Кіріспе

Уильям Блейктің пайғамбарлық кітабы "Иерусалим: Гигант Альбионның эманациясы" (1804–1820, тіпті кейінірек қосылғандармен) – ағылшын ақыны Уильям Блейктің пайғамбарлық кітабы. "Иерусалим" – Блейктің ең соңғы, ең ұзын және ауқымы жағынан ең зор туындысы. Қолмен жазылған, кішкентай эскиздермен, шептік суреттермен және үлкен толық беттік иллюстрациялармен бірге, ол "көрнекі театр" деп сипатталған. Ақынның өзі оны өзінің шедеврі деп санаған, ал "Блейктің барлық жарықтандырылған эпостарының ішінде бұл ең көпке таныс және оқуға қолайлысы" делінген. Дегенмен, Блейктің өмірінде тек алты данасы ғана басылып шықты және кітап, Блейктің басқа пайғамбарлық туындылары сияқты, замандастарының назарынан тыс қалды. "Иерусалим" әнұранының мәтіні (авторы да Блейк, музыкасын сэр Хьюберт Пэрри жазған) осы өлеңмен байланысты емес. Шындығында, ол Блейктің тағы бір "пайғамбарлық кітабы" – "Мильтонның" кіріспесінен алынған.

Өндіріс техникасы

1804 және 1820 жылдар аралығында жасалған поэма 100 гравировкаланған және суреттелген тақтадан тұрады, осылайша оны Блейктің ең ұзақ жеке туындысы етеді. Суреттелген тақталар Блейктің өзі жасаған "жарықтандырылған баспа" техникасымен орындалды, бұл әр дананы жеке-жеке түстеп, тақтадан-тақта шығаруды талап етті. Блейк кейбір тақталардың мәтінін басылымдар арасында өзгертуге немесе түстеуді өзгертуге қарсы болған жоқ, нәтижесінде поэманың екі түпнұсқасы да бірдей емес. 1820–1827 жылдары алты данасы (A–F) басылды. Төрт данасы (G–J) автор қайтыс болғаннан кейін (1832) жарық көрді. B данасы толық емес және тек бірінші тарауды (25 тақта) қамтиды. Екінші тараудың реті ерте (A және C) және кеш (D және E) даналарында әртүрлі. 1827 жылы Джон Линнелл жинаған F данасы C данасының ерте нұсқасымен бірдей ретте орналасқан.

Түсті басылған тек екі данасы ғана бар (B және E). B данасы толық болмағандықтан, туындының толық түсті басылымы (E данасы) Коннектикут штатының Нью-Хейвен қаласындағы Йель британдық өнер орталығының қорында сақталады.

Өлеңнің қысқаша мазмұны

Иерусалим Альбионның құлдырауын баяндайды, Блейктің адам, Ұлыбритания немесе бүкіл батыс әлемінің символы. Поэтикалық повесть "психиканың драмасы" түрінде келеді, Блейктің өзі құрастырған мифологиясының күрделі символизмімен жазылған. Онда миллиардтаған кейіпкерлер болғандықтан, Иерусалимнің түсінігі қиын болуы мүмкін. Өлеңнің тікелей сюжеті жоқ. Кейіпкерлер бірін-бірі ауыстырып, түрленеді. Кейіпкер бір мезгілде адам да, орын да болуы мүмкін. Иерусалим, Альбионның Эманациясы, әйел де, қала да. Альбион, "Жалпы Адамзат", – адам да, жер де (Ұлыбритания). Оның он екі ұлы Израильдің он екі тайпасымен, сондай-ақ Төрт Зоамен байланысты. Әрбір Зоа (өмірлік қағиданы бейнелейтін) Эманацияға ие (адамның құдайлыққа жетуі мүмкін әйел бейнесі). Зоалар мен Эманациялар:

Тармаc, алғашқы адам, Енионмен байланысты, жер-ана. Уртона – шабыттың руы, Лос тұлғасында бейнеленген, болашақты көретін суретші, ол өзінің пештерінде өнер қаласын жасайды. Энихармон, оның Эманациясы, сұлулық сәулелерін тоқиды. Лува, "сезім функциясы" Зоа, Альбионның көлеңкесі, оның қарсы тұратыны Вала – Иерусалимнің көлеңкесі. Вала соғысты эротикалық түрде бейнелейді. Уризен – Ақылды бейнелейді. Оның Эманациясы – Ырысқа толы Ахания.

