Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Үнді мұхитындағы кениялық арал
Kenyan island in the Indian Ocean
Пате (Пэте) аралы Үнді мұхитында Кенияның солтүстік жағалауына жақын орналасқан, және оған қарайды. Бұл бұрынғы Жағалау провинциясындағы Ламу және Киунга қалалары арасында жатқан Ламу архипелагындағы ең ірі арал. Аралдың көбін мангр тоғайлары қоршап тұр. Суахили жағалауының көп бөлігі сияқты, Пате тарихы бірінші мыңжылдықтың басындағы ауыл шаруашылығы қауымдастықтарынан басталып, шамамен 10-шы ғасырда, тіпті одан ертерек, мамандандырылған, қалалық сауда қоғамына өтумен ерекшеленеді. Ислам Африка мүйісіндегі африкалық мұсылмандар арқылы жағалауға таралып, кейіннен суахили мәдениеті деп аталатын мәдениеттің қалыптасуына көмектесті. Аңызға сүйенсек, Пате арабтардың немесе парсылардың колониясы емес, араб, парсы, үнді және басқа да саудагерлердің жиі тоқтаған африкалық қала болған. 13-19 ғасырлар аралығында Пате сұлтандығының орталығы саналды. Пате порты Ламумен және Манда аралындағы Таквамен аймақтың экономикалық басымдығы үшін ұзақ жылдар бойы бәсекелесіп, 14-шы ғасыр шамасында маңызға ие болды. Дегенмен, 19-шы ғасырдың соңында Ламуға бағындырылды. Аралда қоғамдық көліктер бірнеше шағын автобустар (matatus деп аталады) арқылы қамтамасыз етіледі. Аралдың бас әкімшілік орталығы, полиция бөлімімен бірге, Фазада орналасқан.
Pate (Paté) Island is located in the Indian Ocean close to the northern coast of Kenya, to which it belongs. It is the largest island in the Lamu Archipelago, which lie between the towns of Lamu and Kiunga in the former Coast Province. The island is almost completely surrounded by mangroves. Like much of the Swahili Coast, Pate's history was marked by a steady transition from agricultural communities in the early first millennium into a specialized, urban trading society around the 10th century, likely earlier. Islam spread down the coast from African Muslims in the Horn of Africa, helping to develop what would be known as the Swahili culture. Despite myths to the contrary, Pate was neither an Arab nor Persian colony, but an African town frequented by trading Arabs, Persians, Indians, and others. It was the centre of the Pate sultanate from the 13th–19th centuries. The Swahili port of Pate long vied with Lamu and Takwa (on Manda Island) for economic dominance of the area, and came into prominence around the 14th century. It was subjugated by Lamu, however, in the late 19th century. Public transportation is provided by a few mini buses (known as matatus). The main administrative centre on the island, with the police station, is in Faza.
Фаза
Солтүстік жағалаудағы Фаза қаласы, португалдар Ампаза деп атаған, кем дегенде 14 ғасырға дейін тамыр тартады. 1587 жылы португалдар Фазаны қиратты, себебі жергілікті шейх бұрын португалдарды Маскаттан қууға үлкен үлес қосып, белгілі капер Мир Әли Бейді қолдаған болатын. Португалдар Гоадан шамамен 650 сарбазбен келді және Фазаға қаһарынан аямай шапты. Кездескендерінің барлығы, оның ішінде жергілікті шейх та өлтірілді. Португалдар оның басын тұзға салып, Үндістанға көрнеу үшін әкеп көрсетті. 4 күн бойы тонаудан кейін, Фазаның қарсыласы болған Пате қаласынан келгендерге, қаладан қанағаттанғандарын алып кетуге рұхсат берді. Кейін Фаза қайтадан қоныстанды. Португалдар Фазада ғибадатхана салды, алайда одан ештеңе қалмады. 18 ғасырда Фаза Патенің өркендеуіне байланысты тағы да құлдырады. 1873 жылы ағылшын консулы Холмвуд бұл жерге сапар шегіп, оны "ластанған және ауруларға толы" деп сипаттады.
Faza town, on the North coast, known by the name of Ampaza by the Portuguese, dates back at least to the 14th century. In 1587, the Portuguese destroyed Faza, because the local Sheikh had supported Mir Ali Bey, a notorious privateer who had earlier played a key role in ousting the Portuguese from Muscat. The Portuguese arrived from Goa with some 650 men on their punitive expedition, and unleashed their fury on Faza. Everybody they could find was killed, including the local Sheikh. The Portuguese preserved his head in a barrel of salt for display in India. After 4 days of looting they invited Fazas' arch rivals from Pate town to take away anything that they liked from Faza. Faza was later resettled. The Portuguese in Faza constructed a chapel there, however, nothing remains of it. In the 18th century Faza again fell into decline due to the rise of Pate. The English Consul Holmwood visited the place in 1873 and found it "dirty and infected with diseases".
