Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Амазония этносыКихос кичуа (напо кичуа) – Эквадор және Перудегі Напо, Агуарико, Сан-Мигель және Путумайо өзендерінің бассейндерінде өмір сүретін төменгі кечуа (руна шими) халқы. Эквадорда олар Напо-Альтода, сондай-ақ Ансуй және Джатун-Яку өзендерінде қоныстанған, онда оларды Кихос кечуасы деп те атайды. Кихос түпкілікті ұлты (NAOKI) аумағы шамамен 13,986,78 гектарды құрайды. Ол 2013 жылғы 13 наурызда Эквадордың Ұлттар мен халықтарды дамыту жөніндегі кеңесі (Codenpe) тарапынан осылай ресми түрде танылды. Ол өздерінің мәртебесіне қарай ондаған топтардан, қауымдастықтардан және ұйымдардан тұрады.
Amazonian ethnic groupThe Quijos Quichua (Napo Quichua) are a Lowland Quechua (Runa Shimi) people, living in the basins of the Napo, Aguarico, San Miguel, and Putumayo river basins of Ecuador and Peru. In Ecuador they inhabit in the Napo Alto as well as the rivers Ansuy and Jatun Yacu, where they are also known as Quijos Quechua. The Quijos Original Nation (NAOKI) has an extension of community territory of approximately 13,986, 78 hectares. It was recognized as such on March 13, 2013, by Codenpe (Council of Development of Nationalities and Peoples of Ecuador). It is made up of dozens of groups, communities and organizations, according to their status.
Тарих
Кихостар – Эквадордағы Напо өзенінің жағалауындағы аумақтың ежелгі мәдениеттік тобы. Напо руналары олардан тараған. Қазіргі кихостар кичуа тілінде сөйлейді, бірақ аймақ тұрғындары олардың бастапқы тілі шиллипану болғанын айтады. Бұл тіл инка империясы арқылы кичуа тілінің кеңеюіне байланысты жоғалып барады: біріншіден, Анд таулары арасындағы сауда байланыстары арқасында; екіншіден, қазіргі Эквадорды инка империясы, яки Тауантинсуйо жаулап алғаннан кейін. Кихостардың түпкі тегі – бұл аймақты мекендеген және испан жаулаушыларының шабуылы кезінде жаппай қырылған ежелгі кихостар. Олардың ұлттық батыры – 1578 жылы испандықтардың кеңеюіне қарсы күрескен батыр Джуманди. Джуманди мен оның ізбасарларының ерлікке толы қарсылығына қарамастан, испандықтар оны тұтқынға алып, қинап, 1579 жылы өлтірді. Бүгінде кихостар Эквадордың Напо провинциясындағы кичуа тілді қауымдарды біріктіретін дәстүрлі Кихос ұлтын құрып, қайта бірігуде.
The Quijos are an indigenous culture group of the territory in the banks of the River Napo, in Ecuador. From them the Napo runa are derived. The modern Quijos are Quichua speaking, but the inhabitants of the region indicate that their original language was Shillipanu. This language has become almost extinct due to the expansion of the Quichua language through the Inca empire: first due to the inter Andean commercial relations; and then with the conquest of what is now Ecuador by the Inca empire or Tahuantinsuyo. The Original Nation Quijos has its roots in the ancient indigenous Quijos that populated that region and that were almost exterminated by the Spaniards, during the time of the conquest. Their local hero is Jumandi, a warrior who fought against Spanish expansion, in the year 1578. Despite the great resistance of Jumandi and the people who followed him, the Spaniards captured him, tortured him and finally killed him in 1579. The Quijos are now being reunited in what is the traditional Quijos Nation, which combines Quichua speaking communities, who inhabit the Ecuadorian province of Napo.
Тіл
Зерттеуші Уилсон Гутьеррес Маринь кихос халқының ежелгі тілі құстар мен жануарлардың дыбыстарын имитациялайтын көмей дыбыстарына негізделгенін көрсетеді. Бірақ, Тауантинсуйодан келген кичуа тілінің күшті ықпалы осы қауымның өз ана тілін жоғалтуына себеп болды. Қазіргі лингвистикалық зерттеулер Напо Руна немесе Кихос тілінде сөйлейтін кичуа тілінде Шиллипану тілінің іздері табылып, олардың бастапқы тілі (көп болжам бойынша) кичуа тілімен біріккенін көрсетеді. Басқа зерттеушілер (Goldáraz, 2010) кичуа тілі кихостардың түпкі тілі болмаса да, жаңа кеңістіктік және тілдік ерекшеліктерді қабылдап, "туған тілге айналғанын" атап көрсетеді.
