Кіріспе

Қытайдың шабуылдық тікұшағы Changhe Z 10 (直 10, "helicopter 10") – Қытай Халық Азаттық Армиясының құрлық әскері үшін әзірленген орташа шабуылдық тікұшақ. Ол негізінен танкке қарсы күрес міндеттері үшін жасалған, бірақ сонымен қатар әуедегі қарсыластармен күресуге де қабілетті. Жобаның бастамашысы бас дизайнер Ву Симин болды. Алғашқыда Ресейдің Камов атындағы конструкторлық бюросымен Қытай үкіметінің келісімімен ынтымақтастық болды, бірақ түбегейлі дизайндық принциптерге қатысты келіспеушіліктер туындағандықтан бұл ынтымақтастық күрт тоқтатылды. Қытай дизайнерлері мен олардың тапсырыс берушісі – PLA Бас қарулану департаменті, броньға аз көңіл бөліп, жеңіл және маневрлі корпусқа басымдық берді. Тікұшақты Чанхэ Ұшақтар Индустриясы Корпорациясы (CAIC) одан әрі жетілдірді және жергілікті жерде өндіріледі. 2016 жылдың қыркүйегінде ҚХА барлық әскери авиация бөлімшелері Z 10 тікұшақтарымен жабдықталғанын хабарлады.

Ертедегі барлау

1979 жылы Қытай әскері ірі бронетанктік топтарға қарсы күресу мәселесін зерттеді. Олар ең тиімді конвенциялық шешім – шабуылдық тікұшақтарды пайдалану екеніне келісті. Бағалау үшін Euromissile HOT зымырандарымен жабдықталған сегіз Aérospatiale Gazelle тікұшағы сатып алынды. 1980 жылдардың ортасында қытайлықтар арнайы шабуылдық тікұшақ қажет деген шешімге келді. Сол кезде олар әскери мақсатта қолданылатын азаматтық тікұшақтарды пайдаланды; олар шабуылдау рөлінде тиімсіз болды және тек барлау үшін ғана жарамды еді. Осыдан кейін Қытай Agusta A129 Mangusta тікұшағын бағалап, 1988 жылы АҚШ-пен AH 1 Cobra тікұшақтарын сатып алу және BGM 71 TOW зымырандарын өндіруге лицензия алу туралы келісімге келді; бірақ 1989 жылғы Тяньаньмэнь алаңындағы наразылықтар мен қырғыннан соң, одан туындаған қару-жарақ эмбаргосы салдарынан соңғысы тоқтатылды. «Түсті төңкерістер» 1990 және 1991 жылдары Шығыс Еуропадан шабуылдық тікұшақтарды сатып алуға кедеріс келтірді; Болгария және Ресей Қытайдың Миль Ми-24 тікұшақтарын сатып алу туралы ұсыныстарын қабылдамады. Шетелдік үлгілерді импорттау әрекеттері сәтсіз аяқталғанымен, жауынгерлік оқулар шабуылдық тікұшақтарды әуе күштері емес, құрлықтық әскерлердің басқаруы керек екенін анықтады. Бұл Халықтық азаттық армиясының құрлықтық күштерінің әуе күштерінің (PLAGFAF) құрылуына әкелді, бастапқыда 9 Харбин Z-9 тікұшағынан тұрды. PLAGFAF болашақ Z-10 тікұшағының талаптарын анықтауға көмектесетін тактикалық тәжірибелер жүргізді. Сондай-ақ зерттеулер BGM 71 TOW сияқты танкке қарсы зымырандардың жеткіліксіз екенін көрсетті және AGM 114 Hellfire-ге ұқсас аналогты ұсынды. Осы тұжырымдар Z-10 тікұшағының жаңа зымыранға негізделген болатынын қамтамасыз етті.

