Ойын алаңы ойындары мен сыртқы спорт түрлері

Кіріспе

Ойын алаңдары мен ашық ауадағы спорттық ойындар. Британдық бульдог – бұл таңбалауға негіделген ойын алаңы және спорттық ойын, көбінесе Ұлыбритания, Канада, Оңтүстік Африка, Австралия және басқа да Достастық елдерінде, сондай-ақ АҚШ және Ирландиядағы мектеп аулаларында және спорт алаңдарында ойналады. Ойынның мақсаты – бір ойыншының екінші ойыншыларды бір белгіленген аймақтан екіншісіне қашқанда ұстап алуға тырысуы. Британдық бульдог физикалық күш-қуатқа негізделгендігімен ерекшеленеді (яғни, ұстаушы ойыншының өтуін тоқтату үшін күш қолдануға мәжбүр) және көбінесе қатыгез ойын деп есептеледі, осы себепті көптеген мектептерде қатысушылардың жарақаттануына байланысты ойнауға тыйым салынған. Бұл ойын 18-19 ғасырларда тіркелген дәстүрлі қуу ойындарының вариациясы болып табылады, ол 20 ғасырдың басында көтеру және итеру тәсілдерін қосу арқылы соқтығысуға негізделген спорттық ойындарға айналды. Спорт тарихындағы контекстінде, оның алдыңғылары сияқты, британдық бульдог американдық футбол, регби, футбол, хоккей және ұқсас командалық спорт түрлеріндегі негізгі қозғалыс дағдыларын нығайту және дамыту үшін жаттығу құралы ретінде пайдаланылған.

Қара Том

Black Tom – Нью-Йорк аймағындағы көше ойыны. Бұл ойын 1891 жылы Стюарт Кулиннің «Бруклиндегі балалардың көше ойындары» атты еңбегінде сипатталған. Ойын 1899 жылы Кейт Апсон Кларктың «Ұлдарды тәрбиелеу. Зерттеу» кітабында да еске алынған. Ойын барысында «Қара Том» ретінде таңдалған ойыншы көшенің ортасына тұрады, ал қалғандары бір жақтан тротуарда болады. Қапсырушы «Қара Том» деп үш рет айтқанда, қалған ойыншылар қарсы жаққа қашуға тиіс, олардың қабылдануы мүмкін, және олар Қара Томға қалғандарын ұстауға қосылуы керек. Басқа қуу ойындарынан айырмашылығы, қапсырушы ойыншыларды «Көк Том» немесе «Қызыл Том» сияқты жалған сигналдарды айқайлап, шатастыруға және алдауға тырысуы мүмкін. Мұндай сигналға қашуға тырысқан кез келген ойыншы дереу қабылданады және қапсырушыға қосылады. Егер басқа қапсырушы дұрыс сигнал берсе, ойыншы да қабылданып саналады. Тек Қара Том ғана осы фразаны айтуға құқылы. Бірінші қабылдаған ойыншы келесі ойында Қара Том болады. Бұл ойын Black Man ойынымен байланысты болуы мүмкін. Германияда, Австрияда және Швейцарияда, Өлім биінің аясында, Schwarzer Knabe (қара «том» немесе қара «дос») Қазалы Жүзімшінің синонимі болған. 1920 жылдардың соңындағы бірнеше ойын және оқулықтарда Black Man және Black Tom екеуі де араластырылған ойын сипаттамалары түрінде уақытша пайда болды.

Қара бұта

Blackthorn, Ланкашир, Дербишир және Шеффилд аймақтарындағы «Түлкі және Дауди» және «Король Цезарь» сияқты ойын, 19 және 20 ғасырларда ойналған. Ол 1837 жылы Уильям Торнбердің «Блэкпул және оның айналасының тарихи және сипаттамалық есебі» кітабында есімдері аталады. Ойын алаңының екі шетінде базалар белгіленеді, ал ортасында кеңірек орын қалдырылады. Балалардың бірі ерікті немесе таңдалып алынып, «оның» рөліне шығып, екі базаның арасындағы орталыққа орналасады, ал олардың бірі қалған ойыншылардың жиналатын жері болып табылады. Содан кейін келесі диалог өтеді:

