Кіріспе
Ұшу кезінде әуе кемесін басқаратын адам
Әуе кемесінің ұшқышы немесе авиаторы – әуе кемесінің бағытты басқару құралдарын пайдалану арқылы ұшуын басқаратын адам. Кейбір басқа әуе экипажы мүшелері, мысалы навигаторлар немесе ұшу инженерлері де авиаторлар деп есептеледі, себебі олар әуе кемесінің навигациялық және қозғалтқыш жүйелерін пайдалануға қатысады. Ұшқыштарсыз әуе кемесін басқарушылар, борт сүйемелдеушілер, механиктер және жердегі экипаж мүшелері авиаторлар ретінде жіктелмейді. Ұшқыштардың біліктілігі мен жауапкершілігін мойындап, көптеген әскери ұйымдар мен әуе компаниялары оларға авиатор белгілерін тағайындайды.
Анықтама
Авиатор (француз тілінде aviateur) терминінің алғаш рет тіркелгенде қолданылуы 1887 жылға дейін барып жетеді, ол авиацияның латын тіліндегі avis (құс деген мағынаны білдіретін сөз) сөзінен туындаған нұсқасы еді. Бұл термин 1863 жылы fr есімді автор «Авиация немесе Әуе навигациясы» атты еңбегінде пайда болды. Қазір қолданылмайтын «авиатрикс» (француз тілінде aviatrice) термині бұрын әйел ұшқыштарды атау үшін қолданылған. Сондай-ақ, қазір ескірген «авиатор» (француз тілінде aviateur) термині бұрын ер адам ұшқыштарды атау үшін қолданылған. Ұшақтарды басқаратын адамдар ұшқыш куәлігін алуға тиіс. Әуе қатынасы ережелері ұшқыштарға қатысты еді. Бұл терминдер авиацияның бастапқы кезеңдерінде, ұшақтар өте сирек болған кезде жиі қолданылды және батылдық пен ерлік сезімін білдірді. Мысалы, 1905 жылғы анықтамалық кітапта ағайынды Райттардың алғашқы ұшағы былай сипатталған: «Ұшқыштың салмағы, ұшқыш кіріп, 700 фунттан сәл асады».
Тарих
Адамдардың әуедегі және жердегі қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін, авиацияның алғашқы кезеңдерінде ұшақтар әрқашан тиісті білімі бар, сертификатталған ұшқыштың операциялық бақылауында болуы қажет болды. Ол ұшудың қауіпсіз және заңды түрде аяқталуына жауапты болды. 1908 жылы «Аэро-клуб де Франс» алғашқы сертификатын Луи Блериоға берді, одан кейін Гленн Кертисс, Леон Делагранж және Роберт Эсно Пелтерие сертификат алды. 1910 жылы Британдық Корольдік Аэро Клубы, ал 1911 жылы Америка Аэро Клубы (бірінші сертификатты Гленн Кертисс алды) осы қадамды ілесіп жасады.
Азаматтық
Азаматтық ұшқыштар барлық типтегі ұшақтарды жеке ләззат алу үшін, қайырымдылыққа немесе кәсіби қызметті жүзеге асыру үшін, сондай-ақ жоспардан тыс (чартерлік) және жоспарлы жолаушылар мен жүк тасымалдаушы әуе компанияларында (әуе тасымалдаушыларда), корпоративтік авиацияда, ауыл шаруашылығында (егін шашу, т.б.), орман өрттерін бақылауда, құқық қорғау органдарында және тағы да басқа салаларда коммерциялық мақсатта ұшырады. Әуе компаниясында жұмыс істегенде ұшқыштарды әдетте әуе компаниясы ұшқыштары деп атайды, ал ұшақты басқаратын ұшқыш көбінесе капитан деп аталады.
