Кіріспе

Жамалы төлем немесе жалға алу арқылы әуе тасымалын ұсынатын көлік жүйесі.

Коммерциялық авиация – азаматтық авиацияның жеке авиациядан өзгешелігі, ол ақы алға немесе жалға берілген қызмет ретінде әуе кемелерін пайдалануды қамтиды.

Анықтама

Коммерциялық авиация қатаң анықталмаған санат. Барлық коммерциялық әуе тасымалы және әуедегі жұмыс операциялары коммерциялық авиацияға жатады, сондай-ақ кейбір жалпы авиация рейстері де осы санатқа кіреді. Адамдарды, жүктерді немесе поштаны ақы төлеу немесе жалдау арқылы тасымалдаумен байланысты әуе операциясы коммерциялық әуе тасымалы деп аталады. Бұл жоспарлы және жоспардан тыс әуе тасымалы операцияларын қамтиды. Ауыл шаруашылығы, құрылыс, фотосурет түсіру, геодезиялық іздеу, бақылау және патрульдеу, іздеу-құтқару операциялары, жарнама және т.б. сияқты арнайы қызметтерге қолданылатын ұшақ әуедегі жұмыс деп есептеледі. Жалпы авиацияға коммерциялық қызметтер, мысалы, ұшқыштарды даярлау, әуедегі жұмыс, корпоративтік және бизнес авиациясы, сондай-ақ демалыс мақсатындағы ұшу сияқты коммерциялық емес қызметтер де кіреді. Көптеген коммерциялық авиация қызметтері үшін кемінде коммерциялық ұшқыш лицензиясы қажет, ал кейбіреулеріне әуе компаниясының көлік ұшқышы лицензиясы (ATPL) талап етіледі. АҚШ-та жоспарлы әуе тасымалдаушы ұшағының бас ұшқышы ATPL лицензиясына ие болуы керек. Ұлыбританияда ұшқыштар 9 немесе одан көп орындық ұшақты басқару үшін ATPL лицензиясын алуы тиіс. Барлық ұшқышқа еңбекақы төленетін қызметтер үшін міндетті түрде коммерциялық ұшқыш лицензиясы қажет емес. Мысалы, Еуропалық Одақтың Авиациялық қауіпсіздік агенттігіне қатысты мемлекеттерде және Ұлыбританияда жеке ұшқыш лицензиясымен ақы төленетін ұшқыштар нұсқаушысы болуға болады. Дегенмен, Ұлыбританияда ұшқыштарға оқыту коммерциялық операция болып саналады. Ұшудың коммерциялық немесе жеке болып табылуына ұшақ немесе ұшқыш емес, ұшудың мақсаты әсер етеді. Мысалы, егер коммерциялық лицензиясы бар ұшқыш досына бара немесе іскерлік кездесуге қатысу үшін ұшақпен ұшса, бұл жеке рейсі болады. Керісінше, жеке ұшқыш коммерциялық емес мақсаттарда (ұшқышқа ешқандай өтемақы төленбесе және ұшақтың пайдалану шығындарының үлесі ұшқышпен төленсе) жолаушыларды тасымалдайтын көп қозғалтқышты ұшақты заңды түрде басқара алады.

Радиациялық әсердің ықтимал әсері

Магнетосфера космостық сәулелер мен күн энергиясымен толы бөлшектерді полярлық ендіктерге бағыттайды, ал жоғары энергиялы бөлшектер мезосфераға, стратосфераға және тропосфераға еніп кіреді. Атмосфераның жоғарғы қабаттарындағы осы энергетикалық бөлшектер атмосфералық атомдар мен молекулаларды қиратып, атмосфераға терең сіңіп, өлшенетін радиация тудыратын зиянды, төмен энергиялы бөлшектерді жасайды. 8 км-ден (26,200 фут) биік ұшатын барлық ұшақтар осы бөлшектердің әсеріне ұшырайды. Дозаның мөлшері полярлық аймақтарда, орта және экваторлық аймақтарға қарағанда жоғары. Егер ғарыштық ауа райының салдарынан радиациялық әсер авиациялық органдар белгілеген қауіпсіз деңгейден асып кетсе, ұшақтың бағыты өзгертіледі. Атмосфералық радиацияға ұшыраудың ең маңызды, бірақ өте сирек кездесетін салдары – ұзақ мерзімді әсерден туындаған радиациялық қатерлі ісіктен өлім, сондай-ақ өмір салтын нашарлататын және мансапқа зиян келтіретін көптеген қатерлі ісік түрлері де болуы мүмкін. Қатерлі ісік диагнозы коммерциялық ұшқыш үшін мансабына елеулі әсер ете алады. Қатерлі ісік диагнозы ұшқышты уақытша немесе толығымен жұмыстан шығаруы мүмкін. Осы статистикалық тәуекелді азайту мақсатында Халықаралық радиологиялық қорғау комиссиясы (ICRP) халықаралық ережелерді әзірледі. ICRP жүкті емес, кәсіби қызметпен айналысатын адамдар үшін 5 жылдық орташа көрсеткіш бойынша жылына 20 мЗв, ал бір жылда 50 мЗв-тан аспайтын тиімді доза шектерін, ал жалпы халық үшін жылына 1 мЗв дейін ұсынады. Радиация дозасының шектері инженерлік шектемелер емес. АҚШ-та олар реттеуші шектеме емес, қабылдаудың жоғарғы шегі ретінде қарастырылады. 8 км (26,000 фут) биіктіктегі радиацияны өлшеу дәстүрлі түрде деректерді тіркеп, кейін жерде өңдейтін құралдар арқылы жүргізілді. Дегенмен, NASA-ның Аэроғарыш қауіпсіздігі үшін автоматтандырылған радиациялық өлшеулер (ARMAS) бағдарламасы арқылы нақты уақыт режимінде радиацияны өлшеу жүйесі жасалды. ARMAS 2013 жылдан бері жүздеген рейс жасады, көбінесе зерттеу ұшақтарында, және деректерді Iridium спутниктік байланысы арқылы жерге жіберді. Мақсат – осы деректерді физикалық негіздегі жаһандық радиация модельдеріне, мысалы, NASA-ның атмосфералық иондаушы радиация жүйесінің (NAIRAS) «Nowcast» режиміне енгізіп, радиация ортасының климатына емес, ауа райына ақпарат беру.

