Кіріспе

Эммануэль Литвинов (5 мамыр 1915 – 24 қыркүйек 2011) – британдық жазушы және ағылшын-еврей әдебиетіндегі белгілі тұлға, роман, әңгімелер, өлеңдер, пьесалар жазып, сондай-ақ адам құқықтарын қорғау қозғалысында белсенділік танытқан.

Алғашқы жылдар

Литвиновтың Лондонның шығыс бөлігіндегі еврейлер геттосы деп жиі айтқан ерте жылдары оның еврейлік өзіндігін жақсы сезінуіне себеп болды, бұл тақырыпты ол өмірінің барлық әдеби жолында зерттеді. Литвинов 1915 жылы Одессадан Лондонның Уайтчепел ауданына көшіп келген орыс еврейі ата-анасының отбасында дүниеге келді. Оның әкесі патша үшін күресу үшін Ресейге қайтарылды және қайтып оралмады: Ресей революциясында қаза болған деп есептеледі. Литвинов тоғыз баланың екіншісі еді. Оның ағасы тарихшы Барнет Литвинов, ал жартылай ағасы Дэвид Литвинов болды, ол анасының екінші күйеуі Соломон Левиден туған. Литвинов 14 жасында мектепті бітіріп, бірнеше жұмыссыз фабрикада жұмыс істегеннен кейін бір жыл ішінде үйсіз қалды. 1930 жылдардағы экономикалық дағдарыс кезінде Сохо мен Фицровия арасында саяхаттап, ол кейін жойылған галлюцинациялық материалдар жазып, тірі қалу үшін ептілігін пайдаланды. Бастапқыда соғысқа қарсы болған Литвинов 1940 жылдың қаңтар айында Еуропадағы еврейлерге жасалған қысымның ауқымын білгеннен кейін әскери қызметке өз еркімен келді. 1942 жылдың тамызында ол Пионерлер корпусына офицер болып тағайындалды. Солтүстік Ирландия, Батыс Африка және Таяу Шығыста қызмет етіп, ол тез арада шенді жоғарылатып, 27 жасында майор болды.

Өлеңдер

Литвинов әскери қызметте болған кезінде соғыс ақыны ретінде танылды. 1941 жылы Routledge баспасынан шыққан "Poems from the Forces" антологиясына оның бірнеше өлеңі енді, сондай-ақ BBC радиосының осы аттас бағдарламасында да жарияланды. Сол жылы "Конскрипт: Симфониялық декларация" атты туындысы, ал 1942 жылы оның алғашқы өлеңдер жинағы "Сыналмаған солдат" жарық көрді. 1948 жылы жарық көрген "Кейнге арналған тәж" еңбегінде Батыс Африка мен Египеттен алынған өлеңдері жинақталған. Ол жылдар бойы көптеген антологиялар мен журналдарға өлеңдерін жариялады, оның ішінде "The Terrible Rain: War Poets 1939–1945" және Jon Silkin бас редакторлық еткен "Stand" журналы бар. Литвинов көптеген жас ақындарға дос және ұстаз болды. Оның өлеңдері "Тірі қалғандарға ескертулер" (1973) жинағында топтастырылған.

Романдар

Соғыстан кейін Литвинов Луис Голдинг үшін қысқа мерзімге көлеңкелі жазушы болып жұмыс істеді, "Жұдырықайлар туы" және "Кейсайдке" романдарының көп бөлігін немесе барлығын жазып шықты, содан кейін өзінің романдарын жазуға кірісті. Литвиновтың романдары ондаған жылдар бойы және әртүрлі географиялық ортада – Ұлыбритания, Германия, Кеңес Одағы және Израильде – еврей ұлттық өзіндігі мәселесін зерттейді.

Жоғалған еуропалықтар

Соғыстан кейін он жыл өткен соң Литвинов Берлинде тұруға көшті. Ол бұл қаланың атмосферасын "қандай да бір ерекше көтеріңкі сезім, тіпті оқ астында болғандай" деп сипаттады. "Жоғалған еуропалықтар" (1960) Литвиновтың алғашқы романы болды және осы оқиғаның нәтижесінде жазылған. Роман соғыстан кейінгі Берлиндегі оқиғаларды баяндайды, онда Холокосттан кейін екі еврей Берлинге оралады. Біреуі – рухани және материалдық өтемақы алу үшін, екіншісі – оны сатып кеткен адамнан кек алу үшін.

Көршім

"The Man Next Door" (1968) фильмі, "The New York Times" газетінің пікірінше, "Портнойдың шағымдарына" британдық жауап ретінде, британдық қала маңындағы антисемитизм мәселесін көтеріп көрсетеді. Фикциялық Мейденфорд қалашығында өтетін фильмде, көңілі құлазыған орта жастағы вакуум тартқыш сатушысы, өзінің жаңа көршілерін – өзінің күшімен бай болған еврейлерді – өзінің барлық проблемаларының себебі деп санайды және оларға қарсы наразылық науқанын бастайды, бұл наразылық уақыт өте келе күшейе түседі.