The researcher Wilson Gutiérrez Marín indicates that the old language of the Quijos was based on guttural sounds, that imitated the sounds of birds and animals. Nevertheless, the strong influence of the Quichua, from the Tahuantinsuyo, led to this community losing their native language. Current linguistic research reveals that there are traces of the Shillipanu language in Quichua currently spoken by the Napo Runa or Quijos, which means that their original language was (most likely) fused with Quichua. Other researchers (Goldáraz, 2010) point out that although Quichua was not the original language of the Quijos, that it has been 'nativized' by acquiring new spatial and linguistic features.
Дәстүрлі тағамдар
Дәстүрлі түрде осы қауымдастықтарда әйелдер шакраларда жұмыс істеуге, ал ерлер аң аулауға және балық аулауға шығатын. Олардың күні чича немесе гуаюса ішумен басталады. Бұл екеуі де кептіріліп, шай ретінде дайындалатын өсімдіктер. Осы қауымдардың (Кихос Кичуа) дәстүрлі тағамдарында тұз қолданылмайды. Олар тұздың орнына белгілі бір өсімдіктердің күлін пайдаланады. Олардың диетасындағы кейбір тағамдар: тәтті картоп, банандар (немесе музо), юка, жүгері (дән), күріш, бұршақ, чонта, пальманың шөмішкісі, чили, бал, ет және балық кіреді. Олар сонымен қатар гранадилья, чиримоя, логма, барбаско, аяуаска және темекіні де өсірген.
Traditionally in these communities, the women went out to work in the chacras and the men went to hunt and fish. Their days would start by drinking chicha or guayusa. Both of these are plants that are dried and brewed as tea. Traditional cuisine from these communities (Quijos Quichua) do not use salt. They replace salt with ash from certain plants. Some food products in their diet include: sweet potato, plantain (and/or banana), yuca, corn (maize), rice, beans, chonta, heart of palm , chili, honey, meat and fish. They also cultivated granadillas, chirimoya, logmas, barbasco, ayahuasca and tobacco.
Шакра - Үй бақшасы
Жоғарыда аталған өнімдер осы бақшаларда (шакра) өсіріліп, күтіледі. Эквадор Амазониясындағы төмендіктегі Кихос (Кичуа) қауымдары үшін үй бақшалары, немесе шакралар, маңыздылығын сақтап келеді. Шакра өндірісі тек отбасының азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету ғана емес, сонымен қатар Кихос (Кичуа) мәдени сәйкестенуінің символдық маңызына ие.
The above produce is grown and cultivated in these gardens (chacra). Household gardens, or chacra, remain important in the lowland Quijos (Quichua) communities in the Ecuadorian Amazon. Chacra production is not only central to household food security but also its symbolic importance to Quijos (Quichua) cultural identity.
Дәстүрлі пісіру әдістері
Дәстүрлі түрде Кихос (Кичуа) қауымдары ашық отта тамақ пісірген. Тамақтарын банан жапырақтарына орау да кең таралған. Банан жапырағына оралған тағамдар отта екі тәсілмен пісірілген: ашық отта қуырылып немесе ысталған, немесе қайнаған суға салып буда қылған. Саз ыдыстарды (олла) пайдалану – дәстүрлі тамақ дайындаудың ғана емес, сонымен қатар дәстүрлі өнердің де маңызды бір бөлігі. Олардың дәстүрлі тағамдарының бірі – Ююкаллана, ол Юю (гүл шоғы) қабығы, Чонтаюю (чонта гүлі), Юю (пальмито) және банан жапырақтары сияқты өсімдіктерден жасалады. Кихос халқының тағы бір сүйікті тағамы – майто. Бұл тағам отта пісіріледі, балық (әдетте тилапия) банан жапырақтарына оралып дайындалады. Соңында тағам жерге, банан ағашының ірі жапырақтарына қойылады.
Traditionally the Quijos (Quichua) communities cooked over an open fire. The use of banana leaves to wrap their food was also very common. The banana leaf wrapped food items would then be cooked over the fire in one of two ways; either smoked/grilled over the open fire or placed in a pot of boiling water to be steamed. The use of clay pots (olla) is not only an important aspect of traditional cooking but also of traditional art. Among their traditional dishes is the Yuyucallana, made with plants such as Yuyu (bud) scabbard, chontayuyu (chonta flower, yuyu (palmito) and banana leaf. Another favourite food of the Quijos is maito. This dish is cooked in the fire, it is fish (usually tilapia) wrapped in banana leaves. Finally, meals are served on the floor, on larger leaves of the banana tree.