Пате қаласы
Пате сұлтандығы – 13 ғасырдың басынан 1895 жылға дейін болған сұлтандық. 1858 жылдан бастап бұл аймақ Витуланд деп аталды. Археологиялық деректерге сүйенсек, 10 ғасырда Пате жергілікті сауда желілерінде маңызды орын болды. Пате қаласы аралдың оңтүстік-батыс жағалауында орналасқан. Пате жылнамасына сәйкес, Пате қаласын 8 ғасырда Оманнан келген босқындар құрған. 1203 жылы оны Набхани әулетінің мүшелері қайта құрды, олар да Оманнан шыққан. Сондай-ақ, «Пате жылнамасы» 14 ғасырда Пате өте қуатты болғандықтан, суахили жағалауындағы көптеген қалаларды бағындырғанын жазады. Дегенмен, жақында жүргізілген археологиялық зерттеулер (Невилл Читтик және кейін Марк Хортон) жылнамадағы Пате тарихының ерте кезеңдері туралы мәліметтердің дұрыс еместігін, ал қаланың өмір сүрген мерзімі жас екенін көрсетеді. 18 ғасыр «Патедің алтын ғасыры» деп аталды, бұл кезде қала биліктің шыңына жетіп, көркем өнерде де гүлденді. Салынушылар суахили жағалауында әсем үйлер салып, оларды күрделі гипстен жасалған әшекейлермен безенді. Алтын шеберлері сәнді зергерлік бұйымдар жасады, Пате тоқымашылары жоғары сапалы маталар (жібектер қоса алғанда) тоқыды, ал ағаш шеберлері әсем жиһаз жасады. «Сива» деп аталатын музыкалық аспапты қолдану мен өндіру ерекше танымал болды. Сиваның екі данасы Ламу мұражайында сақталады. Ерлер мен әйелдер суахили тілінің киаму диалектісінде өлеңдер жазды. Суахили тіліндегі ең ерте құжаттардың бірі – «Утенди ва Тамбука» Пате қаласындағы патшалық Юнга сарайында жазылған. Пате қаласының құлдырауы 18 ғасырдың соңынан бастап көршілерімен үздіксіз қақтығыстар мен соғыстардың салдарынан болды. 1813 жылы Шелада атақты «Шела шайқасы» болды. Бұл Патенің Момбаса/Оманның Мазруи тайпасымен одақтасып, Ламуды бағындыруға жасаған әрекеті болды. Бұл әрекет толығымен сәтсіз аяқталды, көптеген адам қаза тапты. Тек аз ғана адамдар Патеге орала алды, олардың жоғалтулары ұзақ жылдар бойы сезілді. 1823 жылы Патеге келген Томас Ботеллер португал бекінісінің қираған қалдықтарын көргенін, бірақ жердің жалпы алғанда кедей болып көрінетінін айтты. Ақын Мвана Купона (1860 жылы қайтыс болған) да Пате қаласында өмір сүрген. 1892 жылы тұрғындардың саны 7000-нан 300-ге дейін азайды. Бүгінде қала өзін қалпына келтіруде. Ауыл шаруашылығы – негізгі экономикалық қызмет. Сиюдың тарихи атақ-даңқының басты себебі – ол бірнеше шайқаста Занзибар сұлтандарына қарсы тұрды. 1843 жылы Сию шейхы Буана Мачака ва Ши және Патенің жаңа шейхы Оман мен Занзибар сұлтаны Сейид Саидтың билігін мойындамады. Оған жауап ретінде Сейид Саид Маскат, Белуджистан және Ламудан 2000 адамнан тұратын әскер жинады. Олардың басшысы – оның туысы, генерал Сейид Хемед бин Ахмет Аль Бусаиди, «Амир Хемед» деп белгілі болды. Ол бұрын Бандар-Аббас қаласының губернаторы болған (1824 жылы). Ол 1844 жылдың қаңтар айының басында Фазаға қонды. 6 қаңтарда олар Сиюға қарай бет түзеді, бірақ тосқауылға түсіп, Фазаға қайта оралды. Үш апта бойы жеңіске жетпей, Амир Хемед кешіп кетті. 1845 жылы Сию Сейид Саидқа ең үлкен әскери жеңілістердің бірін сыйлады, бұл шайқаста әйгілі Амир Хемед қаза тауып, Расиниде жерленді, оның қабірі бүгінгі күнге дейін сақталған. Сейид Саид жыл сайын Расинидегі қабіріне құрмет көрсетіп тұрды. Амир Хемедтің қылышы өте жылдам болғандықтан, ол ұрыста оған атылған барлық жебелер мен найзаларды тоқтата алды деседі. Сию әскері бұл туралы білген, осы шайқаста Сию әскерінің екі садақшысы оған бір секундта екі жебе атқан. Амир Хемед бірінші жебені тоқтату үшін қылышын жылдам көтерді, екіншісі оның кеудесіне қолтық астынан өткен. Бұл уланған жебе еді, ол оны бірден өлтірді. Сейид Саид өзінің туған ағасының өлімі үшін кек алуды жоспарлады. Бірнеше уақыттан кейін ол Сиюдың барлық билеушілерін, кеңесшілерін және генералдарын