Кіріспе
Либерияның Ұлттық патриоттық фронты (NPFL) – 1989-1996 жылдардағы Либерияның бірінші азаматтық соғысын бастаған либериялық бүлікші топ. NPFL Либерия үкіметінің тоталитаризм, сыбайлас жемқорлық және этникалық крахн тайпасына деген жақсы көрушілікпен сипатталатын этникалық шиеленістер мен азаматтық наразылықтардың күшеюінен туындады. NPFL Либерияның бұрынғы саясаткері және партизандық көшбасшысы Чарльз Тейлордың басшылығымен, 1997 жылдың 2 тамызынан 2003 жылдың 11 тамызында отставкаға дейін Либерияның 22-ші президенті болған, Кот-д’Ивуар шекарасы арқылы Нимба округіне басып кірді. NPFL жаппай кісі өлтіру, зорлау, сексуалдық құлдық, балаларды әскерге алу, азаптау және саяси төңкерістер сияқты көптеген соғыс қылмыстары мен адамзатқа қарсы қылмыстарға жауапты болды. Либерияның Ақиқат және келісім комиссиясы NPFL жасаған 60 000-нан астам адам құқықтарының бұзылуын ресми тіркеді.
The National Patriotic Front of Liberia (NPFL) was a Liberian rebel group that initiated and participated in the First Liberian Civil War from 24 December 1989 – 2 August 1997. The NPFL emerged out of rising ethnic tensions and civil unrest due to the Liberian government that was characterized by totalitarianism, corruption, and favoritism towards ethnic Krahns. The NPFL invaded Liberia through Ivory Coast’s border with Nimba County in Liberia under the direction of Charles Taylor, a former Liberian politician and guerrilla leader who served as the 22nd president of Liberia from 2 August 1997 until his resignation on 11 August 2003. The NPLF was responsible for a vast array of war crimes and crimes against humanity, including mass murder, rape, sexual slavery, conscription of child soldiers, torture, and political assassinations. Over 60,000 human rights violations committed by the NPFL were formally recorded by the Liberian Truth and Reconciliation Commission.
Көшбасшылық
NPFL-дің әскери аспектілерін Чарльз Тейлор басқарды, ол NPFL-ге 24 желтоқсан 1989 жылы Сэмюэл Доу режиміне қарсы қару көтеруге бұйрық берді. Элен Джонсон Сэрлиф 2006 жылдың 16 қаңтарынан 2018 жылдың 22 қаңтарына дейін Либерияның 24-ші президенті болды. Ол NPFL-дің халықаралық үйлестірушісі қызметін атқарды және бүлікшіл топқа қаржы жинауға көмектесті. Кейін Сэрлиф Тейлормен байланысын үзді және әйелдердің бейбіт құрылыс жұмысына қатысуының қауіпсіздігі үшін зорлықсыз күресті қолдағандығы үшін Нобель сыйлығын жеңіп алды. Том Воевию NPLF-тың қорғаныс министрі және өкілі болып жұмыс істеді, сондай-ақ бүлікшіл топтың миссиясы мен мақсаттарын жоғары лауазымды шетелдік шенеуніктерге түсіндіруге тырысты. Мартина Джонсон NPFL-дің жетекші командирлерінің бірі болды және 1992 жылдың соңында "Акула" операциясы деп аталған NPFL шабуылы кезінде мүжілеуге және жаппай өлтіруге тікелей қатысқан деген айып бар.