Рифмді аяқтағаннан кейін ойыншылар базадан базаға қарай жүгіре бастайды. «Оның» оларды уақытша ұстап, онға дейін санап, бірін-екісін ұстауға тырысады. Ұсталғандар «оның» қосылып, ұстауға көмектеседі. Ұстаушылардың саны артқан сайын, қалған ойыншылар ойын алаңының қарама-қарсы жағына қайта жиналады және қайтадан бастайды. Ойын барлық ойыншы ұсталғанға дейін жалғасады. Ливерпульде осыған ұқсас ойын «Шепердс» деп аталған, онда ұстаушы мен оның көмекшілері қол ұстасып, қалған ойыншыларды ұстайды. Blackthorn ойынының тағы бір нұсқасында балалардың бір тобы сызық артына, ал екінші тобы оларға қарама-қарсы тұрады. Ойыншылар бір-бірінің сызығына қарай жүгіреді. Егер біреу мақсатқа жетпей тұрып ұсталса, ол ұстаушыны арқасына мінгізіп мақсатқа жеткізеді, онда ол қосымша ұстаушы ретінде орналасады. Blackthorn ойыны British Bulldog ойынының алғашқы нұсқасы болуы мүмкін, себебі ол 1897 жылы «көтеріп алып жүру ескіргеннен кейін» күресу нұсқасы ретінде сипатталған, бірақ ол тек автор Дон Ралфоның «Балалардың өзінің қағазындағы» ойдан шығарылған мектеп әңгімесінде ғана кездеседі. Бұл нұсқаның нақты бар екені әлі де белгісіз.

Қытай қабырғасы

Қытай қабырғасы - Карл Васмансдорфтың Германияда 19 ғасырда ойлап тапқан күрес ойыны. Ол алғаш рет 1866 жылы "Deutsche Turnzeitung" спорт журналында жарияланды. 1897 жылы АҚШ-та "Mind & Body" гимнастика журналында ағылшын тіліне аударылып жарық көрді. Бұл ойын көбінесе ұйымдастырылып, әдетте нұсқаушының қадағалауымен өтеді. Ойын алаңының ортасынан қарама-қарсы жаққа дейін екі параллель сызық салынады, олардың арасында шамамен он фут ені бар тар кеңістік қалдырылады, ол қабырға құрылысының орнын көрсетеді.

