Кіріспе

Амазония этносыКихос кичуа (напо кичуа) – Эквадор және Перудегі Напо, Агуарико, Сан-Мигель және Путумайо өзендерінің бассейндерінде өмір сүретін төменгі кечуа (руна шими) халқы. Эквадорда олар Напо-Альтода, сондай-ақ Ансуй және Джатун-Яку өзендерінде қоныстанған, онда оларды Кихос кечуасы деп те атайды. Кихос түпкілікті ұлты (NAOKI) аумағы шамамен 13,986,78 гектарды құрайды. Ол 2013 жылғы 13 наурызда Эквадордың Ұлттар мен халықтарды дамыту жөніндегі кеңесі (Codenpe) тарапынан осылай ресми түрде танылды. Ол өздерінің мәртебесіне қарай ондаған топтардан, қауымдастықтардан және ұйымдардан тұрады.

Тарих

Кихостар – Эквадордағы Напо өзенінің жағалауындағы аумақтың ежелгі мәдениеттік тобы. Напо руналары олардан тараған. Қазіргі кихостар кичуа тілінде сөйлейді, бірақ аймақ тұрғындары олардың бастапқы тілі шиллипану болғанын айтады. Бұл тіл инка империясы арқылы кичуа тілінің кеңеюіне байланысты жоғалып барады: біріншіден, Анд таулары арасындағы сауда байланыстары арқасында; екіншіден, қазіргі Эквадорды инка империясы, яки Тауантинсуйо жаулап алғаннан кейін. Кихостардың түпкі тегі – бұл аймақты мекендеген және испан жаулаушыларының шабуылы кезінде жаппай қырылған ежелгі кихостар. Олардың ұлттық батыры – 1578 жылы испандықтардың кеңеюіне қарсы күрескен батыр Джуманди. Джуманди мен оның ізбасарларының ерлікке толы қарсылығына қарамастан, испандықтар оны тұтқынға алып, қинап, 1579 жылы өлтірді. Бүгінде кихостар Эквадордың Напо провинциясындағы кичуа тілді қауымдарды біріктіретін дәстүрлі Кихос ұлтын құрып, қайта бірігуде.

Тіл

Зерттеуші Уилсон Гутьеррес Маринь кихос халқының ежелгі тілі құстар мен жануарлардың дыбыстарын имитациялайтын көмей дыбыстарына негізделгенін көрсетеді. Бірақ, Тауантинсуйодан келген кичуа тілінің күшті ықпалы осы қауымның өз ана тілін жоғалтуына себеп болды. Қазіргі лингвистикалық зерттеулер Напо Руна немесе Кихос тілінде сөйлейтін кичуа тілінде Шиллипану тілінің іздері табылып, олардың бастапқы тілі (көп болжам бойынша) кичуа тілімен біріккенін көрсетеді. Басқа зерттеушілер (Goldáraz, 2010) кичуа тілі кихостардың түпкі тілі болмаса да, жаңа кеңістіктік және тілдік ерекшеліктерді қабылдап, "туған тілге айналғанын" атап көрсетеді.

Дәстүрлі тағамдар

Дәстүрлі түрде осы қауымдастықтарда әйелдер шакраларда жұмыс істеуге, ал ерлер аң аулауға және балық аулауға шығатын. Олардың күні чича немесе гуаюса ішумен басталады. Бұл екеуі де кептіріліп, шай ретінде дайындалатын өсімдіктер. Осы қауымдардың (Кихос Кичуа) дәстүрлі тағамдарында тұз қолданылмайды. Олар тұздың орнына белгілі бір өсімдіктердің күлін пайдаланады. Олардың диетасындағы кейбір тағамдар: тәтті картоп, банандар (немесе музо), юка, жүгері (дән), күріш, бұршақ, чонта, пальманың шөмішкісі, чили, бал, ет және балық кіреді. Олар сонымен қатар гранадилья, чиримоя, логма, барбаско, аяуаска және темекіні де өсірген.

Шакра - Үй бақшасы

Жоғарыда аталған өнімдер осы бақшаларда (шакра) өсіріліп, күтіледі. Эквадор Амазониясындағы төмендіктегі Кихос (Кичуа) қауымдары үшін үй бақшалары, немесе шакралар, маңыздылығын сақтап келеді. Шакра өндірісі тек отбасының азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету ғана емес, сонымен қатар Кихос (Кичуа) мәдени сәйкестенуінің символдық маңызына ие.