Сыртқы қатысушылар
NPFL-дің өрлеуіне Либерия шекарасынан тыс африкалық елдер мен көшбасшылар қолдау көрсетті. NPFL-дің алғашқы кезеңдерінде көтерілісші топты ерекше түрде 1969 жылдан 2011 жылға дейін Ливияның де-факто басшысы болған Муамар Каддафи қолдады. Каддафиді Тейлорға Буркина-Фасоның екінші президенті Блез Компаоре таныстырды. Ливия мен Буркина-Фасо Либерияның алғашқы көтерілісшілері үшін оқу орталықтары мен базалар ретінде қызмет етті. Каддафи мен Компаоре қару-жарақ және әскери кеңесшілерді жеткізу арқылы NPFL-ге қолдау көрсетуді жалғастырды. Тейлор мен Компаоренің бұйрықтарымен NPFL әскерлері 1987 жылғы Буркина-Фасодағы төңкеріске және сол кездегі Буркина-Фасо президенті Томас Санкараның қатылымен жасалған кісі өлтіруге белсенді түрде қатысты. Либерияда репортаж жазып жүрген кезде NPFL-мен ұрланған журналист Марк Хьюбанд өзінің «Либерия азамат соғысы» атты кітабында Компаоренің соғысқа қатысуы оның франкофондық әріптестеріне қолайлы болғанын атап өтті, олар Франция сияқты аймақтағы англосаксондық ықпалына қарсы тұрып, Батыс Африкадағы американдық ықпалды әлсіретуге бағытталған көтерілісті ынталандырды. 1980-жылдардың басында Либерия Американың ең маңызды африкалық одақтастарының бірі саналды. Рейган әкімшілігі кезінде Либерия терроризмді қолдайтын мемлекет деп танылған Каддафидің Ливиясына қарсы күресте АҚШ-тың күш-жігерінде маңызды рөл атқарды. Либерия Каддафидің социалистік режиміне қарсы ЦРУ-дың жедел тобының базасы болды. Анголалық бүлікші қозғалыс ЮНИТА-ға құпия көмек көрсету үшін АҚШ Робертс Филд әуежайын жаңартып, Заирдегі Камина мен Киншаса әуе базаларын маңызды транзиттік пункттер ретінде пайдаланды. Ынтымақтастығы үшін Либериядағы Доу режимі АҚШ-тан айтарлықтай қаржылық көмек алды. 1980 жылдан 1985 жылға дейін Либерия әскери және экономикалық көмек ретінде шамамен 500 миллион доллар алды, бұл оның операциялық бюджетінің үштен бірін құрады. Осы уақытта Либерия Сахарадан оңтүстік Африкадағы АҚШ көмегін ең көп алған елге айналды.
Этникалық айырмашылықтар
Либерия Қарулы Күштерінің (АФК) Бас қолбасшысы генерал Томас Кивонкпа мен оның бастапқыда одақтас болған, кейін жауға айналған сержант Сэмюэл Доу жасаған бірнеше төңкеріс әрекеттерінен кейін Дан, Мано және Крахн этностары арасындағы шиеленіс күшейді. Кивонкпа Дан этносынан шыққан, ал Доу – Крахн этносының өкілі болды. Quiwonkpa және Doe бастапқыда Либерия президенті Уильям Толбертті 1980 жылдың 12 сәуіріндегі әскери төңкеріс арқылы құлату үшін бірігіп жұмыс істеген, бірақ көп ұзамай олардың арасы суытылды. Президент Уильям Толберттің қазасынан кейін Доу билікке ие болып, 1980 жылдан 1990 жылы қаза тауып, Либерияның 21-ші президенті болды. 1983 жылы Доу Кивонкпаны Либерия қарулы күштерінің бас қолбасшысы лауазымынан шеттетумен қатар, оны президенттік билікті құлатуға тырысқандығы айыбымен қуғынға салып, елден қуды. Екі жылдан кейін Кивонкпа Доуға қарсы төңкеріс жасау үшін қайта оралды. Екі ондаған қарулы сарбаздың қолдауымен Кивонкпа Сьерра-Леоне арқылы Либерияға жасырын кіріп, Доуды биліктен ығыстыруға тырысты. Бірақ Кивонкпаның төңкерісі сәтсіз аяқталды. Quiwonkpa 1985 жылдың 15 қарашасында қолға түсіріліп, Доуға адал Krahn сарбаздары тарапынан өлтіріліп, мүсіні қиылып тасталды. Чарльз Тейлор Сэмюэл Доу үкіметінде жұмыс істеді, бірақ кейіннен парақорлық айыбымен қызметтен алынып, Доу президентінің бұйрығымен түрмеге қамалды. Тейлор 1989 жылы түрмеден қашып, Ливияға қашып кетті, онда ол партизандық соғысқа қатысу үшін оқытылды. Ол 1989 жылы Ливияның қолдауымен құрылған NPFL көтерілісшілер тобының жетекшісі ретінде Доу үкіметін құлату үшін Либерияға оралды, осылайша Бірінші Либерия азаматтық соғысы (1989–1996) басталды. NPFL-дің көп бөлігі Либерияның солтүстігіндегі Дан және Мано этностарынан шыққан, Доудың Крахн режимі кезінде қуғынға ұшыраған адамдардан құралды. Президент Доу 1990 жылдың 9 қыркүйегінде Либерияның ең танымал соғыс лордтарының бірі, сондай-ақ Либерия Ұлттық Патриоттық Фронтының (NPFL) бөлігінен шыққан INPFL тобының бұрынғы басшысы принц Й. Джонсон тарапынан Монровияда қолға түсті. Принс Й. Джонсон президент Доуды өзінің әскери базасына алып барып, оны өлімге дейін қатыгездікпен азаптап өлтірді. Доудың өлімінен кейін Тейлор елдің үлкен бөлігін бақылауға алып, Африкадағы ең белгілі соғыс лордтарының біріне айналды.
