Францишка Арнштайнова: Поэзия, Тәуелсіздік және "Ертеңгі Күн"

Кіріспе

Поляк ақыны, драматург және аудармашы Франциска Арнштайнова (; толық аты: Франциска Ханна Арнштайнова; 19 ақпан 1865 – 1942 тамыз) – еврей тегінен таралған поляк ақыны, драматург және аудармашы. Оның көптеген шығармалары «Жас Польша» дәуіріне жатады, стильдік тұрғыдан неоромантизмнің соңғы кезеңін қамтиды. Оны «Люблин аңызы» деп атайды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Уа, Дню Ютжейсы! Қанды туыстардың буы Күнді сізден жасырады; Бірақ біз, өлшеулілер, өлімдік жамылғыны жыртып, Сізге тікелей қараймыз. Бізге қорқыныш бөгет емес, ол құрбанның Басын палач алдында иеді; Білеміз, ертең – бүгінге жаза. Міне, ертең бізді шақырып тұр. Қайғыдан көз бұрып, тәубеге келген уақыт! Күлмен шашын шайқап, киімді тастап, Қатайып қалған бас киіммен маңдайды жабамыз, Қабырғалар мен қиыршықтардың арасында мықты қолмен Кирпіш пен қылышпен үйдің қабырғасын қалаймыз. "О, Дню Ютжейсы!" (О, ертеңгі күн!; 1914) "Архангел Ютрадан" (1924) Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Арнштайнова (соғыс аты Ара) Польшаның тәуелсіздігі үшін қарулы күреске Люблиндегі құпия Польша әскери ұйымының мүшесі ретінде қатысты (оның Люблиннің ескі қаласындағы үйі POW құпия мұрағаты және басқа ұйымдар үшін орталық болды, мысалы, Қарулы күрес одағы және жасырын польшалық скаут қозғалысы; кең жертөле арсенал ретінде пайдаланылды). Оның азаттық күресіне қатысуына түрткі болған патриоттық сезімдер мен мотивациялар кейіннен оның "Архангел Ютра" ("Архангел ертеңі") атты поэзия жинағында көрініс табады. Ол соғыста жазылған өлеңдерді қамтиды, оны 1924 жылы жариялап, осы күресте қаза тапқан Люблин мектептерінің түлектеріне арнады. Жиынға енген екі шығармамен Арнштайнова поляк әдебиетінің жарық жұлдыздары Марья Конопницкая мен Болеслав Прусқа құрмет көрсетті. Алайда, Арнштайнова өмірінің соңғы кезеңінде өзінің шығармашылығының жалпы сипаты мен оны құрудағы бағыты үшін Стефан Жеромскиге (1925 жылы қайтыс болғаннан кейін) алғыс айтады. "Архангел Ютрада" үлкен күш пен өткірлік бар, бұрынғы шығармаларында теңдесі жоқ, 1914 жылы жазылған "О, Дню Ютжейсы" әдебиет тарихшысы Феликс Арашкевичтің пікірінше, олардың ішіндегі ең әдемісі. Өлең ертеңгі күннің құпиясын жасырып тұрған туыстардың (қарулас достардың) қандары туралы айтады, оның көтеріліп келе жатқан булары ертеңгі күннің құпиясын жасырады (өлеңде күн тұлғаландырылған, "сіз" деп аталады және есеп айырысу күні ретінде қарастырылады, шын мәнінде, жазалау әділдігінің метафорасы): ертеңгі күннің құпиясы біз сіздің өлімге әкелетін жамылғыңызды жыртып, сізге тікелей қарайғанда ашылады, құрбанның басын палач алдында иедін қорқынышсыз: ертең біз бүгін үшін жаза күні болатынын жақсы білеміз. (Өте стилденген тіл білімі мен ортағасырлық сөздікке (мысалы, gzło, 3-жол, ортағасырлық әйел киімінің түрі, мұнда бейнелі мағынада "жамылғы" ретінде қолданылады) қатты тәуелді поэма, өлеңге аударуға оңай берілмейді, бірақ түпнұсқасы сол жақта келтірілген.) Осылайша, жинақтың атауындағы архангел, "Архангел Ютра" ("Архангел ертеңі"), оңай кек алушы періште ретінде түсіндірілуі мүмкін. Осы кезеңнен қалған тағы бір шығарма - 1916 жылғы сәуір айында әдеби журналда жарияланған "Powrót" ("Қайта оралу") атты өлең. Бес оттава римасынан тұратын 40 жолдық өлең оған Польша әдебиет академиясының күміс лауреат атағын әкелді, бұл (қазіргі тарихи) орган сол кездегі елдің ең беделді әдеби марапатын берді.