Занзибардағы дипломатиялық миссияға алдады, бірақ ол бұл миссияны Сию билеушілері үшін қырғынға айналдырды. Сұлтан оларға дипломатиялық мақсатта қаруларын тастап кетуге кеңес берді. Занзибарға келгеннен кейін Сейид Саид Сию миссиясындағы әр адамнан Амир Хемедтің қайда екенін сұрады және оның өлгенін айтқандардың барлығын сол сәтте-ақ сұлтан өлтірді. Амир Хемедтің әлі тірі екенін айтқан кейбір дипломаттар құтқарылды, бірақ олар Момбасадағы Иса бекінісінде өмір бойы қамауға алынды, ол сол кезде де сұлтанның қарамағында болды. Занзибар сұлтаны Сиюдың барлық билеушілерін қазаға ұшыратқаннан кейін, ол Сию қаласында қалғандарды күшпен тұтқындап, оларды Занзибар қырғынынан аман қалған басқа адамдармен бірге Иса бекінісіне қамауға алу үшін Момбасаға жер аударып жіберді. 1863 жылы Сию Занзибардың үстемдігіне мойынсұнып, султан Маджид билік еткен кезде, ол суахили жағалауындағы соңғы қалалардың бірі болды.
The Pate Sultanate was a sultanate from at least the beginning of the 13th century until 1895. From 1858 on it was the domain known as Wituland. Archeological evidence suggests Pate was a prominent location in local trade networks by the 10th century. Pate Town is situated on the south west coast of the island. According to the Pate Chronicle, the town of Pate was founded by refugees from Oman in the 8th century. It was re founded in 1203 by members of the Nabhani family, also from Oman. The Pate Chronicle also claims that in the 14th century, Pate was so powerful that it had conquered most of the towns on the Swahili coast. However, recent archaeological findings (by Neville Chittick and later, Mark Horton) suggest that the references in the Chronicle to Pate's early history are wrong, and that the town is younger. The 18th century was known as the "Golden Age of Pate", when the town was at its height of powers and also prospered in fine arts. Builders constructed some of the finest houses on the Swahili coast, with extensive elaborate plaster works. Goldsmiths made intricate jewellery, fine cloths (including silks) were made by Pate's weavers, and carpenters produced fine wooden furniture. The use and production of the musical instrument known as Siwa were most famous. Two examples of Siwas are held in the museum in Lamu. Both men and women wrote poetry in the Kiamu dialect of Swahili. The Utendi wa Tambuka, one of the earliest known documents in Swahili, was written in the royal Yunga palace in Pate Town. The downfall of Pate town came as a consequence of continuous quarrelling/warring with its neighbours from the end of the 18th century. In 1813, the famous "Battle of Shela" took place at Shela. This was an attempt by Pate, allied with the Mazrui clan from Mombasa/Oman, to subject Lamu. The attempt failed totally, and many were killed. Only a handful of people managed to return to Pate, and their losses were felt for years. Thomas Boteler, who visited Pate in 1823, described seeing the remains of a Portuguese fort, but said that the place looked otherwise poor. The poet Mwana Kupona (d. 1860) also lived at Pate Town. By 1892, the number of inhabitants had fallen to 300, down from 7,000. Today, the town has recovered some. Agriculture is the main economic activity. Siyu's main claim to historical fame is that it through several battles withstood the Sultans of Zanzibar. In 1843 the Sheikh of Siyu, Bwana Machaka wa Shee, and the new Sheikh of Pate, repudiated the sovereignty of Seyyid Said, Sultan of Oman and Zanzibar. In response, Seyyid Said assembled an army consisting of 2000 people from Muscat, Baluchistan and Lamu. Leading them was his cousin, General Seyyid Hemed bin Ahmed Al Busaidy, known as "Amir Hemed". He had previously been Governor of Bandar Abbas (in 1824). He