Станислав Бараньчак: Поэт, аудармашы және сыншының өмірі мен шығармашылығы
Stanisław Barańczak
Станислав Бараньчак (1946-2014) – польский ақын, аудармашы, сыншы. Шекспир, Камингс, Дикинсон сияқты әлемдік авторлардың туындыларын қазақ тіліне аударған.
Станислав Баранчак (13 қараша 1946 – 26 желтоқсан 2014) – поляк ақыны, әдеби сыншы, ғалым, редактор, аудармашы және лекторы. Ол ең көп танымал болғаны – Уильям Шекспирдің драмаларын, сондай-ақ Э. Э. Каммингстің, Элизабет Бишоптың, Эмили Дикинсонның, Уайстан Хью Оденнің, Сеймус Хинидің, Томас Хардидің, Джерард Мэнли Хопкинстің, Томас Стернс Элиоттың, Джон Китстің, Роберт Фросттың, Эдвард Лирдің және тағы басқалардың поэзиясын ағылшын тілінен поляк тіліне аударғаны үшін.
Stanisław Barańczak (, November 13, 1946December 26, 2014) was a Polish poet, literary critic, scholar, editor, translator and lecturer. He is perhaps most well known for his English to Polish translations of the dramas of William Shakespeare and of the poetry of E. E. Cummings, Elizabeth Bishop, Emily Dickinson, Wystan Hugh Auden, Seamus Heaney, Thomas Hardy, Gerard Manley Hopkins, Thomas Stearns Eliot, John Keats, Robert Frost, Edward Lear and others.
Жеке өмір
1946 жылы 13 қарашада Польшаның Познань қаласында туған Баранчак әкесі Ян мен анасы Зофияның тәрбиесінде өсті, екеуі де дәрігерлер болған. Ол жазушы Малгожата Музиеровичтің бауыры болды. Ол Познаньдегі Адам Мицкевич университетінде филология мамандығын оқып, магистр және доктор ғылымын қорғады. Оның докторлық диссертациясы Мирон Бялошевскийдің поэзия тіліне арналған еді. 1968 жылы Анна Брилкаға үйленді, олардың Майкл мен Анна есімді екі баласы болды.
Born in Poznań, Poland on November 13, 1946, Barańczak was raised by his father Jan and mother Zofia, both doctors. He was the brother of the novelist Małgorzata Musierowicz. He studied philology at Poznań's Adam Mickiewicz University, where he obtained an M. A. and Ph. D. His doctoral dissertation concerned the poetic language of Miron Białoszewski. In 1968, he married Anna Brylka, with whom he had two children, Michael and Anna.
Мансап
Баранжак Познаньдегі Адам Мицкевич университетінде оқытушы болды. 1965 жылы ақын және сыншы ретінде алғаш рет жарияланды. Баранчак 1967 жылдан 1971 жылға дейін «Nurt» журналының қызметкері болды. 1976 жылғы маусымдағы саяси оқиғалардан кейін ол Жұмысшыларды қорғау комитетінің (KOR) және құпия «Zapis» тоқсандық журналының негізін қалаушылардың бірі болды. 1981 жылы, Польшада әскери жағдай жарияланған жылы, ол елден кетіп, Гарвард университетінде үш жылдық келісімшарт бойынша оқытушы ретінде жұмыс істеді. Ол Гарвардта шамамен екі онжылдық бойы болды, 1999 жылы Паркинсон ауруының күшеюіне байланысты университеттен кетті. 1983 жылы ол Париждегі «Zeszyty Literackie» («Әдеби жинақтар») журналын құрды және «Teksty Drugie» журналына тұрақты үлес қосты. Сонымен қатар, 1986 жылдан 1990 жылға дейін «The Polish Review» журналының редакторы қызметін атқарды. Баранчак поляк «Жаңа толқынының» көрнекті өкілі болды және ағылшын поэзиясын поляк тіліне, ал поляк поэзиясын ағылшын тіліне аударған ең үздік аудармашылардың бірі деп есептеледі. 1996 жылы ол Клэр Каванагпен бірге PEN аударма сыйлығын алды. Оның «Хирургиялық дәлдік» (Chirurgiczna precyzja) кітабы 1999 жылы Польшаның ең жоғары әдеби сыйлығы – Nike сыйлығына ие болды. Ол өзінің шығармаларында қолданған тілі Эмили Дикинсон, Джон Донн және Роберт Фрост поэзиясын еске салады, олармен ол ең жақын байланыста болды және олардың әдеби мұрасын Польшада танымал етуге көмектесті. Баранжак поэзиясындағы үш негізгі тақырып – этикалық, саяси және әдеби мәселелер. Оның тілі ерекше ағылшын мен икемді, ал өлеңдерінің мазмұны әлеуметтік мәселелерге берілгендігін көрсетеді. Ол әдеби мансабын «тіл мен әлеуметтік тәртіптің поэтикалық сыншысы» ретінде бастады, бірақ оның ең үлкен жетістіктері 20 ғасырдың соңындағы