Кіріспе

Гипоталамусты, гипофиздік безді және гонадалық бездерді бір бүтіндік ретінде қарау тұжырымдамасы Гипоталамус-гипофиз-гонадалық ось (ГГТ ось, гипоталамус-гипофиз-овыриандық / тестикулярлық ось деп те аталады) гипоталамусты, гипофиздік безді және гонадалық бездерді осы жеке эндокриндік бездер бір бүтіндік болғандай көрсетеді. Бұл бездер жиі бірлесіп жұмыс істейтіндіктен, физиологтар мен эндокринологтар оларды бір жүйе деп атауды ыңғайлы әрі сипаттамалық деп санайды. ГПГ осьтері ағзаның репродуктивтік және иммундық жүйелері сияқты бірқатар жүйелерінің дамуы мен реттелуінде маңызды рөл атқарады. Бұл осьтің ауытқулары әр без өндіретін гормондарда өзгерістерге әкеледі және денеге әртүрлі жергілікті және жүйелі әсер етеді. Осі жануарлардың дамуын, көбеюін және қартаюын бақылайды. Гонадотропинді босататын гормон (GnRH) гипоталамустан GnRH экспрессиялайтын нейрондармен бөлінеді. Гипофиздің алдыңғы бөлігі лютеинизациялық гормонды (ЛГ) және фолликулді ынталандыратын гормонды (ФСГ) шығарады, ал жыныс бездері эстроген мен тестостеронды шығарады. Ұрық түсетін организмдерде (мысалы, балықтар, бауырымен жорғалаушылар, қосмекенділер, құстар) HPG осьін әйелдерде гипоталамустың гипофиздік гонадалық бауыр осьін (HPGL ось) деп атайды. Жұмыртқа сарысы мен хориондық протеиндердің көпшілігі бауырда синтезделеді, олар жұмыртқа жасушаларының өсуі мен дамуы үшін қажет. Мұндай қажетті бауыр ақуыздарының мысалдары - вителлогенин мен хориогенин. HPA, HPG және HPT осі гипоталамус пен гипофиздің тікелей нейроэндокриндік функциясы болатын үш жол.

Орналасуы және реттеуі

Гипоталамус мида орналасқан және ГНРГ бөліп шығарады. ГНРГ гипофиздің алдыңғы бөлігі арқылы гипофиздік портал жүйесі арқылы төмендейді және аденогипофиздің секреторлық жасушаларындағы рецепторларға байланады. GnRH стимуляциясына жауап ретінде бұл жасушалар LH және FSH шығарады, олар қан ағынына өтеді. Бұл екі гормон жыныстық бездермен қарым-қатынаста маңызды рөл атқарады. Әйелдерде ФСГ мен ЛГ негізінен жұмыртқалық бездерді эстроген мен ингибинді өндіруге және күтімі мен жұмыртқалық циклды реттеуге белсендіреді. Эстроген гипоталамуста GnRH өндірісін тежеу арқылы теріс кері байланыс циклін қалыптастырады. Ингибин - бұл перифериялық жолмен түзілетін гормон, ол GnRH өндіретін жасушаларды оң ынталандырады. Сондай- ақ барлық дене тіндерінде түзілетін фоллистатин активинді тежеп, денеге осіне көбірек бақылау жасайды. Ер адамдарда ЛГ ұрықшаларда орналасқан интерстициалдық жасушаларды тестостерон өндіруге ынталандырады, ал ФСГ сперматогенезде рөл атқарады. Еркектерде эстроген аз мөлшерде ғана бөлінеді. Соңғы зерттеулер нейростероидтық осьтің бар екенін көрсетті, ол қабықтың гипоталамустың GnRH өндірісін реттеуіне көмектеседі. Сонымен қатар, лептин мен инсулиннің стимуляциялық әсері бар, ал грелин гипоталамустан гонадотропинді босататын гормонның (GnRH) бөлінуіне тежегіш әсер етеді. Киспептин GnRH секрециясына да әсер етеді.

Көбею

ГПГ осьінің ең маңызды функцияларының бірі - жатыр мен жұмыртқалық циклдерді бақылау арқылы көбеюді реттеу. Әйелдерде эстроген мен лютеинизациялық гормонның арасындағы оң кері байланыс жұмыртқалық және жатырдағы фолликулді овуляция мен имплантацияға дайындауға көмектеседі. Жұмыртқа шығарылған кезде бос фолликулдық қапшықта гипоталамус пен алдыңғы гипофизді тежейтін прогестерон өндіріле бастайды, осылайша эстрогенді LH оң кері байланыс циклін тоқтатады. Егер жүктілік пайда болса, плацента прогестеронды бөліп шығарады, сондықтан ана қайтадан овуляция жасай алмайды. Егер ұрық пайда болмаса, прогестеронның бөлінуін азайту гипоталамусқа ГНРГ бөлінуін қайта бастауға мүмкіндік береді. Бұл гормондық деңгейлер сондай-ақ жатыр (менструациялық) циклін басқарады, ол овуляцияға дайындық кезеңінде көбею кезеңіне, овуляциядан кейінгі секреторлық кезеңге және ұрықтандыру болмаған кезде менструацияға әкеледі. Ересекте ерлер мен әйелдерде де HPG осьінің белсенділігі еркектерде екінші жыныстық сипаттамаларды алуға себеп болады. Ер адамдарда GnRH, LH және FSH өндірісі ұқсас, бірақ бұл гормондардың әсері әртүрлі. ФСГ сустентакулярлық жасушаларды андрогенді белдіктерді босатқанда, бұл тестостеронның қосылуын ынталандырады. LH интерстициалдық жасушаларға қосылып, олардың тестостерон бөліп шығара бастайды. Тестостерон қалыпты сперматогенезге қажет және гипоталамусты тежейді. Ингибинді сперматогенді жасушалар өндіреді, ол да активинді белсенділіктен айыру арқылы гипоталамусты тежейді. Жасөспірімдік кезеңнен кейін бұл гормондардың деңгейі салыстырмалы түрде тұрақты болады.

