Кіріспе
1987 жылғы Малайзия полициясының қысым шаралары Лаланг операциясы (, сондай-ақ операциялар Лаланг деп аталады және "Ауызша арамшөптер" деген мағынада) - Малайзия Корольдік полициясының 1987 жылдың 27 қазанынан 20 қарашасына дейін жүргізген ірі қысым шарасы, яғни Малайзияда нәсілдік тәртіпсіздіктердің алдын алу үшін. Операция барысында 106-119 адам - саяси белсенділер, оппозициялық саясатшылар, зиялылар, студенттер, суретшілер, ғалымдар және басқалар сотталмай-ақ Ішкі қауіпсіздік туралы заңға (ІҚА) сәйкес қамауға алынды. Бұл 18 жыл бұрын 13 мамырдағы тәртіпсіздіктерден бері Малайзия тарихында ИСА қатысқан екінші ірі шабуыл болды. Сонымен қатар, "The Star" және "Sin Chew Jit Poh" атты екі күнделікті газеттің және "The Sunday Star" және "Watan" атты екі апталық газеттің лицензиясын алып тастады. Малайзия үкіметі елдегі нәсілдік шиеленістер қауіпті деңгейге жеткенін, билікті шиеленісті қоздыруға жауаптыларды тұтқындауға мәжбүр еткенін мәлімдеді. Растық тәртіпсіздіктер жақындап қалды деген пікір таласқа ұшырады, және бұл операция премьер-министр Махатхир Мохамедтің саяси қарсыластарын қатаң шаралар арқылы бақылауға алу үшін жасалған деп кеңінен сенуде. Бұл оқиға Махатхирдің елдегі авторитарлық билігінің басталуын білдірді.
Operation Lalang (, also called Ops Lalang and taken to mean "Operation Weeding") was a major crackdown undertaken by the Royal Malaysian Police from 27 October to 20 November 1987, ostensibly to prevent the occurrence of racial riots in Malaysia. The operation saw the arrest of 106 to 119 people—political activists, opposition politicians, intellectuals, students, artists, scientists and others—who were detained without trial under the Internal Security Act (ISA). It was the second largest swoop in Malaysian history involving the ISA since the 13 May riots 18 years earlier. It also involved the revoking of the publishing licenses of two dailies, The Star and the Sin Chew Jit Poh and two weeklies, The Sunday Star and Watan. The Malaysian government argued that racial tensions had reached a dangerous level within the country, forcing the government to arrest those responsible for stoking the tension. The notion that racial riots were imminent however is contested, and it is widely believed that the operation was designed to control the political opponents of the Prime Minister Mahathir Mohamad through draconian measures. The event marked the beginning of a period of Mahathir's authoritarian rule on the country.
Себептер
Операция алдындағы бірқатар саяси оқиғалар мен мәселелер елдегі саяси және нәсілдік шиеленісті арттырды. Малайзия үкіметінің тұтқындауларды түсіндіретін ақ қағазына сәйкес, түрлі топтар үкіметтің "либералды" және "толерантты" ұстанымын пайдаланып, "сезімтал мәселелерді" ойнатып, елде нәсілдік шиеленісті туғызды. Бұл нәсілдік шиеленістер, үкімет жағдайды бақылау үшін "тезірек және қатаң" әрекет етуге мәжбүр етті.
Негізгі мәселелер
Бұл қатаң шара 1986 және 1987 жылдары УМНО-ның екі топқа бөлінуіне байланысты болды. Олар Махатхирдің басшылығымен "А" тобы және Тенгку Разалей Хамза мен Муса Хитамның басшылығымен "Б" тобы деп аталады. Махатхир басшылыққа қарсы шығып, аздап жеңіске жетті, бірақ жеңіске жеткеннен кейін заңдық даумен кездесті. Сонымен қатар, үкіметтік емес ұйымдардың (ҰҚҰ) бірнешеуіне шабуыл жасалды. Махатхир бұл "интеллектуалдық элиталарды" "шетелдік күштердің құралы" және демократияны бұзатындар деп атады. Сонымен қатар, нәсілдік және діни мәселелерге байланысты бірқатар мәселелер туындады, олар этностық шиеленісті көтеруге ықпал етті. Бұлардың ішінде Малайя университетінің қытай және тамил тілдерін оқыту кафедраларында таңдаулы курстарда малай тіліне ауысу, кейбір белгілерде қытай таңбаларын қолдану, Малайзия қытай қауымдастығының (MCA) президенті Ли Ким Сайдың пендатян (көшіп келушілер) терминін қолдану туралы сұрақтарына жауап беру, сондай-ақ малайлардың бумипутра мәртебесін сынға алған, сондай-ақ исламға немесе одан мәжбүрлі түрде түрленетін деген хабарлар бар.
