Кіріспе
Италиялық францискан монахы, теолог және жылнамашы Салимбен ди Адам, О. Ф. М. (немесе Салимбен Пармалық) (9 қазан 1221 – 1290) – итальяндық францискан монахы, теолог және жылнамашы. Салимбен жоғары орта ғасырлардағы францискан жылнамашыларының ең танымалдарының бірі болды. Оның "Хроникасы" XIII ғасырдағы Италия тарихының маңызды дереккөзі болып табылады.
Salimbene di Adam, O. F. M., (or Salimbene of Parma) (9 October 1221 – 1290) was an Italian Franciscan friar, theologian, and chronicler. Salimbene was one of the most celebrated Franciscan chroniclers of the High Middle Ages. His Cronica is a fundamental source for Italian history of the 13th century.
Алғашқы жылдары, 12211238
Салимбен Парма қаласында, крестші Гвидо ди Адам мен Юмельда ди Кассионың ұлы болып дүниеге келді. Оның ата-анасының үйі баптистерия мен епископ сарайының тікелей жанында орналасқан еді. Әкесінің бірінші туысы Берардо Оливерио ди Адам 1229 жылы Сан-Кезарио шайқасында қаза тапты. Оның крест әкесі – Бесінші крест жорығы кезінде Дамиетта қамалында көзге түскен француз ақсұлуы Балиан Гренье болды. Салимбен Италия қала-мемлекеттеріндегі оның дәрежесіндегі балалардың көпшілігіне қолжетімді болған бос өнерлерді оқыды. Ол жерде Ювенал, Катон, Клавдиан, Аквитандық Просперий және тағы басқалардың еңбектерін жақсы білуге толық мүмкіндік алды.
Саяхат, 12381256
1238 жылдың 4 ақпанында Салимбен, он жеті жасқа толғанда, генерал-министр Элиас Кортонаның қабылдауымен францискандықтар орденіне енді. Ол Фано қаласына көшіп, Фавершамдық Хаймоның шәкірті Умиле да Миланоның жетекшілігімен білімін жалғастырды. Иесидегі жаңашылдығын аяқтағаннан кейін, ол Луккаға қоныс аударды, онда 1241 жылға дейін тұрды. Салимбеннің өмірі саяхаттармен өтті, өйткені ол орденге қосылуына қарсы болған әкесінен жасырынған. 1241-1243 жылдары Салимбен Сиенада болды, онда ол Ассиздік Францисктың бірінші шәкірті, Квинтаваллелік Бернардпен танысты. 1243 жылы Пизаға көшіп, 1247 жылға дейін сонда қалды. Пизада ол диаккон болып тағайындалды және Жоакимнің көрнекті теологы Диньелік Гюмен кездесті. Салимбен Иоахим Фиоренің болжамдарына қызығушылық танытты, бірақ кейде күмәнданды. Оның жазбалары мен тарих үлгілері туралы сілтемелер оның жылнамасының әртүрлі бөлімдерінде кездеседі. 1247 жылы Салимбен Пизадан Кремонаға, содан кейін Пармаға, одан әрі теологияны оқу үшін Францияға жіберілді. 1247-1249 жылдар монахтың өміріндегі ең көп адамдармен толы және қызықты жылдар болды. Ол Лионда Папа Иннокентий IV-пен кездесті, содан кейін Вильфраншқа сапар шекті, онда ол Қарақорумнан оралған Ұлы ханның пап легаты Джованни да Пьян дель Карпинмен кездесіп, ұзақ әңгімелесті. 1248 жылы Салимбен Вильфранштан Тройеге, Провинске, онда Борго Сан-Доннинолық Иоахимит Герардомен кездесті, Парижге (ол жерде тек сегіз күн болды), Оксерге, Сенске, содан кейін Марсельге, Хайерге, Экс-ан-Прованске, Арльге, қайтадан Хайерге және соңында Генуяға барды, онда ол 1248 жылдың желтоқсанында дін қызметкері болып тағайындалды. 1249 жылы Генуядан Хайерге оралды, содан кейін Авиньонға, Лионға, Генуяға, Пармаға, Болоньяға және, ақыры, Феррараға жетті, онда ол 1256 жылға дейін жеті жыл бойы тұрды. Феррарада болған кезінде ол өзінің "Хроникасы" үшін материалдарды жинауға кірісті. Осы жылдарда Салимбеннің саяхаттарының кеңдігі, ол кездескен көрнекті тұлғалардың саны – бұл орта ғасырдың XIII ғасырына тән жерлер мен тұлғалардың ерекше тізімі: Папа Иннокентий IV, Фридрих II, Франция королі Людовик IX, Джованни да Пьян дель Карпин, Диньелік Гю, Борго Сан-Доннинолық Герардо, Квинтаваллелік Бернард, Пистойялық Филиппо.