Парнассист, поэтикалық форманың шебері ретіндегі еңбектерінен туды. Баранжак поэзия аудармаларында семантикалық доминант (поляк тілінде: dominanta semantyczna) тұжырымын енгізді. Семантикалық доминант – өлеңнің «мазмұнының кілті». Бұл өте маңызды және алмастырылмайтын семантикалық немесе формальды элемент. Ол рифма, ырғақ, синтаксис немесе басқа стильдік элементтер түрінде болуы мүмкін. Аудармашының міндеті – берілген туындының басым ерекшелігін анықтап, оны аударманың ең маңызды бөлігіне айналдыру. Поэзияны аударуға осы көзқарас Баранжак өзінің «Малый, но максималистический транслатологический манифест» (Кішкентай, бірақ максималистік транслатологиялық манифест) атты мақаласында сипаттаған эвристикалық модельге негізделген. Оның кейбір өлеңдері Ян Кшиштоф Келюсқа музыкаға қойылды.
Barańczak became a lecturer at Adam Mickiewicz University in Poznań. He broke into print as a poet and critic in 1965. Barańczak was on the staff of the Poznań magazine Nurt from 1967 to 1971. After the political events of June 1976, he became a co founder of the Workers' Defence Committee (KOR) and of the clandestine quarterly Zapis. In 1981, the year Poland declared martial law, he left the country and accepted a three year contract to work as a lecturer at Harvard University. He stayed at Harvard for almost two decades, leaving in 1999 due to complications with Parkinson's disease. He was a co founder of the Paris Zeszyty Literackie ("Literary Textbooks") in 1983, and a regular contributor to the periodical Teksty Drugie. He also served as editor of The Polish Review from 1986 to 1990. Barańczak was a prominent representative of the Polish "New Wave" and is generally regarded as one of the greatest translators of English poetry into Polish and Polish poetry into English. He received the PEN Translation Prize with Clare Cavanagh in 1996. His book, Surgical Precision (Chirurgiczna precyzja), won the 1999 Nike Award Poland's top literary prize. The language he employed in his works is highly evocative of the poetry of Emily Dickinson, John Donne and Robert Frost, with whom he felt strongest connection and whose literary legacy he helped popularize in Poland. Barańczak's own poetry deals with three major themes: the ethical, the political, and the literary. His language can be characterized as outstandingly fluent and flexible and the subject matter of his poems seems to confirm his commitment to social issues. He started his literary career as "a poetic critic of language and the social order" but his greatest achievements came from his works as a late 20th century Parnassist, a master of poetic form. Barańczak introduced the concept of semantic dominant (Polish: dominanta semantyczna) in translations of poetry. The semantic dominant is a "key to the content" of the poem. It is a semantic or formal element that is most crucial and irreplaceable. It can take the form of rhyme, versification, syntax, or the other stylistic elements that prevail. The translator's task is to find the dominant feature of a given work and make it the most important translation element. This approach to poetry translations is based on heuristic model, which Barańczak described in his essay entitled: "Mały, lecz maksymalistyczny manifest translatologiczny"(Small but Maximalistic Translatological Manifest), included in his book:"Saved in Translation: Sketches on the Craft of Translating Poetry". Some of his poems were set to music by Jan Krzysztof Kelus.
Өлім
Станислав Баранжак 2014 жылдың 26 желтоқсанында Массачусетс штатының Ньютонвилл қаласында 68 жасында, "созылған, денсаулығын күйрейтетін аурудан" кейін қайтыс болды. Ол Маунт-Оберн бейістігінде жерленген.
Stanisław Barańczak died at the age of 68 after "a long debilitating disease" in Newtonville, Massachusetts on December 26, 2014. He was buried at Mount Auburn Cemetery.