Фокс пен Доуди

Кинг Цезарь мен Блэкторнмен байланысты аулау және ұстап тұру ойыны 19 ғасырда Ланкашир мен Уорвикширде Фокс және Дауди деген атпен тіркелген, және жолақ немесе осыған ұқсас алаңда ойналады. Бұл нұсқада "Ол" деген ойыншы жүгірушілерді ұстап, "Түлкі, Дауди – шамды ұста!" деп айтады. Бұл нұсқада үйлер монастырдың екі шетінде орналасқан. Ортадағы ұстаушы жүгіріп келе жатқан ойыншыларды ұстап, оларды тұтқындау үшін "Бір, екі, үш, ұсталды, темекі!" деген фразаны айтуы керек. Осы фраза ойынның атына себеп болған. Марлборо, Уилтширде тіркелген тағы бір жергілікті нұсқасы Клик деп аталған. Бұл ойында ұстаушы "Кликке бару" деп аталды. Ұстаушылар басқа ойыншыларды ұстап, "Бір, екі, үш, мен сені ұстаймын; маған тағы біреуді ұстауға көмектес!" деп айтқан. Егер соңғы қалған ойыншы үйлер арасында үш рет ұсталмай сәтті жүгіріп өтсе, ол келесі ойында "Кликке" баратын адамды таңдауға құқылы; әйтпесе, ол өзі баруы керек. Ойын барысында екі үйдің арасында "қамал" деп аталатын алаң бар. Ұстаушы "патша" деп аталады және қамалдан бастайды; Патша ұстаған әркім патшаның "әскеріне" қосылады. Ұсталмайтын ойыншылар қолдарын кеуделеріне бүгіп үйлер арасында секіріп өтеді. Патша мен әскерлер басқа ойыншыларды итеріп немесе екі аяғын да жерге тигізуге мәжбүрлеп ұстайды. Егер патша екі аяғын да жерге тигізіп қойса, ол тағы ойыншыларды ұстамас бұрын қамалға қайта оралуы керек. Сонымен қатар, "Бас тарту" ойынының командалық нұсқасы бар, ол "Түрме базасы" және "Полиция мен қарақшылар" ойындарымен байланысты, онда ойыншылар командаларға бөлініп, әр команда үйлердің біреуіне ие болады. Екі аяғын жерге тигізіп қойған ойыншыларды қарсы команда ұстап, "түрмеге" қамауға алады. Түрмедегілерді олардың командаластары ойын алаңынан секіріп өтіп, оларға тиісіп құтқара алады; содан кейін құтқарушы да, құтқарылған да өз үйлеріне жүре алады немесе шаба алады. Көбірек тұтқынға ие команда жеңіске жетеді. Кинг Цезарь (сондай-ақ Кинг Сенио және Шабуылдау базасы деп те аталады) 19 ғасырдың бірінші жартысына дейін барып жетеді. Ол 1831 жылы "The Olio" журналында айтылған және 1844 жылы Лондонның "The Boy's Treasury of Sports, Pastimes, and Recreations" кітабында толық сипатталған. Екі база белгіленеді, біреуі ойын алаңының әр шетінде. Сайланған ойыншы (жорамалмен немесе санау арқылы таңдалған) "Патша" деп аталады және ортаға орналасады. Қалған ойыншылар базалардың біріне орналасады. Сигнал берілгеннен кейін ойыншылар аралықты шауып өтіп, екінші базаға асығып бара жатқанда Патшадан ұсталмай қалуға тырысады. Патша тұтқынның басын қағып, "Мен сені патша етіп тағайындаймын, Цезарь!" (немесе "Бір, екі, үш, мен сені таққа отырғызамын. Енді сен Сенионың қызметіндесің!") дейді. Ұсталған ойыншылар ортаға қосылып, қалғандарын таққа отырғызуға көмектеседі. Патшалардың саны қалғандардан көп болғанда, олар базаларға кіріп, ойыншыларды таққа отырғызуға тырысады. Соңғы ұсталған бала келесі ойында Кинг Цезарь болады. Найрнда ойналатын тағы бір жергілікті нұсқасы, 19 ғасырдың соңында тіркелген, Кок деп аталды. Бұл нұсқада ұстаушы "Кок" деп аталады және қарсыластарын ұстауға (немесе "тажына" алуға) тырысады, ойыншының басына қолын қояды. Неміс гимнастикасының үлгісімен шабыттанған Льюис дене бітімі нашар және қимыл-қозғалысы шектеулі адамдарға арналған жаттығулардың жаңа жүйесін жасады. Неміс ойыны Black Man сияқты Pom Pom Pull Away ойынында жүгірушілер үйлердің бірінен бастайды, бірақ ұстаушы стандартты түрде ойын алаңының ортасында тұрады. Ойыншылар, әдетте, жүгіру кезінде арқасына немесе иығына тигізіліп ұсталады, бірақ ережелер аймақтық нұсқаларға байланысты өзгеруі мүмкін. Ұсталғандардың барлығы ұстаушыға басқаларын ұстауға көмектеседі. Алғашқы ұсталған ойыншы келесі ойында ұстаушы болады. 1949 жылы Индиана университетінің фольклор институтының Уоррен Э. Робертс дәстүрлі Red Rover және осы аттас командалық ойынның ерекшеліктерін анықтауға тырысты. Соңғысында ойыншылар екі тең санды командаға бөлініп, ойын алаңының екі жағында орналасады. Командалар бір-біріне шамамен 15-20 метр қашықтықта тұрады. Содан кейін әр команданың ойыншылары қол ұстасады. Бір команда өздеріне келуін қалайтын ойыншыны таңдайды. Таңдалған ойыншы қарсы командаға жүгіріп, адам тізбегін бұзуға тырысады. Егер ол сәтті болса, ол жеңілген команда мүшелерінің біреуін таңдап, өз тобына әкеле алады. Егер ол тізбекті бұза алмаса, ол қарсы команданың мүшесі болады.