Кейінгі жылдары және қайтыс болуы, 12561288
Феррарадағы жеті жылынан кейін, ол Емилиядағы әртүрлі жерлерде, негізінен Реджио мен Моденада және Болоньяда он төрт жыл өткізді. Ол 1270-ші жылдарды Романья аймағында өткізген сияқты, ал 1283-1285 жылдары тағы да Реджиоға оралды, онда ол өзінің «Хроникасын» жаза бастады. 1287 жылы Монфальконе монастырына (Эмилия-Романья аймағындағы Сан-Поло-д'Энзаның жанында) көшті, және шамамен 1288 жылы сол жерде қайтыс болды деп есептеледі.
Хроника
Салимбенің басты еңбегі 1167–1287 жылдар аралығын қамтитын «Хроника» («Chronica») болды. «Хроника» – халық тілінің әсерімен жазылған, жан-жақты және оқиғаларға толы латын тіліндегі еңбек. Ол шамамен 1282 жылы жазыла бастады және Александрия қаласының құрылуымен аяқталады. Салимбен – ойшылды, жеке пікірлерін ашық білдіретін жазушы. Ол өзінің «Хроникасына» бірнеше өмірбаяндық эпизодтарды қосады және XIII ғасырдағы Франция мен Италиядағы өмірдің керемет суретін береді. Сондай-ақ, ол францискан орденіндегі ішкі дау-жанжалдар туралы көптеген мәліметтер келтіреді және бізге ерте францискан сатқындығының күнделікті өмірі туралы басқа ешбір дереккөзден алмайтын ақпаратты ұсынады. Салимбенің «Хроникасы» Фридрих II-нің Италиядағы соғыстарының тарихы үшін ерекше маңызды дереккөз болып табылады. Гюльф және францискан, оған қарсы екі рет ант берген Салимбен Фридрих туралы қызығушылықпен, бірақ мақұлданбаумен жазды: «Оның Құдайға иман жоқ еді; ол ашкөз, айлакер, зұлым, құмар, ашулы болды; бірақ кейде мейірімділік пен сыпайылық көрсеткенде, батыр адам еді; қуанышқа толы, көңілді, сүйкімді, жаңа идеяларға бай. Ол оқуды, жазуды, ән айтуды, музыка жасауды білді». Салимбен – XIII ғасырдағы қоғамды қалыптастырған жетекші тұлғалардың біріне куә. Ол бізге тек оның «Хроникасынан» басқа жерден табу қиын ақпарат береді. Дегенмен, оның фактілерін сыртқы дереккөздермен тексеруге болатын жағдайларда, «Хроника» жалпы алғанда сенімді және дұрыс екені дәлелденді, тіпті Кортондық Элиас туралы қатал баяндамада да, Салимбенің ең қатал пікірлері оның жек көретін адамының бейнесін қаралау үшін пайдаланылған.
Басқа жұмыстар
Салимбен бірнеше трактат жазды, олардың атаулары белгілі, бірақ қазір жоғалып кетті. Ең маңыздыларының бірі – 1248 жылы жазылған император Фридрих II-нің он екі апаты («XII scelera Friderici imperatoris») саяси памфлеті. «Он екі апат» Фридрих II-нің кемшіліктерін көрсету мақсатымен, көбінесе еркін қолданылған библиялық цитаталармен құрылған, қызметшінің баяндауы түрінде жазылған (Exempla, мысалдар). Бұл еңбектің басты тақырыптарының бірі – Салимбеннің нөмірлерге (сандарға) берген баса назары болды. Шығарма он дерт пен Фридрих II-нің он апаты арасындағы параллельді көрсету үшін жасалған, ал соңғы екеуін бұл салыстырудан кейін қосты. Баяндамасының христиандық екенін және Фридрихтің христиандық емес екенін көрсету үшін Салимбен крест жорықтары кезінде қолданылған сөздерді пайдаланып, «егер ол жақсы католик болып, Құдайды, шіркеуді және өз жанын жақсы көргенде, әлемде император ретінде оған тең келмейтін еді» деді.
Басылымдар
Салимбенің хроникасы бір ғана қолжазбада (Ватикан латыншасы 7260) толық сақталмаған. Ол алғаш рет "Monumenta historica ad provincias Parmensem et Placentinensem pertinentia", III (Парма, 1857) басылымында жарияланған, бірақ шығарылған бөлім тек 1212–1287 жылдарды қамтыды. Хрониканың 1167–1212 жылдар аралығын қамтитын бірінші бөлігі Леон Кледаттың "De fratre Salimbene et de eius chronicae auctoritate" (Париж, 1878) еңбегінде жарық көрді. Толық және сапалы басылым Холдер Эггердің "Monumenta Germaniae Historica: Scriptores", XXXII (Гановер, 1906) басылымында жарияланды. Карло Кантареллидің итальян тіліне жасаған аудармасынан басқа, Г. Г. Колтонның "Францисктен Дантеге дейін" (Лондон, 1906) деген атпен ағылшын тіліндегі толық емес аудармасы да бар.