Қытайдың жергілікті тілдеріндегі мектеп қызметкерлері туралы дау
Алайда, оның тікелей себебі - Білім министрлігінің қытайлық орта бастауыш мектептерге 100-ге жуық аға көмекші мен жетекші тағайындау туралы шешімі. Бойкотты үкіметтің мәселені шешуіне уақыт беру үшін он бірінші сағатта тоқтатты, алайда 57 мектеп 15 қазанда ереуілге шықты, өйткені олар кейінге қалдыру туралы хабарлама алған жоқ немесе шешіммен келіспеді.
UMNO жастарының жауабы
Бойкот ресми түрде кейінге қалдырылғанымен, UMNO Жастар ұйымы бастаған малайлардың жауабы дайын еді. 17 қазанда Куала-Лумпурдың Кампунг-Бару қаласында Jalan Raja Muda-дағы TPCA стадионында 10 мың адам жиналды. Қаланың көптеген қытайлық кәсіпорындары малайлық ұлтшылдардың шабуылдарынан қорқып, бірнеше күнге жабылып қалды.
Пребет Адам Амок оқиғасы
Жағдайды одан бетер нашарлату үшін, 18 қазанда "Пребет Адам" деп кеңінен танылған малайлық солдаттың қырағылықпен қытайлық және малайлық екі үлкен қауымның арасында орналасқан Чоу-Кит ауданында М16 мылтығымен малайды өлтіріп, тағы екі адамды жарақаттағаны туралы оқиғадан кейін, жағдай бұған байланысты емес оқиғадан туындады.
Ұсынылған UMNO митингісі
Премьер-министр Махатхир шетелде болғанда, УМНО партиясының бас хатшысы Сануси Джунид және басқа да УМНО басшылары 1 қарашада Куала-Лумпурда 41 жылдығын мерекелеу үшін үлкен митингке шақырды. Алғашында бұл митинг Джохор-Бахруда өтуі тиіс еді, бірақ кейіннен Куала-Лумпурға ауыстырылды, онда UMNO басшылары жарты миллион мүше қатысады деп мәлімдеді. Бұл митинг премьер-министр оралғаннан кейін және "Лаланг" операциясы басталғаннан кейін тоқтатылды. УМНО-ның ұсынылып отырған митингісі полиция бас инспекторының ішкі қауіпсіздік туралы заңға сәйкес 27 қазандағы репрессияның бір себебі ретінде келтірілген. Бұл митинг өткізілсе, UMNO саясаткерлерінің сөздерінің жанғыш сипаты бар екенін ескерсек, нәсілдік тәртіпсіздіктер тудыруы мүмкін еді. Сонымен қатар, премьер-министрдің УМНО митингін тоқтату үшін "квид-про-кво" алуы керектігі айтылды, сондықтан оппозиция басшылары мен азаматтық бостандықтанушылар митингке қатысушылардың көңілін көтеру үшін тұтқындалды. Тұтқындаулар бір мезгілде жүргізілді. 1987 жылы 27 қазанда 19 адам тұтқындалды, келесі күні сағат 22:00-де бұл көрсеткіш 54-ке жетті, ал түнде 63-ке жетті. 1987 жылдың 20 қарашасына дейін 106 адам тұтқындалды. МКА президенті Ли Ким Саи алдын ала ескертілген және ол тұтқындау басталған күні бірнеше айға Австралияға кеткен. Қамауға алынған саясаткерлердің үшеуі - УМНО, сегіз - МКА, бес - Геракан, он бес - ПАС, он алты - ДАП және екі - ПСРМ мүшелері. ҰМНО-ның үш мүшесі Махатхирдің қарсыластарымен тығыз байланыста болған, олар "Б тобы" деп аталады, бірақ ҰМНО-ның митингілерін Махатхирдің одақтастары қолдап, бастамашылық жасады (Махатхирдің одақтасы болған тағы бір ҰМНО мүшесі басқа себеппен тұтқындалды). UMNO, MCA және Геракан тұтқындары екі ай ішінде босатылды, ал оппозициялық партиялар мен ҮЕҰ-ның көпшілігі әлдеқайда ұзақ уақыт қамауда болды. Бастапқыда аталған тұтқындардың санаты бойынша, олардың саны 97 болды, олар келесідей бөлінген: саяси партиялар: 37; әлеуметтік қозғалыстар: 23; жеке тұлғалар: 37. Қабылдалғандардың көпшілігі шартты түрде немесе шартты түрде босатылса да, 49-ы екі жылға бас бостандығынан айыру туралы бұйрықпен қызмет етті, ал соңғысы 1989 жылдың сәуірінде босатылды. Ұзақ уақыт қамауда болғандар арасында Лим Кит Сианг, Карпал Сингх және тағы бес партиялық әріптесі, Мохамад Сабу сияқты бірқатар ПАС мүшелері және Туанг Пик Кинг және Мохд Насир Хашим сияқты көптеген әлеуметтік белсенділер бар. Лаланг операциясы кезінде тұтқындалған кейбір тұтқындар тұтқында болған кезде азап шекті.