Мүшелік
Есептер бойынша, Либерияның Ұлттық патриоттық фронты шамамен 25 000 жауынгерден тұрды, ал оның әрекеттері адам құқықтарын кең ауқымда бұзумен байланысты болды, оның ішінде жаппай қырғын, сексуалдық зорлық, балаларды күштеп әскери қызметке алу, мүшелерді кесіп тастау, азаптау, адам ұрлау және саяси төңкерістер. Либериядағы азаматтық соғысқа қоса, бұл көтерілісшіл топ Сьерра-Леонедегі Революциялық Біріккен Фронтты (RUF) қолдап, аймақтағы алмаз саудасын бақылауға алу мақсатымен әскери үкіметке қарсы наразылықтарды қоздырды. Революциялық Біріккен Фронт (RUF) – Либерия үкіметін құлатудағы Чарльз Тейлордың бұрынғы табысына ұқсауға тырысқан Сьерра-Леоне азаматтарынан құралған топ. Темне руынан шыққан негізін қалаушы Фодэй Санкох, оның одақтастары Әбу Кану және Рашид Мансарай, RUF ұйымының басшылық құрамын дамытуға Чарльз Тейлордан айтарлықтай көмек алды.
Қолдау
ҰҚКҰ бірнеше жүз сарбаздан бастап, бір жыл ішінде Либерияның шамамен 90% -ын бақылайтын үлкен, жаттықсыз армияға тез өсті, бұл кең ауқымды ішкі қолдаудың нәтижесі болды. ҰҚКҰ Монровия қаласын басып алуға жасаған әрекеттері Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығының (ЭКОУАС) бейбітшілік сақтау тобы, ECOMOG-тың келуімен сәтсіз аяқталды. Жауап ретінде ҰҚКҰ 1991 жылы Бонг округінің Гбарнга қаласында орналасқан Ұлттық патриоттық қайта құру жиналысы үкіметі (NPRAG) деп аталатын балама ұлттық басқаруды құрды. NPRAG-тың құрылуы, уақытша президент Амос Сойер басқаратын, халықаралық деңгейде мойындалған Уақытша ұлттық бірлік үкіметінің (IGNU) басшылығына қарсылық болды. Алайда, Тейлордың NPRAG-тың өзін-өзі жариялаған басшысы ретіндегі билігіне Принс Йорми Джонсон басқаратын Либерияның тәуелсіз ұлттық патриоттық фронты (INPFL) деген бөлінген топ наразылық білдірді. INPFL әскерлерінің саны 500-ден аспады деп есептелді, бірақ олар Монровияның орталық бөлігін тез бақылауға алды.