A catch and hold game, related to King Cæsar and Blackthorn, was recorded in 19th century Lancashire and Warwickshire under the name of Fox and Dowdy and is played across a lane or similar area. In this version, the person who is "It" catches the runners by holding them and reciting the phrase "Fox a' Dowdy—Catch a Candle!". In this version, the home areas were at both ends of the cloisters. The catcher in the middle must hold the players who run across and say the phrase "One, two, three, caught, tobacco!" to capture them. The phrase was the source of the game's name. Another local variant recorded in Marlborough, Wiltshire, was called Click. In this game, being the catcher was known as "going Click". The catcher(s) caught other players by holding them while saying the phrase "One, two, three, I catch thee; help me catch another!". If the last remaining player successfully made the run between the home areas three times without being caught, they could nominate a person to "go Click" in the next game; if they failed then they had to do it themselves. In the game there is an area in the centre between the two home areas called the "castle". The catcher is known as the "king" and starts in the castle; anyone caught by the King becomes one of the king's "soldiers". The non catcher players must hop between the home areas with their arms folded across their chests. The king and soldiers capture other players by barging into them or forcing them to put both feet down. If the king puts both feet down, they have to return to the castle before they can capture any more players. There is also a team version of Hopping Bases, related to Prisoner's Base and Cops and Robbers, in which players split into teams and each own one of the home areas. Players who are forced to put both legs down are captured by the other side and become "prisoners". Prisoners are placed in home area of the capturing team and can be rescued by a teammate hopping across the playing area and touching them; after which both the rescuer and rescuee are allowed to walk or run back to their own home area. The team with the most prisoners wins.]] King Cæsar (also known as King Senio and Rushing Bases) dates back to the first half of the 19th century. It has been mentioned in 1831 in The Olio journal and was fully described in 1844 in the London book The Boy's Treasury of Sports, Pastimes, and Recreations. Two bases are marked out, one at each end of the playground. The elected player (chosen by lot or counted out) is called "King" and places himself midway. All the other players take up position in one of the bases. At a signal, the players attempt to dash across the intervening ground and avoid being caught by the King who strives to hold one of them as they rush to the other base. The King accomplishes the task by patting his captive on the head while calling out the phrase "I crown thee, King Cæsar!" (alternatively "One, two, three, i crown thee. Now thou art in Senio's fee!"). The players caught join the center and must assist King Caesar in endeavouring to crown the rest. When the kings outnumber the remainder they may enter the bases and try to drag out the players to crown them. The last child captured being King Cæsar for the next game. Another local variation played in Nairn, that had been recorded in the late 19th century, is Cock. In this version, the catcher is known as "Cock" and attempts to capture (or "croon") his opponents by putting his hand upon a player's head. Heavily inspired by the German system of gymnastics, Lewis developed a new system of exercises meant for people with physical impairment and reduced mobility. Similar to the German game of Black Man, the runners in Pom Pom Pull Away start in one of the home areas but with the catcher standing in the middle of the playground, as standard. The players then are usually caught by being touched on the back or shoulder while running across, although the rules may differ among regional variants. All of those caught in the run assist the catcher in tagging the others. The first player to be caught starts as the catcher in the next game. In 1949 Warren E. Roberts of the Indiana University Folklore Institute tried to delineate the particularities of the traditional Red Rover and the team game of the same name and phrase. In the latter, a group of players split into two even numbered teams on both sides of the playing field. The teams face each other at about 15–20 yards apart. Then the players within each team join hands. One team picks out a player they want to come over. The selected player runs to the opposite team and tries to break through the human chain. If successful, he can choose one of the defeated team members and bring him into his own group. If he can't break the chain, he becomes a member of the opposite team.

Бұқалық

Бұл ойын, Оклендте Кингасини деп те аталатын, Кинг О’Сини, немесе Кинг Сенио аттарымен қате жазылған, Жаңа Зеландияда кеңінен таралған. Ойын Red Rover және British Bulldog ойындарының ережелеріне ұқсас принциптерді біріктіреді. Алғашқыда "Bullrush" атауы ойынның өзіне емес, оның ішіндегі қарбаласқа қолданылған. 1970 жылдары Веллингтонның кейбір аудандарында ойналған бір түрі "Downhill Bullrush" деп аталды. Ойыншылар тік, тығыз орманды төбеден жүгіріп бастайды, ал оларды ұстаушылар төбенің ортасынан шамалы төмен орналасады.