landed at Faza in early January 1844. On 6 January they moved towards Siyu, but were ambushed and forced back to Faza. After three weeks without a victory Amir Hemed sailed off. In 1845 Siyu gave Seyyid Said one of his greatest military defeats, in this battle the famous Amir Hemed was killed and was buried in Rasini where his grave exists to date. Seyyid Said used to pay tribute to his grave at Rasini every year. It is believed Amir Hemed was very swift with his sword to the extent of stopping all arrows and spears shot at him in battlefield. The soldiers of Siu knew about this and during this battle two archers from the Siu army shot two arrows at him in one second targeting his armpit. When Amir Hemed swiftly lifted his sword to stop the first arrow the second shot his chest from the arm pit. It was a poisoned arrow and it killed him instantly. Seyyid Said planned a revenge to avenge the death of his cousin. After a while he cheated almost all the rulers, advisors and generals of Siu into a diplomatic mission with him in Zanzibar, but he turned this into a massacre mission for the rulers of Siu. They were advised by the sultan to leave behind all their weapons since it was a diplomatic one. Upon arrival in Zanzibar, Seyyid Said individually asked every individual in the Siu mission the whereabouts of Amir Hemed and everybody who answered that he is dead was killed instantly by the Sultan. Some of the diplomats who answered that Amir Hemed is still alive were spared but they were imprisoned for life at fort Jesus in Mombasa which was also under the Sultan then. After the Sultan of Zanzibar massacred almost all the rulers of Siu, he forcefully arrested the ones remained in Siu town and deported them to Mombasa for imprisonment at fort Jesus along with the others who survived the Zanzibar Massacre. When Siyu finally succumbed to Zanzibar's dominance, under Sultan Majid in 1863, it was one of the last towns on the whole of the Swahili Coast to do so.
Кизингтини
Кизингтини Солтүстік жағалауда (Фазадан шығысқа қарай) орналасқан және аралдағы ең ірі балық аулау порты болып табылады. Расиниден сәл солтүстікке қарай жатқан бұл балық аулау порты 2° 4'11.90"S және 41° 8'29.92"E координаталарында орналасқан, сонымен қатар Кизингтини-Киунга тікенекті лобстер балық шаруашылығының оңтүстік шегі есептеледі.
Kizingitini is situated on the North coast (east of Faza) and is the largest fishing port on the island. Lying slightly north of Rasini, the fishing port straddles 2° 4'11.90"S and 41° 8'29.92"E, and is the southern reach of the Kizingitini Kiunga Spiny lobster fishery.
Шанг
Шанга – аралдың оңтүстік-шығыс жағалауында орналасқан маңызды археологиялық ескерткіш. Ол 1980 жылдан бастап сегіз жыл бойы қазылды. Ең ертегі қоныс 8 ғасырға дейін соққан, ал археологиялық куәліктер (жергілікті соғылған монеталар, жерлеулер) жергілікті тұрғындардың аз бөлігінің мұсылман болғандығын көрсетеді, бұл, мүмкін, 8 ғасырдың соңынан бастап, ал кем дегенде 9 ғасырдың басынан бері болған. Қазба жұмыстары 11 ғасырдың ортасында немесе соңында Шанганың дамуындағы үзілісті де көрсетті, оның ішінде Жұма мешітінің қирауы мен қайта жаратылуы. Хортон бұл оқиғаны тарихшы Жоао де Барростың жазбаларымен байланыстырады, ол әлдебір араб тайпасының мүшелері, көбінесе Қарматиялықтар деп есептелетін, Суахили жағалауына келгенін айтады. Де Баррос осы жаңа келгендерді республикалық үкімет түрімен байланыстырады. Шанга 1400–1425 жылдар аралығында тасталып қалды; бұл оқиға Пате тарихында да, ауызша дәстүрде де тіркелген. Вашанга ("Шанга халқы") – жақын маңдағы Суахили қаласы Сиюде әлі де тұратын ру. Резенде 1634 жылы Сиюді сипаттағанда: "Сио патшалығының патшасы жоқ, оны губернаторлар басқарады" деп жазған.