Аңшылық пен балық аулау
Бұл қауымда тек ер адамдар ғана аң аулау және балық аулаумен айналысқан. Аң аулауға шығар алдында, олар ата-бабаларының салты бойынша темекі шегетін болған. Бұл рәсім Кихос тайпасының темекі күлінде аулайтын жануарды анықтайтынын көрсетеді. Егер күлде ешқандай бейне көрінбесе, онда сол күні жақсы нәтижеге жете алмайды дегенді білдіреді. Аң аулауға шығар алдындағы тағы бір дәстүрлі әдет – Кихос халқының Гуаюса ішуі. Эквадордың Амазонка аймағында өсетін бұл өсімдікте кофеин және теобромин, L-теанин сияқты физикалық және психикалық шаршауды азайтатын, стреспен күресетін стимуляторлар бар. Гуаюса ағашының жапырақтары кептіріліп, шай сияқты демделеді. Бұл Кихос халқының таңертең дайындайтын дәстүрлі шайы. Аң аулауға шығар алдында олардың жасаған дәстүрлі рәсімі – олжаларын анық көру үшін марихуана тарту. Кихос тайпасы данталарды, маймылдарды, гуанталарды, түйеқұстарды және басқа да жабайы жануарларды жығаштан жасалған "бодокера" деп аталатын құралмен аулайды. Бодокера – бұл үрлеме құбыр, оның ішіне өсімдіктер мен уыт қосылған кішкентай жебелер салынған. Бұл құралға тиген кезде олжа бірден ұйықтап қалады. Улы жебе олжаның сезбейтіндей терісіне еніп, уыт денесінде жылдам таралып, жарты минуттан кейін жануар толығымен өлген күйі құлайды. Жануарларды аулаудың тағы бір жолы – "токлла" деп аталатын тұзақтарды қолдану, ол олжаны ауада іліп қояды. Олар құстарды да осы тұзақпен (токлла) ұстайды. Балық аулау үшін тұзақтар мен барбаско қолданады. Барбаско – құрамында уытты химиялық қосылыстар бар өсімдік, ол Американың жергілікті халықтары балық аулау үшін пайдаланады.
Exclusively the men of the community carried out both hunting and fishing. Before going hunting they smoked tobacco as part of an ancestral practice. The ritual indicates that the Quijos would identify in the ashes of tobacco the animal they are going to hunt. In the case of not seeing any figure in the ashes would mean that they would not have good results for that day. Another traditional practice before the hunt was for the Quijos people to drink Guayusa. This plant, found in the Ecuadorian Amazon, contains caffeine and other components such as theobromine or L teanine, stimulants that reduce physical and mental fatigue and fight stress. The leaves of the guayusa tree are dried and brewed like a tea. It is also a traditional tea that the Quijos brew in the early mornings. A traditional ritual they do before hunting is to smoke marijuana in order to see their prey clearly. Quijos capture dantas, monkeys, guantas, turkeys and other wild animals with an instrument made with wood called bodoquera. Bodoquera is a blowpipe and it contains small arrows with herbs and poison which will put the preys asleep instantly when they get in touch with the instrument. The poisoned arrow penetrates almost without the prey feeling it; the poison circulates rapidly and, half a minute later, the animal falls, completely dead. Another way to catch the animals was through traps known as 'toclla', which hold the prey suspended in the air. They also capture birds with this trap (toclla). For fishing, they use traps and barbasco. Barbasco is a plant that contains poisonous chemical compounds that have been used for fishing by indigenous populations of the Americas.
Қолөнер және басқа да қолөнер бұйымдары
Ерлер мен әйелдер кеудесіне, қолдарына және мұрындарына қымбат әшекейлер тақты. Әдетте, төменгі еріндеріне орнатылатын қазықтар – бұл кең таралған әшекейлердің бірі еді. Одан бөлек, олар мұрындарында алтын әшекейлер тақты. Баэса мен Архидонада алтын сырғаларды кеуделеріне және қолдарына тақты. Ерлер мерекелерде ең көп қолданатын әшекей – иықтары мен кеуделерінен көлденең тағылатын мойын алқалар еді. Әйелдер мен қыздар мойындарына және белдеріне кристаллдан жасалған алқалар мен білезіктер тақты. Олар тас ыдыстар, қыш құмыралар, гамактар, торлар және тоқудан жасалған себеттер жасады. Тас, металл, саз, ағаш және талшық сияқты шикізаттардан да түрлі заттар жасады. Тас арқылы еңбек құралдарын және соғысқа қажетті жабдықтарды жасады, ал алтынды жеке әшекейлері үшін өзендерде шайқады.
Men and women wanted precious jewels on their chest, arms and nose. A typical ornament were dowels, objects that were embedded in the lower lips. In addition, they had gold ornaments on their nose. In Baeza and Archidona, gold earrings were worn on the chest and on the arms. The main ornament used by men at parties were necklaces that were worn across their shoulders and across their chest. Women, and girls, wore necklaces and bracelets made with crystal beads, both around the neck and around the waist. They made stone utensils, clay pots, hammocks, pita nets and wicker baskets. They also made objects using raw materials such as stone, metal, clay, wood and fiber. With the stone they made their work and war goods, they washed the gold in the rivers for their personal adornments.