Орташа вертолет бағдарламасы

Перс шығанағындағы соғыс шабуылдық тікұшақтардың шұғыл қажеттілігін көрсетті және мақсатты құрылыммен жасалған жобаның қажеттігін қайта растады. Сол кезде Қытай әскері Changhe Z 11 және Harbin Z 9 сияқты қаруланған пайдалы тікұшақтарға тәуелді болды. Бұдан бөлек, жаңа шабуылдық тікұшақтың басқа тікұшақтар мен ұшақтарға қарсы өзін-өзі қорғауға қабілетті болуы қажеттігі анықталды. Әскерилер жаңа шабуылдық тікұшақ пайдалануға берілгеннен кейін, қолданыстағы тікұшақтарды барлау үшін қолдануға болады деп есептеді. Шабуылдық тікұшақтарды әзірлеу жұмыс тобы (武装直升机开发工作小组) сол кездегі жеңіл тікұшақтардың негізінде емес, жаңа орта салмақты тікұшақ жобасын жасау үшін құрылды. 602-ші және 608-ші ғылыми-зерттеу институттары 1994 жылы 6 тонналық Қытай орта салмақты тікұшағы (CHM) бағдарламасын әзірлеуді бастады. Ресейдің "Камов" конструкторлық бюросымен тікұшақ фюзеляжы мен күштік қондырғысын жобалау және сынау бойынша құпия шартқа қол қойылды. Қытай шетелден көмек ала алмайтын салаларға назар аударды.

Шабуылдық тікұшақ бағдарламасы

Pratt & Whitney компаниясы, United Technologies Corporation компаниясының Hamilton Sundstrand бөлімдерімен бірге, осы бағдарламаға АҚШ әскери технологиясын заңсыз тасымалдады және ұсынды. Олар пайда табу үшін осы фактілерді жасыруды жоспарлады. Олар 2012 жылдың маусым айында осы айыптаулар бойынша кінәлі деп танылды. Кейбір айыптаулар бойынша үкім шығару кейінге қалдырылды. 1998 жылы 602-ші ғылыми-зерттеу институты қарулы тікұшақ бағдарламасын орташа вертолет бағдарламасынан бөліп алуды немесе барлық ресурстарды қарулы тікұшақ бағдарламасына жұмсауды ұсынды. Нәтижесінде, көптеген ресурстар Z 10-ға бағытталды, бірақ орташа вертолет бағдарламасы төмендетілген басымдықпен жалғасты; орташа вертолет әскери және азаматтық авиация қолданатын технологияны дамытуды жалғастыра алды. Z 10 бағдарламасы Арнайы қарулы жоба (专武工程) деп аталды, бұл Арнайы қолданысқа арналған қарулы тікұшақ жобасының (专用武装直升机工程) қысқартылған түрі. Бұл жобаның әзірленуі Чэнду J-10 истребителінен де қатаң құпия сақталды. Бастапқыда шамамен 4 миллиард юань инвестиция салынды және Z 10 9-шы бесжылдық жоспардың ең маңызды бағдарламаларының біріне айналды. Ресми түрде, 602-ші ғылыми-зерттеу институты отандық өндірістің шабуылдық тікұшағы ретінде көрсету үшін бас дизайнер болып тағайындалды, ал Қытай авиациялық өнеркәсіп корпорациясы II (AVIC II) Харбин ұшақ құрастыру корпорациясы (HAMC) негізгі өндіруші болып тағайындалды. Бағдарламаға тағы да төрт оннан астам мекеме қатысты. 1999 жылдың жазында AVIC II жаңадан әзірленген Z 10 қосалқы жүйелерін сынау үшін CAMC Z 8 тікұшағын пайдаланды. Сол жылдың күзінде сынақ тікұшақтарының қатарына Харбин Z 9 қосылды. Бұл сынақтар өртке басқару жүйелері, HOTAS басқаруы және навигациялық жүйелер сияқты қосалқы жүйелерге бағытталды. Оңтүстік Африкалық қару-жарақ өндірушісі Denel, Denel Rooivalk жобалау тәжірибесіне сүйене отырып, ұшу тұрақтылығы саласында жобаға техникалық көмек көрсетті.

Дизайн

Жасырын шарт бойынша жобалау жұмыстарын жүргізу үшін Камов конструкторлық бюросына шарт жасалды. Камов қытай тарапымен бірлесіп, салмақ, жылдамдық және жүк көтергіштік сияқты негізгі техникалық талаптарды белгіледі, содан кейін тікұшақтың жобасын жасауға толық еркіндік алды. Камов тікұшақтың жобасының бастапқы кезеңін жобалап, сынақтан өткізіп, растады, одан кейін ол қытай командасына берілді және маңызды өзгерістер енгізілді. Жобаның ең алғашқы кезеңі Ресейде жасалса да, прототип құрастыру, ұшу сынақтары және одан әрі дамыту жұмыстарын қытай тарапы жүзеге асырды.