Кішкентай планета арқылы саяхат

Литвиновтың ең танымал еңбегі, әдетте, "Кішкентай планета арқылы саяхат" (1972) деп есептеледі, онда ол жұмысшы сыныбындағы еврей балалық шағы мен Лондонның шығыс бөлігіндегі шағын көшелерде өткен ерте жастағы өмірін баяндаған. Бұл көшелер Лондон қаласының жанында болғанымен, Киев, Харьков және Одесса қалаларымен көбірек ұқсастықтарға ие еді. Литвинов Брик-Лейн мен Уайтчепелдегі тығыз қоныстанған үйлерді, маринадталған шаян мен пиязды нанның иісін, тігін машиналарынның шуын және идиш тіліндегі әңгімелерді суреттейді. Ол сондай-ақ 1914 жылы Ресейден қашқан ата-анасы туралы, мектептегі өмірі мен коммунизммен болған қысқа ғана танысуы туралы әңгімелейді.

Террор трилогиясының бет-бейнелері

"Террордың бет-бейнелері" трилогиясы Шығыс Лондондағы жас революционерлердің өмірін және жылдар бойы Сталиндік Ресейге дейінгі саяси жолын баяндайды. Трилогияның бірінші романы – "Сезоннан тыс өлім" (1973) – Сидни көшесінің қоршауы мен Шығыс Лондондағы анархизмнің күшеюіне арналған. Роман, Петр Суретші және Лидия Александрова тұлғалары арқылы, революцияға құмар жастардың талпынысын көрсетеді, олардың ішінде өз класына қарсы шыққан жас аристократ Лидия да бар. "Қардағы қан" (1975) атты жалғасы, Лидия мен Петрді Ресей революциясынан кейінгі аштық пен азамат соғысының қайнаған кезінде, белсенді большевиктер ретінде көрсетеді. Трилогияның соңғы бөлімі – "Террордың бет-бейнесі" (1978) – Сталин режимі тұсында өтеді, онда революция репрессияға айналып, Питер мен Лидияның бір кездегі бостандыққа құштарлықтары кінә мен көңіл көшірудің ауыртпалығынан құлайды.

Көлеңкеге түсу

"Көлбеудің құлауы" (1983) – Литвиновтың Израильдің Холокост естелігін өз зұлматын ақтау үшін пайдаланатынына қатысты алаңдаушылығынан туған даулы роман. Оның оқиғасы сырттай әдемі де адал ізгі ниетті израильдік азаматтың көшеде қанымен суалуын, кейіннен оның құрбанының біреуінің атымен қашып кеткен концлагерь офицері екенінің анықталуын баяндайды.

Пьесалары

1960 және 1970 жылдары Литвинов теледидарға, әсіресе "Кресло театрына" көптеген пьесалар жазды. Оның "Бөлмедегі әлем" атты пьесасы түрлі нәсілдік үйлену тақырыбын қамтыды.

Кеңес еврейлері үшін науқан

Ол табысты ақын, романист және сценарист болғанымен, Литвиновтың мансабының көп бөлігі Кеңес еврейлерін азат ету үшін бүкіл әлемді қамтыған науқанды бастауға арналды. 1950 жылдары бірінші әйелі Черри Маршаллмен бірге Ресейге сапар барысында Литвинов қуғынға ұшыраған кеңес еврейлерінің жағдайымен танысып, осы қуғынға қарсы жаһандық науқанды бастады. Оның әдістерінің бірі – «Шығыс Еуропадағы еврейлер» бюллетенін редакциялау, сондай-ақ Бертран Рассел, Жан-Поль Сартр сияқты ХХ ғасырдың көрнекті тұлғаларын науқанға қосылуға шақыру болды. Литвиновтың күш-жігерінің нәтижесінде АҚШ-тағы көрнекті еврей ұйымдары бұл мәселеге назар аударды, ал кеңес еврейлерінің жағдайы бүкіл әлемде науқанға айналды, нәтижесінде кеңестік одақтан Израиль мен АҚШ-қа еврейлердің жаппай көшіп кетуіне әкелді. Осы үшін АҚШ-тағы бұрынғы Израиль елшісі Мейр Розен оны «жаман империяға қарсы күресте жеңіске жеткен ХХ ғасырдың ең ұлы танылмаған батырларының бірі» деп сипаттады және «мыңдаған орыс еврейлері оған өз бостандықтарын қарыздар».

Жеке өмір

1942 жылы ол Чери Маршаллмен Каттерик лагерінің биінде кездесіп, бірнеше айдан кейін тіркеу кеңсесінде үйленді. Олардың үш баласы дүниеге келді.