Әуе компаниясы
2017 жылы әлемде 290 000 әуе компаниясының ұшқышы болды, ал ұшақ симуляторларын өндіруші CAE Inc. 2027 жылға қарай 440 000 тұрғыны үшін 255 000 жаңа ұшқыш қажет болатынын болжайды, оның ішінде өсу үшін 150 000, ал зейнеткерлік пен штаттан шығуды өтеу үшін 105 000: Азия-Тынық мұхиты аймағында 90 000 (2016 жылы ұшқыштардың орташа жасы 45,8 жас), Америкада 85 000 (48 жас), Еуропада 50 000 (43,7 жас) және Таяу Шығыс пен Африкада 30 000 (45,7 жас). Boeing 2018 жылдан бастап 20 жыл ішінде 790 000 жаңа ұшқыш күтеді, оның ішінде коммерциялық авиация үшін 635 000, бизнес-авиация үшін 96 000 және тікұшақтар үшін 59 000: Азия-Тынық мұхитында 261 000, Солтүстік Америкада 206 000, Еуропада 146 000, Таяу Шығыста 64 000, Латын Америкасында 57 000, Африкада 29 000 және Ресей/Орталық Азияда 27 000. 2017 жылдың қараша айына қарай, білікті ұшқыштардың жетіспеуіне байланысты, кейбір ұшқыштар корпоративтік авиациядан кәсіби әуе компанияларына қайта оралды. Ұшу кезіндегі адаммен басқару және бір немесе бірнеше адамдар қашықтан басқаратын, қашықтан басқарылатын ұшақтар. Қашықтан басқарылатын ұшақты басқаратын адамды оның ұшқышы немесе операторы деп атауға болады. Ұшақтың күрделілігіне және қолданылуына байланысты, ұшақсыз әуе аппаратының (БПҰ) ұшқыштары мен операторларына сертификация немесе оқыту қажет болуы мүмкін, бірақ олар әдетте пилоттық лицензия алу/сертификациялау талаптарына бағынбайды. Көптеген елдерде БПҰ-ны пайдалануға қатысты шектеулер бар, бұл оларды бақыланатын әуе кеңістігінде пайдалануды шектейді; БПҰ көбінесе әскери және хобби мақсатында қолданылады. АҚШ-та БПҰ-ны бақыланатын әуе кеңістігінде пайдалану өте шектеулі (әдетте, 400 футтан (122 метр) жоғары және әуежайлардан алыс), ал FAA барлық коммерциялық пайдалануға тыйым салады. Егер БПҰ-ны бақыланатын әуе кеңістігінде кеңінен пайдалануға рұқсат беретін ережелер қабылданса, БПҰ пайдаланудың күрт өсуі күтіледі, соның салдарынан осы ұшақтардың ұшқыштары мен операторларына сұраныс артады.
Ғарыш
Ұшақ ұшқышының жалпы түсінігі адаммен ғарышқа ұшуға да қатысты. Ұшқыш – ғарыш кемесін тікелей басқаратын ғарышкер. Бұл термин авиациядағы "пилот" сөзінің қолданылуынан тікелей туындайды, онда ол "авиатор" сөзімен мағынасы бірдей болып табылады.
Ұшқыштар сертификаттары
Ұшқыштарға ұшу сағатының көптеген сағаттары мен теориялық оқудан өту қажет, бұл талаптар елдерге қарай өзгереді. Алғашқы қадам – жеке ұшқыш лицензиясын (PPL) немесе жеке ұшқыш куәлігін алу. Америка Құрама Штаттарында бұл кемінде 35-40 сағаттық ұшу оқуын қамтиды, оның көп бөлігі сертификатталған ұшу нұсқаушысымен бірге өтеді. АҚШ-та LSA (жеңіл спорттық ұшақ) лицензиясын кем дегенде 20 сағат ұшу уақытында алуға болады. Әдетте, ұшқыштың дамуының келесі қадамы – құралдық рейтинг (IR) немесе көп қозғалтқыштық рейтинг (MEP) қосымшалары. Ұшқыштар PPL-ді аяқтағаннан кейін коммерциялық ұшқыш лицензиясын (CPL) алуға да ниет білдіре алады. Бұл ұшқыш кәсіби ұшқыш мансабын құруды қаласа міндетті болады. Әуе лайнерін басқару үшін әуе тасымалдаушысының ұшқыш лицензиясын (ATPL) алу қажет. 2013 жылдың 1 тамызынан бастап АҚШ-та бірінші офицер ретінде жұмыс істеген кезде де ATPL талап етіледі. Кейбір елдер мен тасымалдаушылар көп экипаждық ынтымақтастық (MCC) сертификатын талап етеді немесе пайдаланады.
Өмір сүру ұзақтығы
Көпшілік пікірде әуежол ұшқыштары жалпы халықтан ертерек қайтыс болады делінеді. Бірақ American Airlines және British Airways ұшқыштарын зерттеу нәтижелері бұл пікірді қолдамады. Boeing зейнеткерлік жасы мен өмір сүру арасындағы кері байланыс туралы қате ақпаратты жоққа шығарды. Дегенмен, бірнеше әуе компаниясы ұшқыштар қауымдастықтарының деректерін зерттеу өлім-жітім көрсеткішінің жоғары екенін көрсетті. 1978 жылғы әскери ұшқыштарды зерттеу ұзақ өмір сүрудің артуын анықтады, бұл "жақсы әлеуметтік-экономикалық жағдай, ұзақ өмір сүрген ата-аналардың жақсы генетикалық әсері, орташа есептен жоғары интеллект және әскери авиатордың денсаулыққа және физикалық жарамдылыққа бағытталғандығы" сияқты факторларға байланысты деп түсіндірілді.