Кіріспе

Әдеби архетип
Асыл заңнан тыс адам – әлемнің әртүрлі мәдениеттерінде кездесетін әдеби архетип. Осы немесе оған ұқсас ұғымды көрсететін басқа да сөз тіркестеріне еуропалық ортағасырлық рыцарлық романдарына тән "саяхатшы-рыцарь" және еуропалық романтизмде кең таралған "байрондық қаһарман" жатады.

Анықтама

Хьюберт Бабински 18 ғасырдағы итальяндық бандит-заңсыз Анжело Дука туралы зерттеуді қарап шығып, оны былай анықтайды: асыл заңсыз – "негізінен жақсы адам, өмірінің басында әлеуметтік иерархиядағы жоғары тұрған біреудің зұлымдығына ұшыраған. Осы тәжірибеден кейін жас жігіт, мұндай әділетсіздікті тек қоғам өзгерген жағдайда ғана түзеуге болатынына көз жеткізеді, бірақ мұндай өзгерістер әлеуметтік жүйеден емес, оған қарсы шығу арқылы ғана мүмкін". Питер Л. Торслев, кіші (кейін UCLA-да ағылшын тілінің профессоры), 1960 жылдары жарық көрген «Байрондық қаһарман» атты кітабында асыл заңсыздарды бұрынғы архетиптің – готикалық жауыздың дамуы ретінде сипаттайды, ол өз кезегінде Байрондық қаһарманға әкеліп соқты. Асыл заңсыздар да, готикалық жауыз да қоғамға, тіпті Құдайға немесе құдайларға қарсы шығады, бірақ готикалық жауыз қаһарман емес, ал асыл заңсыздар "әрқашан жалғыздыққа бейім, және негізінен, ерлікпен әділетсіздікке қарсы көтеріледі", ол Құдайдан болсын, немесе басқа адамдардан болсын. Ол бұл өзгерістерді романтиктердің авторлар мен оқырмандардың құндылықтарының өзгеруімен байланыстырады: «ірі әлеуметтік мінез-құлық пен ойлау үлгілеріне сәйкес болудан радикалды жекелікке; қарапайым санадан, ақыл-ойынан және адамзатты зерттеуден – барлық нәрсені білу және сезінуге, шексіздікті қамтуға ұмтылуға; Құдай мен әлеуметтік тәртіп алдында мойынсұнудан – ерлікке және мақтанға». Дегенмен, асыл заңсыздар өткенге деген ностальгиялық сезімдерін сақтап қалды, себебі олар бюрократиялық ұлттық мемлекеттердің өркендеуіне қарсы шығып, «жеке адалдық; жеке әділдік; және жеке ерлік» принциптеріне негізделген феодалдық дәуірге қайта оралды. Ол асыл заңсыздарды «романтикалық қозғалыстың сөзсіз ең танымал қаһарманы» деп сипаттайды.

Мысалдар

Ортағасырлық Еуропа әдебиетінде Робин Гуд жақсы танымал мысал. Басқалары – Декамерон, «Веронаның екі джентльмені», Дон Кихот (Рок Гиннарт) және «Қайыршы операсы». Бұл есімдер Пауль Анжиоллиллоның Анджело Дука туралы зерттеуінде айтылады; Бабински Анжиоллиллоның талдауы үшін Эрик Хобсбаумның еңбектеріне сүйенгенін атап көрсетеді. Еуропадағы романтизм дәуірінен Гётенің Гёц, Фридрих Шиллердің Карл Мур, Уолтер Скоттың «Лорд Мармион» және Байронның Конрад мысалдары келтіріледі. 20 ғасырдағы американдық мысал – Артур Миллердің «Джон Проктор» туындысы. Асыл қарақшы, жол тонаушы 18 ғасырдағы (колониалдық дәуір) Оңтүстік АҚШ әдебиетінде кең таралған және танымал кейіпкер болды, содан бері де осылай келеді. Жол тонаушылар көбінесе халықтың мүддесін қорғайтын және оларға жасалған зұлымдықтарды қорғап, әлеуметтік реформаторлар ретінде бейнеленді. Жоғарыда аталған Карл Мур осының символы болды, ал «The Robbers» Оңтүстікте ұзақ уақыт бойы танымал болды. Уолтер Скотт өзінің тарихи романдарында «шекаралықтар, пираттар, тау қарақшылары және Робин Гуд сипаттамасына ұқсас барлық күмәнді кейіпкерлерге» толы екенін айтқан. Қытай мәдениетінде бұл архетип «hsia» немесе «wuxia» деп аталады. Жапон әдебиетінде жартылай аңызға айналған тұлға – Ишикава Гоэмон. 1910 жылы Мод Изабель Эббютт «Гамелин және Клаудсли Уильямның оқиғасы» есімді кейіпкерлерді әулеттік заңсыздық жасағандар ретінде сипаттады, олар әңгімелерде әрқашан тарихи тұлғалар болып табылады және «халықтың санасында әділет және нағыз бостандық үшін бағындырылған төрешілдікке қарсы тұрады және әрқашан шындық әділеттің бастауы – корольдің ықыласына бөленеді».