Дәстүрлі пісіру әдістері

Дәстүрлі түрде Кихос (Кичуа) қауымдары ашық отта тамақ пісірген. Тамақтарын банан жапырақтарына орау да кең таралған. Банан жапырағына оралған тағамдар отта екі тәсілмен пісірілген: ашық отта қуырылып немесе ысталған, немесе қайнаған суға салып буда қылған. Саз ыдыстарды (олла) пайдалану – дәстүрлі тамақ дайындаудың ғана емес, сонымен қатар дәстүрлі өнердің де маңызды бір бөлігі. Олардың дәстүрлі тағамдарының бірі – Ююкаллана, ол Юю (гүл шоғы) қабығы, Чонтаюю (чонта гүлі), Юю (пальмито) және банан жапырақтары сияқты өсімдіктерден жасалады. Кихос халқының тағы бір сүйікті тағамы – майто. Бұл тағам отта пісіріледі, балық (әдетте тилапия) банан жапырақтарына оралып дайындалады. Соңында тағам жерге, банан ағашының ірі жапырақтарына қойылады.

Аңшылық пен балық аулау

Бұл қауымда тек ер адамдар ғана аң аулау және балық аулаумен айналысқан. Аң аулауға шығар алдында, олар ата-бабаларының салты бойынша темекі шегетін болған. Бұл рәсім Кихос тайпасының темекі күлінде аулайтын жануарды анықтайтынын көрсетеді. Егер күлде ешқандай бейне көрінбесе, онда сол күні жақсы нәтижеге жете алмайды дегенді білдіреді. Аң аулауға шығар алдындағы тағы бір дәстүрлі әдет – Кихос халқының Гуаюса ішуі. Эквадордың Амазонка аймағында өсетін бұл өсімдікте кофеин және теобромин, L-теанин сияқты физикалық және психикалық шаршауды азайтатын, стреспен күресетін стимуляторлар бар. Гуаюса ағашының жапырақтары кептіріліп, шай сияқты демделеді. Бұл Кихос халқының таңертең дайындайтын дәстүрлі шайы. Аң аулауға шығар алдында олардың жасаған дәстүрлі рәсімі – олжаларын анық көру үшін марихуана тарту. Кихос тайпасы данталарды, маймылдарды, гуанталарды, түйеқұстарды және басқа да жабайы жануарларды жығаштан жасалған "бодокера" деп аталатын құралмен аулайды. Бодокера – бұл үрлеме құбыр, оның ішіне өсімдіктер мен уыт қосылған кішкентай жебелер салынған. Бұл құралға тиген кезде олжа бірден ұйықтап қалады. Улы жебе олжаның сезбейтіндей терісіне еніп, уыт денесінде жылдам таралып, жарты минуттан кейін жануар толығымен өлген күйі құлайды. Жануарларды аулаудың тағы бір жолы – "токлла" деп аталатын тұзақтарды қолдану, ол олжаны ауада іліп қояды. Олар құстарды да осы тұзақпен (токлла) ұстайды. Балық аулау үшін тұзақтар мен барбаско қолданады. Барбаско – құрамында уытты химиялық қосылыстар бар өсімдік, ол Американың жергілікті халықтары балық аулау үшін пайдаланады.

Қолөнер және басқа да қолөнер бұйымдары

Ерлер мен әйелдер кеудесіне, қолдарына және мұрындарына қымбат әшекейлер тақты. Әдетте, төменгі еріндеріне орнатылатын қазықтар – бұл кең таралған әшекейлердің бірі еді. Одан бөлек, олар мұрындарында алтын әшекейлер тақты. Баэса мен Архидонада алтын сырғаларды кеуделеріне және қолдарына тақты. Ерлер мерекелерде ең көп қолданатын әшекей – иықтары мен кеуделерінен көлденең тағылатын мойын алқалар еді. Әйелдер мен қыздар мойындарына және белдеріне кристаллдан жасалған алқалар мен білезіктер тақты. Олар тас ыдыстар, қыш құмыралар, гамактар, торлар және тоқудан жасалған себеттер жасады. Тас, металл, саз, ағаш және талшық сияқты шикізаттардан да түрлі заттар жасады. Тас арқылы еңбек құралдарын және соғысқа қажетті жабдықтарды жасады, ал алтынды жеке әшекейлері үшін өзендерде шайқады.