Электрооптика

Екі негізгі өртке бақылау жүйесінің бірі – электрооптикалық (оптоника) жүйе болып табылады. Ол бұрынғы француз және израильдік ұқсас жүйелерді өндіру тәжірибесін пайдалана отырып, екі жүйенің ең жақсы жақтарын аппараттық тұрғыдан біріктіреді. Ал бағдарламалық жасақтама Қытайда толығымен дербес әзірленген. Оптоникалық өртке бақылау жүйесі China North Industries Group Corp компаниясының 218-ші зауытында өндіріледі, кейіннен China North Industries Group Corporation Electro Opticals Science & Technology Ltd. (中兵光电科技股份有限公司) болып қайта құрылды.

Каскаға орнатылған нысаналау және түнгі көру

Милиметрлік толқынмен атысты басқару радары мен оптоникалық FCS-тен басқа, Z 10 пилотының тағы бір FCS бар, ол 613-ші ғылыми-зерттеу институты жасаған каскаға орнатылған көру құралы (HMS). HMS Z10 үшін стандартты болып табылады. HMS 2004 жылы өткен 5-ші Чжухай авиасалонында алғаш рет көрсетілген Z 9W-де қолданылған бұрынғы HMS-ге негізделген. 2008 жылы өткен 7-ші Чжухай авиасауытында әзірлеуші HMS толыққанды FCS және борттағы навигациялық жүйелерге интеграцияланғанын растады. Сонымен қатар, Z 10 үшін AH 64 Apache-де қолданылатын Honeywell M142 Integrated Helmet and Display Sighting System (IHADSS) сияқты каскаға орнатылған дисплейлер (HMD) жасалды. Өндіруші HMD стандартты емес екенін растады, өйткені ол түнгі көру құралдарымен (NVG) үйлесімсіз, екеуі бір мезгілде қолданылуы мүмкін емес. NVG стандартты болып табылатыны белгісіз, алайда әзірлеуші каска мен HMS түнгі көру құралдарымен толық үйлесімді деп мәлімдеді. Ресми үкіметтік дереккөздерден шыққан суреттерде Z 10 бинокулярлы түнгі көру құралдарын (сондай-ақ Қытай қызметіндегі басқа да тікұшақтар) пайдаланатыны көрініп тұр. Кабинаның шынысы күн сәулесінен қорғау үшін арнайы өңделген, ал қосымша опция ретінде, маскировка үшін күңгірттелген нұсқасы да бар, бірақ бұл стандартты емес. Кабинаның оқтан қорғалған шынысының қалыңдығы 38 миллиметрге дейін жетеді және ол шрапнельдің тікелей соққыларына және .50 калибрлі пулеметтерден атылған оқтарға төтеп бере алады. Қорғанысты арттыру үшін қосымша броньды пластиналарды орнатуға болады.

Қару-жарақ

Модульдік құрылымдық тұжырымдамасының арқасында Z 10 кең ауқымды қару-жарақпен жарақтандырылуы мүмкін. Қытайдың GJV289A стандарты, MIL STD 1553B деректер шинасы архитектурасының қытайлық аналогы, Z 10-ға кеңестік және батыстық қару-жарақтарды қабылдауға мүмкіндік береді. Шабуылдық қару-жараққа пулеметтер, зеңбіректер, ракеталар және зымырандар кіреді. Қысқа қанаттарында әрқайсысында екі бекіткіш орны бар, барлығы төрт, әр бекіткіш орны 4 зымыранға дейін, жалпы 16 зымыранға дейін тасымалдауға қабілетті.