Өмірлік цикл

HPG осьінің белсенділігі мен белсенділігін жоюы өмірлік циклдерді реттеуге көмектеседі. Ер адамдар өлгенге дейін құнарлы болып қала берсе де, HPG осьінің белсенділігі төмендейді. Ер адамдар қартайған сайын, ұрықтарында тестостерон мөлшері азаяды, бұл еркек жыныстық жетілуден кейінгі гипогонадизм деп аталатын жағдайға әкеледі. Осы физикалық айырмашылықтар мінез-құлық айырмашылықтарына әкеледі. ГНРГ мидың құрылымы мен қызметін реттеуге тікелей әсері жоқ, ал гонадотропиндер, жыныстық стероидтар және активиннің осындай әсері бар екені дәлелденді. ФСГ мидың дамуы мен дифференциациясында маңызды рөл атқарады деп есептеледі. Тестостеронның деңгейі әлеуметтік мінез-құлықпен байланысты екені дәлелденді. Бұл нейрондардың дамуы мен көшіп-қонуын ынталандыру арқылы синаптогенезді жасауға көмектеседі. Активин өмір бойы нейрондық пластикті арттырады және перифериялық нейрондардың нейротрансмиттерлерін реттейді. Қоршаған орта гормондарға және мінез-құлық өзара әрекеттесуіне де әсер етеді.

Гендік мутациялар

Генетикалық мутациялар мен хромосомалық аномалиялар - ГПГ осьінің өзгеруінің екі көзі. Бірде- бір мутациялар, әдетте, гормон мен рецептордың байланысу қабілетінің өзгеруіне әкеледі, бұл белсенділіксіз қалуға немесе белсенділіктің артуына әкеледі. Бұл мутациялар GnRH, LH және FSH кодтаушы гендерде немесе олардың рецепторларында болуы мүмкін. Қандай гормон мен рецепторға байланысты емес, әртүрлі әсерлер пайда болады, бірақ барлығы HPG осьін өзгертеді. Мысалы, GnRH кодтауыш генінің еркек мутациясы гипогонадотрофты гипогонадизмге әкелуі мүмкін. LH рецепторларының функциясы жақсара бастаған мутация тестотоксикоз деп аталатын жағдайды туғызуы мүмкін, бұл 2 - 3 жас аралығында еркелету кезеңінің пайда болуына әкеледі. ЛГ рецепторларының функциясының жоғалуы ерлер псевдогермафродитизмін тудыруы мүмкін. Әйелдерде де мутациялар ұқсас әсер етеді. Гормондық алмастыруды еркелету кезеңін бастау үшін және гормонның кодтауыш генінде гендік мутация пайда болған жағдайда жалғастыру үшін қолдануға болады. Хромосомалық мутациялар HPG осьінен гөрі андроген өндірісіне әсер етеді.

Көтермелеу

Овуляцияны индукциялау әдетте, гипофиз бетімен кері әсерді азайту үшін, фоликулогенезді арттыру мақсатында ФСГ- ні арттыруды көздейтін, кломифен цитраты немесе летрозол сияқты антиэстрогенді беру арқылы жүргізіледі. Бұл овуляциясыздыққа қарсы негізгі бастапқы медициналық емдеу.

Қоршаған орта факторлары

Қоршаған ортаның HPG оське әсері үлкен болуы мүмкін. Мысалы, тамақтану бұзылыстары бар әйелдерде олигоменорея мен екінші аменорея жиі кездеседі. Анорексия невроза немесе булимиядан болатын аштық HPG осьін өшіреді, бұл әйелдердің жұмыртқалық және жатыр циклдерінің тоқтауына әкеледі. Стресс, дене шынықтыру және салмақ жоғалту олигоменорея мен екінші аменореямен байланысты. Сонымен қатар, еркектерге әсер ететін қоршаған орта факторлары, мысалы, импотенцияға әкелетін стресс. Алкогольге тәуелділік аналық кезеңде ұрықтың дамуын реттейтін гормондарға әсер етіп, ұрықтың алкогольдік спектрінің бұзылуына әкелуі мүмкін.

Салыстырмалы анатомия

HPG осьті жануарлар әлеміне өте жақсы сақталған. Ұрық үрлеу үлгілері әр түрлі болғанымен, физикалық компоненттер мен бақылау механизмдері бірдей қалады. Бірдей гормондар эволюциялық өзгерістермен қолданылады. Зерттеулердің көбі жануарлар үлгілерінде жүргізіледі, себебі олар адамның басқару механизмін өте жақсы еліктейді. Естеріңізге сала кетейік, адамдар - өзінің құнарлы кезеңін жасыратын жалғыз түр, бірақ бұл әсерлер ГПГ осьінің айырмашылығы емес, гормондардың әсерінің айырмашылығы.