O Dniu Jutrzejszy! Krwi bratniej oparyKryją przed nami twoją tajemnicę;Lecz my śmiertelne zedrzem gzło, by w liceTwe spojrzeć. Obcy nam lęk, co ofiaryGłowę pochyla przed obliczem kata,Wiemy, że Jutro to za Dziś zapłata. Oto Dziś w imię Jutra na nas woła. Czas wzrok od grobów odwrócić pokuty!Włos otrząsając popiołem przysuty,Twardym szyszakiem nakrywamy czoła,By krzepką dłonią wśród gruzu i łomuKielnią i mieczem stawiać węgły domu. "O Dniu Jutrzejszy" (O, Thou Day of the Morrow! ; 1914) from Archanioł jutra (1924)
During the First World War Arnsztajnowa (nom de guerre Ara) participated in armed struggle for the independence of Poland as a member of the secret Polish Military Organisation in Lublin (her town house in the Old Town of Lublin served as a secret archive of the POW and a hub for other organizations, such as the Union of Armed Struggle and the clandestine Polish boy scout movement; the expansive basement served as an arsenal). Some of the patriotic feelings and motivations that actuated her participation in the freedom struggle will later find an echo in her collection of poetry entitled Archanioł jutra ("The Archangel of the Morrow"), comprising verses written during the war, which she will publish in 1924 dedicating it to the alumni of the Lublin schools who had fallen in that struggle. With two compositions included in the volume Arnsztajnowa paid tribute to the luminaries of Polish literature, Marja Konopnicka and Bolesław Prus, both recently deceased then. However, it is to Stefan Żeromski (after his death in 1925) that Arnsztajnowa will in the latter part of her life acknowledge her indebtedness for the general character of her oeuvre and the direction she followed in creating it. Archanioł jutra contains verses of great strength and incisiveness, unparalleled in her prior work, the composition "O Dniu Jutrzejszy" (O, Thou Day of the Morrow! ), written in 1914, belonging to the most beautiful among them in the opinion of the historian of literature, Feliks Araszkiewicz. The poem speaks of the brethren's (comrades in arms') blood shed in the struggle, whose rising vapours conceal the mystery of tomorrow (the day is personified in the poem, addressed as "you", and conceived of as a day of reckoning, indeed, as a metonymy for retributive justice itself): the mystery of tomorrow will be revealed once we tear down your deadly veil to look you directly in the face, without the sort of fear that makes the victim bow his head before the executioner: for tomorrow we know full well will be the day of payback for today. (The poem, heavily dependent on stylized linguistics and medieval vocabulary (e. g., gzło, line 3, a medieval term for a kind of female garment, here used figuratively in the sense of "veil"), does not lend itself easily to verse translation but is reproduced in the original to the left.) Thus the archangel of the title of the entire collection, Archanioł jutra (“The Archangel of the Morrow”), can easily be construed as the avenging angel. Another composition belonging to this period is the poem entitled "Powrót" (The Return) published in a literary journal in April 1916. Comprising five ottava rima stanzas, the 40 line poem brought her the Silver Laurel of the Polish Academy of Literature, a (now historical) body awarding the most prestigious literary honours of the land at the time.