Қаңтар мен пулеметтер

Ішкі қаруландыру ұшақтың алдыңғы бөлігіне орнатылған қарудан тұрады. Екі қысқа қанаттар сыртқы қару-жарақ немесе қару-жарақ контейнерлерін орнатуға арналған бекіту нүктелерін ұсынады. Қарулар тізбекті немесе мұнаралық түрде орнатылуы мүмкін. Z 10-дағы барлық қаруларды жердегі немесе әуедегі нысаналарға қарсы пайдалануға болады және ұшқыштардың HMS жүйесі арқылы тікелей бағыттауға болады. Z 10 үшін екі түрлі автоматты зеңбірек қолданылады, ең көп таралғаны – Қытайда жасалған 23 мм PX 10A автоматты тізбекті зеңбірек. Z 10-ға орнатылатын тағы бір автоматты зеңбірек – вертолеттерде пайдалануға бейімделген қытайлық 25 мм М242 Бушмастер. Бұл қару бастапқыда 85 типті AFV-нің NVH 4 нұсқасына орнатылған, бірақ Қытай әскері оны әуеде қолдану үшін модификациялады.

Жетектелген және жетеленбейтін зымырандар

Z-10-ның әуеден жер бетіне қарай бағытталатын зымырандары отандық HJ 8 және AKD 10 танкіге қарсы зымырандарын қамтиды. AKD-10 қабілеті жағынан AGM 114 Hellfire-ге ұқсас, танкіге қарсы қабілетімен қатар, тікұшаққа қарсы да қолданылуы мүмкін. Z-10 сондай-ақ BA 21 ұзақ қашықтықтағы танкіге қарсы зымырандарды да атуға қабілетті, олар 11 миль қашықтықтан, миллиметрлік толқынды радардың деректері арқылы нысананы анықтап шабуылдайды. Z-10-ның негізгі әуеден әуеге зымыраны – TY 90, ол тікұшақтар үшін әуе шайқасында қолдануға арналған. TY 90 зымыраны әдетте тікұшақтармен тасымалданатын MANPAD зымырандарынан ауыр, осылайша тиімділігі мен ұшу қашықтығы артық. Қытайдың FN 6 және QW сериялы зымырандары да, басқа қытайлық емес MANPAD-тар сияқты қолданылуы мүмкін. TY 90 және MANPAD зымырандары көбінесе зымыран тіректерінде орналастырылады, әрбір бекіткіш нүктеге барлығы 4 зымыран орнатылады. PL 9 немесе AIM 9 Sidewinder сияқты ірі зымырандар қолданылғанда, олардың жалпы саны 2-ге дейін азаяды. Z-10 әуеден әуеге қарсы алғашқы зымыранын 2013 жылдың тамыз айының ортасындағы тікелей атыс жаттығуы кезінде сынап, төмен қабаттағы нысаналарды сәтті жойды. Z-10 20 мм-ден 130 мм-ге дейінгі калибрлі бағытталмайтын зымырандармен қарулануы мүмкін. Сынақтан өткен ең ірі зымыран – 130 мм калибрлі зымыран, ол зымырандар орналасқандай бекіткіш нүктелерге орнатылады, ал кіші калибрлі зымырандар стандартты зымыран контейнерлеріне орнатылады. Ең көп қолданылатын зымырандар 57 мм-ден 90 мм-ге дейінгі калибрлі зымырандар, және олардың 4 контейнері ұңғыма қанаттардың астына, әр бекіткіш нүктеге біреуден орнатылуы мүмкін. Norinco-ның еншілес компаниясы Харбин Цзяньчэнг тобы (哈尔滨建成集团有限公司) өндірген 90 мм-лік басқарылатын зымырандар отбасы алғаш рет 2012 жылдың қараша айында өткен 9-шы Чжухай авиасауытында Sky Arrow 90 (Тяньцзян 90 немесе Тянь Цзянь 90, 90) деген атпен таныстырылды.

Стратегиялық әсері

2012 жылдың маусым айында АҚШ United Technologies және оның екі еншілес компаниясы – Pratt & Whitney Canada және Hamilton Sundstrand компанияларын Қытайға Changhe Z 10 тікұшағын жасауға көмектескен қозғалтқыштарды басқару бағдарламалық жасақтамасын сатты деген айыппен сотқа берді. Қытай қорғаныс министрлігі Қытайдың бұл бағдарламалық жасақтаманы сатып алғанын немесе пайдаланғанын жоққа шығарса да, Pratt & Whitney Canada және Hamilton Sundstrand АҚШ үкіметімен келісіп, 75 миллион доллардан астам айып төлеуге міндеттенді.