Қараулар мен жәшіктер

Crows and Cranes, сонымен қатар Black and Blue деп те аталады, 20 ғасырдың басында Англиядан Америка Құрама Штаттарына американдық әскерлер әкелген командалық ойын. Бұл ойын туралы 1918 жылдың қараша айында "Жастар серігі" журналында сипаттама берілген. Оның тамыры 1796 жылы J. C. F. GutsMuths жариялаған "Күн мен түн" немесе "Ақ пен қара" деп аталатын неміс әскери ойынына дейін жетеді, ол өз кезегінде ежелгі грек ойыны Острациндаға негізделген. Ойын алаңының ортасында тең сандағы ойыншылар бір-біріне шамамен бір метр қашықтықта параллель тізімдерге орналасады. Бір ойыншы нұсқаушы болып таңдалады, ол бір тізімді "Қарғалар" деп, екіншісін "Жұршықтар" деп атайды. Барлық ойыншылар нұсқаушыға қарама-қарсы тұрады, ол өз кезегінде ойыннан бөлек тұрады (мысалы, тізімдердің бір шетінен екі метрдей қашықтықта). Мақсаттар әр тізімнен отыз фут артта орналасқан. Нұсқаушы ойынды әр топтың атын созып айту арқылы бастайды: "К – р – р – р – р", содан кейін күрт "Қарғалар!" немесе "Жұршықтар!" деп жариялайды. Ойынның мақсаты – алдын ала ойлау және қуушы немесе қуылған жағдайға жылдам әрекет ету. Нұсқаушы атын атаған топтың ойыншылары жылдам бұрылып, өз мақсатына қарай жүгіреді, ал екінші топтың ойыншылары алаңның ортасынан өтіп, оларды қуалайды, мүмкіндігінше көп ойыншыны ұстауға тырысады. Ұсталғандар қарсы топқа қосылуы керек (басқа нұсқада олар ойыннан шығып кетеді). Нұсқаушы қудалау процесін кері қайтару үшін шақыруды өзгерте алады. Егер "Қарғалар" "Жұршықтарды" қуа жатса, ал нұсқаушы "Қарғалар!" деп айтса, барлық ойыншылар рөлдерін және бағыттарын ауыстыруға тиіс. Бірінші раундтан кейін ойыншылар бастапқы нүктеге оралып, жаңа тізімдер құрастырады. Ойын бір топ белгілі бір уақытта көбірек ойыншыны сақтап, жеңіске жеткенше жалғасады.

Алтын өзен

Ұлыбританияда кең таралған Эдвард дәуіріндегі балалар ойыны. "Ол" ойыншыны әртүрліше мырза Крокодил, фермер, Джек, Чарли, Ескі әйел немесе мырза Медуза деп атауға болады. Ойынның қайта-қайта орын алатын ерекшелігі – ойыншылардың кесіп өтуге тиіс (алтын) өзен. Қаптаушы ретінде таңдалған ойыншы өзенді күзетуші рөлін сомдайды және белгіленген алаңның ортасында орналасады. Қалғандары "қорғаушының" алдында 30 фут қашықтықта тізіліп тұрып, "Крокодил мырза, алтын өзеніңізден өтуге бола ма?" деп сұрайды. Қорғаушы жауап береді және талаптар қояды, мысалы, түс таңдап немесе басқа да нәрселерді анықтап: "Егер сіз [көк киім кимесеңіз, жасыл көзіңіз болмаса, бауы бар аяқ киім тақпасаңыз және т.б.] менің өзенімнен өте алмайсыз". Егер ойыншылар белгіленген талапқа сай нәрсе таба алса, оларға өзенді ұсталмай еркін кесіп өтуге рұқсат беріледі. Артында қалғандары өзеннен асығып өтіп, күзетшіден қашуға тырысады. Ұсталған ойыншылар ойыннан шығып қалады (немесе күзетшіге басқаларын ұстауға көмектеседі). Осы нұсқада бір (немесе екі) ойыншы "акула" ретінде таңдалып, ортада тұрады, ал қалған ойыншылар ойын алаңының бір жағында "балықтар" болып тізіледі. Қаптаушы "Акула!" деп айқайлайды, ал барлық ойыншылар ұсталмай, алаңнан өтетін шекараға дейін жүгіріп өтуі керек. Егер ұсталса, олар бір орында қатып, теңіз балдырына айналады. Келесі раундта олар тек бір аяғымен айналып, қолдарын қозғалта отырып, ұсталған жерлерінен шықпай, басқа ойыншыларды ұстауға тырысады. Анет Келлерманның "Қалай жүзуге үйрену керек" кітабында "су қара адамы" деп аталған. Бірінші ұсталған балық келесі ойында акулаға айналады. 20-ғасырдың басында айтылған, дәстүрлі "пом-пом" суға жүзуде, қаптаушы "Пом-пом, қашып батыр!" (Балықтар жүзіп кетсін!) деп айқайлап, ойынды бастайды. "Су қара адамы немесе пом-пом" ойыны мектеп ауласындағыдай бассейнде де ойналады. Бір жүзуші "қара адам" болып табылады, ал қалғандары көлдің арғы жағына жүгіріп өтеді. Бірінші ұсталған адам келесі ойында "қара адам" болады – барлық жүзушілер ұсталғаннан кейін". Анет Келлерман, Су ойындары, 1918 ж. және "Дер Вайсе Хай" (ақ акула).