Прозалық шығарма

Арнштайнованың көптеген мақалалары, сансыз газеттер мен журналдарда шашырап жатыр, тіпті Арнштайнованың өзі де өмірінде есте сақтамаған псевдонимдермен жиі жарияланды. Бұл, әдебиет тарихшысы және оның замандасы Феликс Арашкевичтің (1895-1966) айтуынша, оның библиографиясын толыққанды көрсетуді көздеген жинақтаушы үшін өте қиын міндет. Ол қолданған псевдонимдердің ішінде J. Górecka және Stefan Orlik есімдері бар.

Драмалық шығармалар

Арнштайнованың драмалық шығармалары көбінесе қолжазба күйінде сақталған, соның ішінде оның жүлделі пьесасы "На выżynach (Крыстина)" ("Биіктіктерде: Кристина") 1899 жылы Львовта зор табысқа ие болды. Оның Краков және Лодзь сахналарында, сондай-ақ Люблин мен Львовта қойылған, бірақ әлі жарық көрмеген басқа пьесалары (театрлық қойылымдарының жылдарымен) – "Na kuracji" ("Денсаулық сақтау орталығында"; 1894), "Perkun" ("Перкунас"; 1896) және "W stojącej wodzie" ("Тұншыққан суда"; 1901). Тек екі бір актілі пьеса ғана жарияланды (әдеби журналдарда): "Widmo: Ballada w I akcie" ("Көрініс: Бір актілі баллада"; 1905 жылы "Ateneum" журналында жарық көрген, тек ер және әйел деп аталатын екі тұлғаның диалогы) және "Luxoniolo" (1911 жылы "Kurjer Lubelski" газетінде жарияланған). "Córka" ("Қыз") пьесасы ешқашан сахнаға қойылмаған және жарық көрмеген.

Арнштайноваға яһудилерге қарсы шабуылдар

1910 және 1911 жылдары Арнштайнова антисемиттік көзқарастармен тудырылған және Endecja топтары бастаған кітапқа бойкот салудың нысаны болды. 1937 жылдың жазында 72 жастағы поляк әдебиетінің көрнекті өкілі (Польша әдебиет академиясының күміс лауреат иегері және Польша тәуелсіздік соғысының қатысушысы) Арнштайнова Варшавадағы Prosto z mostu әдеби журналымен байланысты Endecja әдеби ортасынан антисемиттік шабуылдарға ұшырады. Бұл басылым өзін көркем әдеби апталық ретінде таныстырды, оны Станислав Пиасецкий (1900-1941 жж.) редакциялап, жариялады. 1937 жылдың 25 шілдесіндегі журналда жартылай анонимді, расистік және кейбір бөліктері қысымды өлеңмен жазылған, тек "(st. p.)" деген таңбамен қол қойылған (оқырманға Пиасецкий екені түсінікті) мақала жарияланды. Онда Арнштайнова сарказммен "поляк тілінің құрылысын салған" деп аталды (яғни, ана тілді қалыптастыруға ықпал еткен негізгі күштердің бірі), бірақ ол поляк емес. Басқа да еврей тегінен шыққан поляк жазушылары есімдерімен қысымға ұшырағанымен, Арнштайнова ерекше назарға алынды. "Арнштайнованың ықпалымен поляк тілінің гүлденуін қарастырайық", - деп әжуандады мақала авторы, Арнштайнованың бір мақаласынан (қазіргі француз мәдениетінің феноменологиясы туралы күрделі тақырыпта) контекстен тыс алынған сөйлемді оқырмандарына ұсынды, бұл тілдік нормаға қайшы келеді деп есептелді (іс жүзінде бір әріптің жоғалтылуына байланысты типографиялық қате болды). Арнштайноваға шабуыл, жас болғасымен, еврей тегінен шыққан белгілі әдеби сыншы Людвик Фрайдкеге (1912-1942) қарсы жалғасты, оның тегі "фридек" деп өзгертілді, ол "жыдек" ("кішкентай еврей", кіші әріптермен жазылған, қосымша ұнатпау үшін) сөзімен рифмаланды, ал автор былай деді: "Осылайша, біздің арамызда талантты әрбір қарапайым немесе бау-бақша педерасты оны мақтанышпен айтады" және т.б. Бұл оқиға оған поляк оқырмандарының қолдауын тудырды, соның ішінде көптеген жазушылар мен ақындар қол қойған ашық хат жазылды.

