Кіріспе

Ежелгі үнді-арий этно-тілдік тобы, ежелгі халық.

Хасас (санскрит: खश, ) – ежелгі үнді-арий тайпасы және Үндістанның солтүстік субконтинентіндегі Гималай аймақтарындағы кешкі Жанапада мемлекеті. Олар туралы әртүрлі тарихи үнді жазбаларында, сондай-ақ ежелгі үнді индуист және тибет әдебиеттерінде айтылған. Еуропалық дереккөздер Хаса тайпасы Солтүстік-Батыс Гималайда мекендегенін көрсетеді, ал римдік географ Плиний Ескі оларды "үнді халқы" деп сипаттаған. Махабхарата бойынша, олар Гандара, Тригарта және Мадра мемлекеттерінің маңында өмір сүрген. Бұл тайпаға ортағасырлық Батыс Непалдың Хас халқы, Гархвал және Кумаунның ортағасырлық үнді аймақтары, Кангра, Химачал және Гархвалдың Канеттері, Джаунсар Бавардың Хасалары, Кашмирдің Хака Раджпуттары мен Бомба рулары, сондай-ақ Солтүстік Пәкістанның әртүрлі аймақтары кіреді.

Ортағасырлық әдебиет

Үнді полиматы Варахамихира жазған Брихат Самхита хасаларды Кулута, Кашмира, Тангана және Кунаталармен тобына біріктірді. Үндістан ақыны Вишахадаттаның "Мудраракшаса" туындысында Хасалар мен Магадхалар Ракшаса мен Малайакету әскеріндегі Гана (топ) болғандығы айтылады. Үндістан ғалымы Вед Кумари Гхай құрастырған ежелгі Кашмир мәтіні "Ниламата Пурана" бойынша, Хаса тайпасы қоныстанды. Бұл тұжырымды британдық археолог сэр Марк Аурел Стейн аударған кейінгі 12 ғасырлық "Раджатарангини" мәтіні де қуаттайды. Үндістан музыкалық ғалымы Бхарата Мунидің "Бхарата Натьяшастра" еңбегінде Хасалардың ана тілі Бахлики тілі болғандығы айтылады. Раджашекхараның "Кавьямимамса" туындысында Кулута патшасы Кхасадипати атағымен еске алынады. Дадда II (сонымен қатар Прасантарага деп те аталады) жазуында Хасалар туралы "Яскопмиате сат катака самунатта видхиадхараваса тайа Химачале на Хаса париваратая" деген тіркес кездеседі.

Еуропалық көздер

Грек географы Птолемей Хасас елінің (сол кезде "Хазия" деп аталған) Үндістанның солтүстік-батысындағы Транс-Гималай тауларының жанында орналасқандығын айтқан. Рим географы Плиний, Е. Т. Аткинсонның Плинийдің жоғарыдағы цитаталарындағы Cesi және Catriboni аталымдарын Хаса және Кшатрия тайпаларына қатысты қолданғанын болжағанын атап өтті. Ирландиялық тіл білгірі сэр Джордж Абрахам Гриерсон "Үндістан тілдерінің зерттеуі" (9-том, 4-бөлім) еңбегінде римдік географ Плинийдің Хаса (қазири) тайпасы туралы айтқан пікірлерін, оларды каннибализммен айыптауымен байланыстырды. Плиний оларды "үнді халқы" деп көрсеткен. Үндістандық әлеуметтанушы Р. Н. Саксена бұл айыптаудың себебін ведалық арийлердің Хасаларға деген күдігімен байланыстырады, бірақ оларды сол "арий қоныс аударушыларының" алғашқы толқыны деп есептейді.

Тибет дереккөздері

Моңғол-тибет тарихшысы Сампа Еше Пелджор (18 ғасырда жазған) хасаларды ежелгі заманнан бері Орталық Азияда кездесетін гректер (яван), камбоджалар, тухарлар, хундар және дарадалар сияқты басқа халықтармен бірге тізімдейді.

Ұрпақтар

Ирландиялық лингвист сэр Г. А. Гриерсон: «Кашмирден Дарджилингке дейінгі Төменгі Гималайдың арий тілінде сөйлейтін халқының көп бөлігін ежелгі Махабхаратаның хасаларынан тараған тайпалар мекендейді» деп мәлімдеді. Хаса халқы – Джелум аңғарының хакхалары, Кангра және Гархвалдың канеттері, Джаунсар Бавардың хасалары, сондай-ақ Гархвал мен Кумаонның көпшілігін «Хасия» деп атайды.