A children's game from the Edwardian era commonly played in the United Kingdom. The player who is "It" may variously be known as Mr. Crocodile, Farmer, Jack, Charlie, Old Witch or Mr. Jellyfish. A recurring feature in the game is a (golden) river which the players must cross. One player chosen to be the catcher pretends to guard the river and takes his place in the middle of a designated area. All the others line up in front of the "guardian" 30 feet away and call out "Please, Mr. Crocodile, may we cross your golden river?". The guardian responds and lays down conditions, e. g. by choosing a colour or something else: "You may not cross my river unless you [are wearing blue; have green eyes; have laced shoes etc.]." If the players have something that matches the criteria they are allowed free passage across the river without being caught. Those left behind must rush across the river trying to evade the guardian. Players caught must leave the game (or alternatively assist the guardian in capturing the others). In this version one (or two) player(s) are chosen as "octopus(es)" and stand in the middle while all the other players line up as "fishes" at one side of the playing area. The catcher calls out "Octopus!" and all the players must run across the field to the other side of the boundary without being caught. If they are caught, they are rooted to one spot and become seaweed. Within the next round they then try to tag the other players, using only one foot to pivot and waving their arms without leaving their tagging spot. In Annette Kellermann's book How to Swim referred to as water blackman. The minnow that was tagged first then becomes the shark in the subsequent game. In the traditional variant of swimming pom pom pull away, already mentioned in the early 20th century, the catcher calls out Pom Pom Pull Away! (Let the fishes swim away!) to start the game. Blockquote|"Water blackman or pom pom pull away is played in a pool much as in a schoolhouse yard. One swimmer is the "blackman" and all the others race across the pond. The first man caught is blackman for the next game – after all the swimmers are caught." |Annette Kellermann, Water Games, 1918. and Der Weiße Hai (white shark).

Өмірбаян

Бұл ойынды әдетте балалар ойнайды, ол энергияны шығарудың қызықты тәсілін ұсынады және күшті физикалық байланысты қамтиды. Ол бәсекелестікке құштарлықты қоздырады, бірақ сонымен бірге барлық "жеңілгендер" "жеңілмегендерді" жерге түсіруге тырысатын спонтанды командалық жұмысты да тудырады. Ең күшті, ең жаттығулы ойыншылар үшін Британдық бульдогты жеңу өте қиын, себебі "бульдогтардың" саны арта береді. Ата-аналар көбінесе осы ойынға қарсы болады, өйткені ол киімнің лайлануына, тіпті жыртылуына, көк дақтарға, мұрыннан қанға, тізе мен шынтаққа және кейде жасқа (асфальтта ойналғанда) себеп болады, бірақ оған ұлдар да, қыздар да қатысады. Адамдар бір-бірін жерге тартуға тырысатын, физикалық қақтығысқа толы ойын болғандықтан, Британдық бульдог регбиге де ұқсас. Австралияда ойналған кезде ойын әсіресе қатал болады, және Pile ons немесе Cockylora/Cocky laura деп аталатын нұсқасы жиі кездеседі.