Кіріспе

Ванг таяқ шіркеуі (Świątynia Wang; Vang stavkyrkje; Stabkirche Wang) немесе Құтқарушымыздың Тау шіркеуі – Польшадағы Карконос тауларындағы Карпач қаласында орналасқан таяқ шіркеу. Ол Норвегияның Валдрес аймағындағы Вангтен қазіргі орнына көшіріліп, 1842 жылы қайта орнатылды. Бұл Польшаның жалғыз таяқ шіркеуі және танымал туристік орын. Ол Польшадағы Аугсбург конфессиясының евангелистік шіркеуінің қауымдық шіркеуі қызметін атқарады. Шіркеу төрт тіректі, бір кемелі, алғашқыда 1200 жыл шамасында Норвегияның Валдрес аймағындағы Ванг қауымында салынған.

Тарих

Бастапқыда орта ғасырларда католик шіркеуі ретінде салынған, Реформациядан кейін Норвегия шіркеуіне қарасты қауым пайдаланды. 1832 жылы жергілікті кеңес шіркеуді бұзып тастауға шешім қабылдады, себебі ол тым кішкентай болып, жылдар өте құрылысы нашарлаған еді. Оны бұзу және жаңасымен алмастыру жоспарлары 1826 жылы, суретші Йохан Кристиан Даль оны сақтап қалуға алғашқы әрекет жасаған кезде-ақ белгілі болды. Ол кеңеске оны жөндеуге және кеңейтуге шақырды. Сонымен қатар, оны сол приходтағы Хенсасенде қосымша шіркеу ретінде қайта орнатуға талпыныс жасалды. Жергілікті шаруа Кнут Нордсвен құрылыс алаңын қауымға сыйға беруге ұсынды, бірақ ұсынысы қабылданбады. Осыдан көңілі қалған ол кейін шаруашылығын сатып, Америкаға эмиграциялады. 1932 жылы оның құрметіне ескерткіш орнатылды.

Көшіру

1839 жылы Норвегияға саяхатқа шыққан Даль Вангқа тағы да барды. Ол жаңадан салынған үлкен ағаштан салынған, 230 адамдық шіркеудің қасында әлі де тұрған ескі шіркеуді тапты. Ескі ғимаратты бұзуға асығысқан. Даль бұл шіркеуді мәдени ескерткіш ретінде сақтау қажеттігіне ең қатты сенді. Ол оны Кристианияда Корольдік капелла ретінде немесе Бергендегі ортағасырлық Хакон залының жанындағы мұражайлық шіркеу ретінде қайта орнатуды ұсынды, бірақ бұл ұсыныс қабылданбады. Граф Герман Ведель Жарлсберг оны Кристиания маңындағы Богстад сарайының паркіне орналастыруға дайын екенін мәлімдеді, бірақ ол жоспарды іске асыруға үлкермей қайтыс болды. Даль шіркеуді өзі сатып алудан басқа жол таппады. Ол Ванг шіркеуінің пасторынан 1841 жылғы қаңтарда өткен аукционда оның атынан ұсыныс беруді өтінді. Даль 86 спесиедалер, 1 орт және 7 скиллингке бәсекелес ұсыныстан жеңіп шықты, бірақ жыл соңына дейін жерді тазалау шарты қойылды. Оны алыпсатарлықпен айыптағандарға Даль шіркеуді құтқарудан басқа ниеті жоқ екенін, сондай-ақ осы мәміледен пайда табуды көздемейтінін айтып, өзін қорғады. Мәселені шешуге көмектескені – Дальдің жеке танысы, кейін Пруссия королі болған Фредерик Вильгельм IV ханзадасы болды. Бірнеше хат алмасып, ханзаданы Ванг Став шіркеуінің жауапкершілігін өз мойнына алуға және Потсдамда оны қайта орнатуға қажетті шығындарды көтеруге көндірді. Шіркеуті зерттеу, материалдарды таңбалау, бөлшектеуді қадағалау және тасымалдауға дайындалу міндеті жас неміс сәулетшісіне жүктелді. Ол Дальға оның шіркеулер туралы кітабына суреттер жасауға көмектескен еді және, мүмкін, ханзада да оны білген болар. Шиертц мұндай жобаның құжаттамасын жасау және жоспарлау саласында жаңашыл жұмыс істеді. Оның суреттері мен тізімдері қазірде шіркеудің бастапқы күйі туралы құнды мәліметтердің көзі болып табылады. Жаз бойы барлық бөліктері таңбаланып, жинақталды. Қыркүйек айында олар Согнефьордтың төменгі ағысындағы Лердалсюри портына жеткізілді, онда олар Штеттинге (Шцецин) бағытталған «Хаабет» кемесіне тиелді. Екі ай теңізде жүргеннен кейін Штеттинге келгеннен кейін материалдар Берлинге сапардың соңғы бөлігі үшін баржаға ауыстырылды, және қыс бойы Алтес мұражайының ауласында сақталды. Бастапқы жоспар бойынша шіркеуді Потсдамның жанындағы Пфауэнсинсель (Пиокок аралы) деп аталатын жерде қайта орнату жоспарланған еді. Бірақ бұл жоспардан бас тартылып, Силезия провинциясындағы Карконосзе тауларының етегінде орналасқан Карпач Горный ауылының жері таңдалды. Бұл идея, әлдебір, шіркеудің қасындағы ескерткіші тұрған Буковиц графесі Фридерика фон Реденге тиесілі болуы мүмкін. Граф Кристиан Леопольд фон Шаффгоц Jelenia Góra да Cieplice, осы жерді сыйға берді. 1842 жылдың көктемінде материалдар Одер өзенімен қайтадан баржамен тау етегіне, содан кейін вагонмен Карпач тау ауылына жеткізілді. Шіркеудің жаңа орны Брюккенбергте, Круммхюбель мен Снежка тауының арасында, теңіз деңгейінен жоғары орналасқан.