In 1910 and 1911 Arnsztajnowa was the object of a book boycott motivated by antisemitic sentiment and spearheaded by the Endecja circles. In the summer of 1937 Arnsztajnowa, then a 72 year old grande dame of Polish literature (a recipient of the Silver Laurel of the Polish Academy of Literature and a decorated veteran of the Polish war of independence), was the victim of antisemitic attacks from the Endecja literary circles connected with the literary magazine Prosto z mostu of Warsaw, a publication billing itself in the masthead as an artistic literary weekly, edited and published by Stanisław Piasecki (19001941). In its edition of 25 July 1937 the magazine in question carried a quasi anonymous racist and in parts scurrilously versified polemic signed only "(st. p.)" (which would have been universally understood by readers to refer to Piasecki) in which Arnsztajnowa was called, sarcastically, the "erector of the edifice of the Polish language" (sc., one of the primary forces shaping the mother tongue) without being Polish. Although other Polish writers of Jewish descent were held up to ridicule by name as well, Arnsztajnowa was selected for special treatment. "Consider this efflorescence of Polish speech from under the aegis of Arnsztajnowa", jeered the writer of the article, presenting his readers with a sentence taken out of context from one of Arnsztajnowa's articles (on the complex subject of the phenomenology of contemporary French culture), which was supposed to offend against linguistic norm (it had, in fact, a typographical error involving the omission of a single letter). The attack on Arnsztajnowa continued under the guise of an attack on Ludwik Fryde (19121942), despite his young age already a distinguished literary critic of Jewish descent, whose surname was altered to "frydek" so that it might rhyme with żydek ("the little jew", the lower case initials employed for their added insulting value) while the author went on: "so it is among us that every common or garden pederast, if he has talent, he bandies it about", etc. The incident generated a groundswell of support for her from the Polish reading public, including an open letter signed by many writers and poets,

Лабодовскийдің соғыс аралық кезеңдегі ең беделді әдеби журнал Wiadomości Literackie-де жариялаған наразылығына қарамастан, Пиасецкий өкінген жоқ, және 1937 жылғы 8 тамыздағы Prosto z mostu басылымында Арнштайноваға қарсы жаңа антисемиттік шабуыл, одан да зор ызамен жарияланды. Арнштайнова және басқаларға қарсы антисемиттік және гомофобиялық шабуылды бастапқыда Ежи Пьетркевич жазды және ультраұлтшыл және антисемиттік басылым Myśl Narodowa ("Ұлттық ой") жариялады, бірақ Prosto z mostu оны тарату, қорғау және ақтауға тырысуда түпнұсқалық расистік мақаладан асып түсті. Myśl Narodowa өз кезегінде Арнштайноваға қарсы шабуылдарын жалғастырып, (1937 жылғы 29 тамыздағы санында) "әдебиет саласындағы зиянды еврейлік тәртібі (gospodarka żydów)" туралы шағымданды, оның дәлелі Немировска мен Арнштайнованың Киплингтің шығармаларындағы антисемиттік бөлімдерді азайтуы немесе тазартуы болды.

Келесі жазба

Франциска Арнштайнова Екінші Польша Республикасының үкіметімен Батырлық кресімен (Krzyż Walecznych), Тәуелсіздік кресімен (Krzyż Niepodległości) және Польшаны қайта құру орденінің (Order of Polonia Restituta) Шығар кресімен (Krzyż Kawalerski) марапатталды, бұл елдің ең жоғары наградаларының бірі. Ол 1936 жылы Польша әдебиет академиясының күміс лауреат атағын алды. Люблин қаласында оның құрметіне Франциска Арнштайнова көшесі аталды.