Shanga is an important archaeological site, situated on the South East coast of the island. It was excavated during an eight year period, starting in 1980. The earliest settlement was dated to the 8th century, and the conclusion drawn from archaeological evidence (locally minted coins, burials) indicate that a small number of local inhabitants were Muslim, probably from the late 8th century onwards, and at least from the early ninth. The excavations also revealed a major break in the development of Shanga in the mid or late 11th century, with the destruction and the rebuilding of the Friday Mosque Horton relates this to the writing of the historian João de Barros, about members of an Arab tribe, generally believed to be Qarmatians, who arrived at the Swahili coast. De Barros connects these new arrivals with a republican style of government. Shanga was abandoned between 1400–1425; the event was recorded in both the History of Pate and in oral tradition. The Washanga ("the people of Shanga") consist of a clan who still live in the nearby Swahili town of Siyu. Rezende's description of Siyu in 1634 states that "the kingdom of Sio has no king but is ruled by governors"
Қытайлық барлаудың дәлелі
1999 жылы «Нью-Йорк Таймс» газетінің тілшісі Николас Кристоф Пате аралындағы күтпеген оқиға туралы хабарлады. Ол тастан салынған үйлерден тұратын ауылды тапты. Ауылда тұратын қарт кісімен сөйлескенде, ол өзінің ғасырлар бұрын кемеге апат тиген қытай саяхатшыларының ұрпағы екенін айтты. Қытайлықтар жергілікті халықпен сауда жасап, тіпті жирафтарды кемеге тиеп Қытайға апаруға ниеттенген. Бірақ олардың кемесі жақын жердегі рифке тіреліп қалды. Кристоф бұл оқиғаны растайтын дәлелдер тапты. Олардың ішінде ауыл тұрғындарының азиялық сыртқы келбеті және азиялық стильдегі фарфор бұйымдары болды. 2005 жылдың шілдесінде National Geographic журналы Франк Вивианоның мақаласын жариялады. Ол Ламуда болған кезінде Пате аралына сапар шеккен. Ламу маңынан керамика сынықтары табылды, жергілікті суахили тарихы мұражайының қызметкері олардың қытайлық екенін, әсіресе Чжэн Хэдің Суахили жағалауына жасаған саяхатынан қалған екенін мәлімдеді. Пате халқының көздері қытайлықтарға ұқсас болды. Фамао және Вэй – бұл олардың арасындағы қытайлық тегі бар деген болжам бар есімдер. Олардың ата-аналары кеме апатына ұшыраған кезде қытайлық Мин теңізшілерімен үйленген жергілікті әйелдер екені айтылады. Патедегі екі жер "Ескі Шанга" және "Жаңа Шанга" деп аталды, бұл атауларды қытай теңізшілері берген. Қытайдан шыққандығын айтқан жергілікті гид Франкқа аралдағы маржандан жасалған зиратты көрсетті, ол қытай теңізшілерінің қабірлері екенін көрсетті. Автор оларды «жартылай ай тәрізді күмбездерімен» және «террасалы кіреберістерімен» қытайлық Мин әулетінің қабірлеріне өте ұқсас деп сипаттады.
In 1999, Nicholas Kristof of the New York Times reported a surprising encounter on the island of Pate. He found a village of stone huts. He talked to an elderly man living in the village who said that he was a descendant of Chinese explorers who were shipwrecked there centuries before. The Chinese had supposedly traded with the locals, and had even loaded giraffes onto their ship to take back to China. However, the Chinese ran aground on a nearby reef. Kristof found evidence that confirmed the man's story. Such evidence included the Asian features of the people in the village, plus Asian looking porcelain artefacts. National Geographic then published an article by Frank Viviano in July 2005. He had visited Pate island during the time he stayed on Lamu. Ceramic fragments had been found around Lamu, which the administrative officer of the local Swahili history museum claimed were of Chinese origin; specifically, from Zheng He's voyage to the Swahili Coast. The eyes of the Pate people resembled Chinese. Famao and Wei were some of the names among them which were speculated to be of Chinese origin. Their ancestors were said to be from indigenous women who intermarried with Chinese Ming sailors when they were shipwrecked. Two places on Pate were called "Old Shanga", and "New Shanga", which the Chinese sailors had named. A local guide who claimed descent from the Chinese showed Frank a graveyard made out of coral on the island, indicating that they were the graves of the Chinese sailors, which the author described as "virtually identical" to Chinese Ming dynasty tombs, complete with "half moon domes" and "terraced entries".