Шығу тегі

Гарри Бруно мен Хуан Триппе коммерциялық авиацияны алғашқы деңгейде дамытқан адамдар болды. 1926 жылғы Әуе саудасы заңы коммерциялық авиацияны стандарттарды орнату, қолдау көрсету және насихаттау арқылы реттеуді бастады. Сауда департаментінде Уильям П. Маккракен кіші директоры болып тағайындалған Аэронавтикалық бөлімше құрылды. Ол коммерциялық авиацияны дамыту мақсатында қала басшыларына: «Әуежайы жоқ қалалар, әуе почтасынан да кеміккен болар еді» деді. 1929 жылы «Collier’s» журналында жариялаған мақаласында ол: «Коммерциялық авиация – батырларға құрмет көрсетуден туған және батырлардың еңбегімен құрылған алғашқы индустрия» деп атап өтті. Ол 1927 жылдың басында Герберт Даргтың Оңтүстік Америкадағы жұмысын мысалға келтірді. 1927 жылы Атлантика мұхитын ұшып өтіп қайтқаннан кейін Чарльз Линдберг Аэронавтиканы дамыту үшін Даниэль Гуггенхайм қорының қаржысымен АҚШ-тың барлық штаттарына сапар шекті. Осыдан кейін коммерциялық авиация қарқынды даму алды:

Кейін апталар бойы жексенбі күндері жолдар Линдбергтің Сент-Луистегі үй порты – Ламберт Филдке баруға тырысқан автокөліктерге толып, бірінші рет әуеге көтерілу билетін алуға асықты. Сол жазда жүздеген мың адам алғаш рет көкке самғады. Аэронавтикалық бөлімше коммерциялық ұшқыштарға лицензия берумен, ұшуға жарамдылық туралы сертификаттармен және әуе апаттарын тергеумен айналысты.

1945 жылдан кейін

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін коммерциялық авиация жылдам дамыды, көбінесе адамдар мен жүктерді тасымалдау үшін бұрынғы әскери ұшақтар пайдаланылды. Boeing B-29 Superfortress және Avro Lancaster сияқты ауыр бомбалаушыларды жобалауда жинақталған тәжірибе, ауыр коммерциялық ұшақтарды жобалауға қолданылуы мүмкін болды. Douglas DC-3 ұшағы коммерциялық рейстерді оңайлатып, ұзақтығын арттырды. Алғашқы коммерциялық реактивті ұшақ – британдық de Havilland DH.106 Comet болды. 1952 жылы британдық мемлекеттік авиакомпания British Overseas Airways Corporation (BOAC) Comet ұшағын жоспарлы рейстерге енгізді. Техникалық жетістікке қарамастан, ұшақ бірқатар жарияланған апаттарға ұшырады, соның ішінде BOAC рейсі 781 және South African Airways рейсі 201 апаттары болды. Проблемалар шешілген кезде, басқа реактивті ұшақтардың жобалары көкке көтерілді.

Соғысқа дейінгі кезең

Авиация өнеркәсібіндегі АҚШ, КСРО, Ресей, Франция және Ұлыбритания сияқты ірі елдерден шабыттанды. 1910 жылдары Бразилия мен Аргентина Латын Америкасының алғашқы елдерінің қатарында болды, олар толығымен жергілікті өндірісте жасалмаған, бірақ жергілікті жерде құрастырылған ұшақтарға қажетті құрал-жабдықтарға ие болды. Сол кезде Латын Америкасы елдерінде көптеген адамдар ұшқыш болуға ниет білдірді, бірақ авиация өнеркәсібінің мүдделерін қолдау және дамыту үшін жеткілікті ресурстар мен қаржы болмады. 1944 жылы Аргентинадан басқа Латын Америкасының барлық елдері қатысқан Халықаралық азаматтық авиация жөніндегі Чикаго конвенциясы авиациялық құқық нормаларын бекітті. 1945 жылы АҚШ-тың F 80 реактивтік ұшағын енгізуі Латын Америкасы елдерін авиация өнеркәсібін дамытудан одан да алшақтатты, себебі F 80-нің күрделі технологиясын қайта жасау өте қымбат болды. 1976 жылы Латын Америкасы және Кариб бассейні аймағында әлемдегі жалпы тіркелген рейстердің шамамен жеті пайызы құрады. Әлеуметтік жауапкершілігі бар ұйымдар үштік міндеттемелерін орындайды және мүдделі тараптар мен акционерлерге тигізетін кері әсерді азайтуға күш жұмсайды. LATAM корпоративтік тұрақтылық бағалауында тиімділік, сенімділік және климат стратегиясы бойынша 100% ұпайға қол жеткізген әлемдегі жалғыз әуе компаниясы. LATAM Аргентина, Колумбия, Бразилия, Эквадор, Чили және Перу сияқты 6 елмен байланыста. LATAM Оңтүстік Американың әуе трафигінің 95% құрайды.