Қайта тіреу

1842 жылдың 2 тамызында негізгі тасы қаланды. Бұл шіркеуді ешқашан көрмеген, тіпті ағаш шіркеулерді де көрмеген ағаш шеберлері үшін оны дұрыс қайта тұрғызу өте қиын міндет болды. Керемет суреттері болғанына қарамастан, материалдардың көп бөлігі пайдасыз деп танылды. Тек есілдіктер, тіреулер және қабырғалық тақталар сияқты негізгі конструкция, сондай-ақ ойылған есік жақтаулары қолданылды. Сыртқы галереяның барлық бөлігі жаңа материалдармен салынды, ал қабырғаның барлық тақтайшалары ауыстырылды. Ұзақ уақыттан бері жоғалған апсида қайта жаңартылды, бірақ өте ерекше барокко стиліндегі шатырымен. Галерея мен флеш қайта орнатылды, бірақ тарихи негізі жоқ бірнеше жаңа терезелер қосылды. Есіктер кері бұрылып, ою-өрнектері ішке қаратылды. Хордың үстіндегі әшекейлі төбе қалпына келтірілмеді, мүмкін, протестант шіркеуі үшін тым католиктік көрінгендіктен. Барлық бастапқы шатыр конструкциялары жаңаланды. Жұмыс екі жылға созылды және жалпы құны 75 000 маркадан асты. Патшаның туған күні, 15 қазан 1843 жылы, 1200 деген жазуы бар флеш көтерілді. 1844 жылдың 27 шілдесінде Нидерланд принці Фредерик және көптеген адамдар "Die Bergkirche unseres Erlösers zu Wang" (Вангдегі Құтқарушымыздың тау шіркеуі) шіркеуінің қасиетке ие болуына куә болды. Бұрынғы иесі Дж.С. Даль қатыспады, бірақ оның жобасы іске асырылғанына қуанды. Ол тек әшекейлі элементтерді сақтау туралы уайымнан құтылды және "сәйкес келетін кескін" қайта жаңартылғанына риза болды. Қазір поляк лютеран қауымына қызмет ететін Ван шіркеуі маңызды туристік орынға айналды және әлемдегі ең көп келінішті ағаш шіркеулердің бірі болып саналады, жыл сайын шамамен 200 000 адам келеді.

Бастапқы ғимарат

Төрт ішкі тіреуі немесе бағаналы құрылымы Валдерс аймағындағы бірнеше ағаш шіркеулерде кең таралған. Бірақ Хёре мен Ломендегі ағаш шіркеулерінде олар кеме орталық бөлігінің үстінде көтерілген шатыры бар құрылысқа енгізілген, ал Ванг және Ойе шіркеулерінде шатыр мен ішкі тіреулер арасында ешқандай құрылымдық байланыс жоқ, қарапайым екі еңбекті шатырлар бар. Дәстүр бойынша, шіркеу бұрын бір рет көшірілген, көптеген ғалымдардың пікірін растайды, ол Вангтен шығар алдында көп өзгертілген. Норвегиялық сәулетші Арне Берг қайта салынған шіркеуді мұқият зерттегеннен кейін, қалған түпнұсқа материалдардың Согн типіндегі ағаш шіркеуге тиесілі екенін, оның кеме орталық бөлігінің үстінде көтерілген шатыры бар екенін анықтады. Дегенмен, мерзімін анықтайтын дәлелдер жеткіліксіз. Оның бағалауынша, ол шамамен 1200 жылы салынған, бұл 1843 жылы жазылған күмәнді мерзімді растайды. Ол орта ғасырларда қайта салынған болуы мүмкін, бірақ бәлкім 1600 жылға дейін.

N 83 рун жазуы

Шіркеу есігінде орналасқан рун жазуы, Рундатада N 83 ретімен тіркелген, оның аудармасын сарапшы Магнус Олсен былай ұсынды: "Эйндриди шеберлікпен (есікті) ойып жасады, Лолық Олавтың ұлы" (Ескі скандинав тілінде: Eindriði skar, mjáfingr, sonr Ólafs á Ló). Егер бұл дұрыс болса, онда жазу суретшінің кім екенін көрсетеді. Оның аты – Эйндриди, лақап аты – "шебер" немесе "жеткілікті қолмен жасаған", ал әкесі – Лолық Олав. 1937 жылы жазудың қатты зақымданып, жартылай оқылмайтын күйде екені хабарланды. Жазуларды түсіндіру шіркеуді жылжытуға дейін жасалған көшірмелерге негізделген.