Бірінші тарау: Қоғамға

Иерусалимнің бірінші тарауы Альбионның Өзіне-өзіне құлауын баяндайды. Оның овертурасы Лостың Альбионның ішкі әлеміне саяхатына және күнәлары кешірілгенде адамзаттың түрленуіне жағдай жасайды. Алғашқы сахнада Альбион Иерусалим мен Исаны қуғынға салыстырып, табиғатты, мәдениетті және өзінің ішкі өмірін құртады. Содан кейін Лос өзінің Көлеңкесімен күресіп, оны Альбионды қалпына келтіру үшін жұмыс істеуге мәжбүр етеді. Иерусалим қайғырып, Көлеңкелі Валаны жандандырады, ал Лос Голгоноозаны салады, бұл қала Едемдік мәңгілікке есік ашады. Уризендік саналылық Иерусалимге шабуыл жасап, ой-қиялының өмірін жабады. Лос осыған қарсы күресіп, Британияны Израильге бейімдейді, бірақ оның Көлеңкелі Көлеңкесі оны ашу мен ұятқа толады, Альбионның қыздарын қуалап, Иерусалимді қуғынға салып, Альбионның жауынгер ұлдарын күшейтеді. Вала Иерусалимді азғыруға тырысады. Альбион екеуін де қарғып, өзін Валаның өлімге алып баратын жамылғысына ілінгендей сезінеді. Ол құдайлық кешірімнен бас тартады.

Екінші тарау: Яһудилерге

Блейктің еврейлері британдық друидтермен бірігіп кетеді. Осы тарауда Лос және сансыз періштелік Мәңгіліктер Альбионды құтқаруға тырысады. Лостың "Көлеңкесі" мен "Шығуы" қашқындар болып, Альбионнан қашып, оның құлауының өзіндік түсіндірмесін жеткізеді. Лос Альбионның ішкі әлеміне саяхат жасайды, онда қанға жанымды Валаға табынады. Сосын Лос Рубенді (Альбионның ұлы) оның құштарлықтарын бақылауға тырысып, сезіммен қысымға алады, ал Иса адамзаттың кешірім табуы үшін жаңа жағдайлар мен мемлекеттерді ойлап шығарады. Ангел тәрізді Мәңгіліктер (кафедральдық қалалар) Альбионға көмектесуге ұмтылады, бірақ олардың да өзіне деген құштарлық салдарынан бұзылуына ұшырайды. Лос оларды оятып, бірақ Альбион тұтқын күйінде қалуды жөн көреді. Вала Иерусалимді таптап кетеді, бірақ дана Эрин (Ирландия) поэманың басты кейіпкерін Альбионнан бөліп алып, оның денесінде соғысқұмар Моральдық Заңмен уланады.

Үшінші тарау: Деистерге

Блейк деистері олар сынға алған христиан дінінен гөрі көп зорлық тудырады. Бөлімнің басында Альбионның рационалды моральдық заңы Лосқа зиян келтіреді, Альбион тағы да құлайды, ал Валаның соғысқұмар эротикасы адамзатты қамтиды. Уризен өзінің ойынша құтқарушы друид ғибадатханасын салады, ал Иерусалим шайтандық фабрикаларда жұмыс істейді, онда өндірістік хаос пен Альбионның моралінің әсерінен Иса мен құдайлық кешірімді мүсіркеу қиын. Вала ақылды жануармен бірігіп, бүкіл әлемге соғыс таратады, ал оның қыздары адамдық құрбандыққа батады. "Жұмақтың Канаанының" тыныштығы әлі де Ульроның хаосының үстінде сақталады, бірақ Лос қателікпен "Соғыста жасырылған дін" құрылымына айналған Голгоноозаны тұрғызады. Зұлматтың жыланы билік етеді.

Төртінші тарау: Мәсіхшілерге

Қазір жалпы адамзат кешірімге оянады. Иерусалим ақыры махаббатты ашумен үйлестіріп, көлеңкелі Валаға қарсы тұрады, оның қыздары өлім тоқиды. Лос ән салғанда Иерусалим үш жерде көрінеді, періштедей нысанда шығады және қала мен әйел ретінде түседі. Жыныстық шиеленістер Лос жұмысына бөгет қояды, ал Вала өзінің ашу тостағанын Иерусалимге таңғы, оны айдаһар жұтып қойып, қайта тіріледі. Лос құрылысын жалғастыра береді, өзін жыныстық даулардан босатады. Уақыт аяқталады. Құдайдың демі тыныс алады. Албион оянып, Лос – Христос, ал Христос – Лос екенін түсінеді. Ол өзін Лос отына тастайды, ол тірі судың көздеріне айналады. Бөлшектелген Зоалар Иерусалим әнінде махаббат соғыстарында бірігеді. Барлық тіршілік иелері ұлы Құдайлық Денеге айналады.

Басқа медиадағы көркемдік ықпал

Бұл кітап композитор Жорж Ленцтің Австралиядағы Кобар дыбыстық шапалы (sound chapel) атты дыбыстық инсталляциясына зор ықпал етті. Өлеңнің алғашқы тармақтары Шапалдың солтүстік-шығыс бетон қабырғасында жазылған күйінде кездеседі (суретті қараңыз, Фицвильям мұражайындағы 1-тақтаның жеке басылымы). Фицвильям мұражайындағы көшірме ғана осы нақты тармақтарды қамтиды. Кейінгі көшірмелерде олар жойылды.