" Сегізбұрыш " операциясы
1992 жылдың 15 қазанында NPFL "Осьминог" операциясын бастады. Чарльз Тейлор NPFL және бала сарбаздардан тұратын Small Boys Unit (SBU) жасағына Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығының (ECOMOG) бақылау тобына, Либерия қарулы күштеріне (AFL) және Либерия демократиясы үшін біріккен азаттық қозғалысына (ULIMO) шабуыл жасауға бұйрық берді. NPFL ешқашан астананы ұзақ мерзімге бақылауға алмаса да, топ көршілес қалалар мен ауылдарды, сондай-ақ Либерияның бай табиғи ресурстарын бақылады. Шайқас басталғалы бір ай өткен соң, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы 3000-ға дейін бейбіт тұрғын мен жауынгер қаза тапқанын хабарлады. SBU құрамында он және он екі жастағы балалар болды, оларды Тейлордың адамдары есірткілік заттармен улап, бір түндік оқу курсында граната лақтыруға және АК-47-мен атуға үйретті. Қаланың ішінде де, сыртында да қаһарлы шайқастар болды, Гарднерсвилл, Барнерсвилл, Нью-Джорджия және Колдуэлл қала маңындағы аймақтар көтерілісшілердің шабуылынан ерекше зардап шекті. Соғыс салдарынан шамамен 200 000 адам қоныс аударды. Монровиядағы қақтығыстың өршуі ECOMOG-ты жаңа қорғаныс стратегиясын қабылдауға мәжбүр етті, ол NPFL-ге қарсы күресте басқа Либериялық топтардың көмегін пайдалануды көздейді. Алайда, осы топтардың, атап айтқанда, Либерия демократиясы үшін біріккен азаттық қозғалысының (ULIMO) және Либерия қарулы күштерінің (AFL) адам құқықтары жөніндегі көрсеткіштері күмәнді болды. AFL 1980 жылдары, әсіресе Бірінші Либерия азаматтық соғысы кезінде жасаған қырқындарынан кейін беделін жоғалтты, сол кезде ол бейбіт тұрғындарды өлтіріп, Монровияда хаос тудырды. Сол сияқты, AFL-дің бір бөлігі болған ULIMO да 1992 жылы басып алған аудандарда бейбіт тұрғындарға шабуыл жасағаны, тонау жасағаны және NPFL-ге жақын деп күдіктелгендерді өлімге кесіп тастағаны туралы хабарлар тарады. AFL мен ULIMO арасындағы ресми байланыстар әлі де нақты емес болғанымен, ULIMO-ның көптеген негізгі командирлері бұрынғы AFL басшылары болғанын және көптеген AFL сарбаздары ULIMO-ға қосылу үшін казармаларын тастап кеткенін атап өткен жөн. Бастапқыда ECOMOG AFL-дің NPFL шабуылынан өзін қорғау құқығын қолдады және кейіннен AFL-ге көпұлтты әскерлермен бірге жұмыс істеуге рұқсат берді, бірақ ол жеке басқару құрылымын сақтап, белгілі бір аймақтарды дербес бақылады. ECOMOG ULIMO дербес жұмыс істейді деп мәлімдегенімен, топтар арасында белгілі бір үйлестіру болғандығы анық болды. "Осьминог" операциясы және Либериядағы жалпы қарулы қақтығыс көршілес Сьерра-Леонеге және оның азаматтық соғысына да әсер етті. Бұл жағдай Батыс Африка мемлекеттерінің экономикалық қауымдастығын (ECOWAS) бейбітшілік орнатуға араласуға итермеледі. Нәтижесінде, 1996 жылы бейбіт келісімге қол қойылды, ол 1997 жылдың 19 шілдесінде демократиялық сайлаулардың өтуіне жол ашты.
Саяси мақсаттары
Либериядағы жеті жылдық азамат соғысы 1997 жылғы демократиялық сайлаулар арқылы аяқталды. Сайлауларға дейін Либерияда бейбітшілік орнату мақсатында бірнеше келісімдер ратификацияланды. Оларға 1993 жылғы 25 шілдедегі Котону келісімі, 1994 жылғы 12 тамыздағы Акосомбо келісімі және оған қоса Акра түсіндірмесі кіреді. Соңғы он үш бейбіт келісімнің бірі – Абуджа келісімі 1995 жылғы 19 тамызда Нигерияда қол қойылды. Осы келісімнің шарттары бойынша Тейлор NPFL ұйымын таратуға және оны азаматтық саяси партияға трансформациялауға келісті, ол нәтижесінде Ұлттық патриоттық партия (NPP) атанды. Чарльз Тейлор мен NPP 1997 жылғы 19 шілдеде өткен сайлауда айқын басымдықпен жеңіске жетті, Өкілдер палатасының 64 орынның 49-ын және Сенаттың 26 орынның 21-ін жеңіп алды. Халықаралық байқаушылар сайлауды әкімшілік тұрғысынан еркін және ашық деп бағалағанмен, сайлау қорқыту атмосферасында өтті деп атап өтті, себебі көптеген сайлаушылар Тейлор жеңілген жағдайда соғысты жаңартпақ деп сенді. Тейлордың сайлаудағы жеңісіне қатысты әділетсіздіктер туралы айыптаулар көтерілді, мысалы, жағдайы нашар және сауатсыз сайлаушыларға ақша тарату, бірақ ол дауыс берудің 75 пайызын алып жеңіске жеткенін мәлімдеді.