Баспасөз бостандығының шектелуі
Алғашқы тұтқындаудың келесі күні түстен кейін Ішкі істер министрлігі ағылшын тіліндегі The Star және Sunday Star газеттерінің, қытай тіліндегі Sin Chew Jit Poh және малай тіліндегі Watan газеттерінің лицензиясын алып тастады. "Жұлдыз" газетінің мақсатқа айналдырылуының себебі - ол Махатхирдің қарсыласы "Б" командасының пікірлерін және басқа да көзқарастарды жариялау үшін қызмет етті. "Жұлдыз" газеті қайтадан "либералды" сипатқа ие болды. Баспаханалар мен басылымдар туралы заңға өзгерістер енгізілді, сондықтан баспашылар мен баспагерлер лицензияларын жыл сайын қайтадан талап етуге мәжбүр болды. Сонымен қатар, үш жылға бас бостандығынан айыру және/немесе айыппұл салуға әкеп соғатын "жалған жаңалықтарды қасақана жариялау" деген жаңа қылмыстық құқық бұзушылық енгізілді. 2012 жылы заңға өзгерістер енгізілді, онда жыл сайынғы лицензияны алу талабы алынып тасталды, сондай-ақ мемлекеттік рұқсат беру туралы "қаулыға сәйкес" шешім қабылданды. Ол үшін қоғамдық орында бес адамнан асатын жиналыс өткізуге 14 күн бұрын полициядан рұқсат алу керек еді. Заң сондай-ақ сайлау науқаны үшін қоғамдық митингтерге тыйым салды және саяси партиялардың ceramah (жария лекция) ғана рұқсат етілді, бұл үшін де рұқсат қажет. Полиция рұқсатынсыз кез келген саяси жиналысты, соның ішінде партияның жылдық жалпы жиналысын өткізу мүмкін емес болды. Сотталған жағдайда 10 мың рубль айыппұл салынып, бір жылға бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалуы мүмкін. Махатхирдің айтуынша, полиция туралы заңға және баспаханалар мен басылымдар туралы заңға енгізілген түзетулер үкіметтің либералды ұстанымын қорғайтын жеке адамдар мен топтарға бағытталған: "Оларға либералды болу маймылға гүл ұсынуға тең. Маймыл гүлдің сұлулығын бағалайтынша, оны жыртып тастайды".
Маңыздылығы және бағалауы
Лаланг операциясы Махатхирдің әкімшілігінің маңызды оқиғасы болды, ол Малайзияда азаматтық бостандықтарға қатты әсер етті және Махатхир үкіметі оны негізгі бостандықтарды шектеу арқылы атқарушы билікті күшейту үшін сылтау ретінде қарады. Оппозициялық партиялар үшін "Лаланг" операциясы "әділетсіздік" пен "әкімшіліктің қысымшылығын" білдіреді. Малайзияның бірінші премьер-министрі Тунку Абдул Рахман Лаланг операциясы туралы былай деді: "Біз диктатураға бара жатырмыз. Мен бұдан басқа жолды көре алмаймын. Бұл демократия емес". Бұл операция Махатхирдің авторитарлық билігінің басталуы ретінде қаралады, ол келесі жылы 1988 жылғы Малайзия конституциялық дағдарысында Жоғарғы Сот судьяларын жұмыстан шығарумен жалғасты. "Лаланг" операциясы ұлттық қауіпсіздік үшін жасалса да, ол Махатхирдің саяси қарсыластарына қарсы күш көрсетуі ретінде қарастырылуда. Операция УМНО ішінде және сыртында айтарлықтай қорқыныш тудырды. Махатхир кейіннен өзінің мемуарларында "Лаланг" операциясының ауырлығына өкінгенін білдірді, бірақ бұл полиция тарапынан қатаң іс-қимыл жасау туралы ұсыныс болғандығын айтты. Ол үкімет тарапынан "ашықтық пен теріс" әрекет жасалғанын, бұл операция "офистегі уақытымның тұрақты бір белгісі" және "Малайзияның әкімшілік тарихындағы қара нөкер" екенін айтты. Бірақ, ол былай деп қосты: "Мен жеке күмәнім мен сезімдерімді басуым керек болды. Мен полицияның рөлін және біліктілігін мойындап, олардың біздің үкімет жүйесіндегі тағайындалған рөлін орындауына мойынсұнуым керек еді".