бойында орналасады. Олар буферлік аймақтан тысқары шығудың әрбір жағдайын бақылап, тіркейді, ал бәсекелес мұндай әрбір шығу үшін айып төлейді. Әр бұрыш төреші қорапты анықтайтын 4 сызықтың 2-сін күзетіп, бағалайды. Көптеген жарыстарда 2 бұрыш төрешісі қолданылады, олар қарама-қарсы бұрыштарда орналасқан. Екі төреші әр сызықты күзетіп, бәсекелес шекарадан өтті деп келісуі керек, сонда ғана бәсекелес айып алады. FAI чемпионаттарында ұшақтың позициясын тұрақты өлшеу үшін толығырақ электрондық кері байланыс жүйелері қажет, сондай-ақ егер олар орын алса, буферлік аймақтан тысқары шығуды анықтау үшін де қажет; егер мұндай жабдық болмаса, бұл міндет төрешінің позициясына жүктеледі. Конкурс санкциялау органы белгілесе, мерзімдік шешімді бағалаушы төрешілер де орналастырылуы мүмкін. Олар мерзімдік шешімнің бұзылуын бақылап, тіркейді. Мұндай әрбір бұзушылық үшін бәсекелеске айыппұл салынады, бұл айыппұл акробатикалық қораптан тысқары шығу үшін салынатын айыппұлдан жоғары болады.
Төменгі сыныпқа төмендетулер туралы қорытынды
Мұнда сіз анықтауы тиіс негізгі "кемшіліктер" мен барлық деңгейдегі бағдарламаларды бағалау кезінде стандартты CIVA ережелерін қолданып, қысқартуға болатын ұпайлар саны келтірілген.
3-отбасы - жолдардың комбинациялары
Барлық сандар Шегерім Үлкен немесе кіші 2-ші және т.б. 1-ден 3-ке дейінгі бұрыштар Ұзын немесе қысқа 2-ші және т.б. 1-ден 3-ке дейінгі сызықтар.
Танымал мәдениетте
Жоғарыда аталған түсініктердің бірнешеуі 1980 жылғы «Cloud Dancer» фильмінде бейнеленген, оның техникалық кеңесшісі және бас ұшқышы – бұрынғы әлем чемпионы, әуеде акробатикалық қимылдардың шебері Том Поберезный болған.
Басқару органдары
FAI – барлық әуе спортының халықаралық басқару органы. Оның Commission Internationale de Voltige Aerienne (CIVA) комиссиясы бәсекелік акробатиканы басқарады.