Кіріспе

Исаның бос қабірін түсіндіру теориясы

Ұрланған дене гипотезасы Иса Мәсіхтің денесі оның жерленген жерінен ұрланғанын жорамалдайды. Оның қабірі бос табылғанының себебі, Ол қайта тірілгендіктен емес, оның денесі елшілер немесе белгісіз адамдар тарапынан басқа жерге жасырылғандық деп есептеледі. Ұрланған дене гипотезасы да, оның талқылануы да қабірдің табылуы туралы жақсы жаңалықтардың тарихи дұрыстығын жорамалдайды. Ұрланған дене гипотезасы дене қабірде болмаған деген идеяны ықтимал деп санайды – егер ерте христиандар мұндай мәлімдеме жасаған болса, оны тексеруге болар еді – бірақ ерте христиандар Исаның денесі ұрланғандықтан қайта тірілген дегенге адасқан деп санайды. Бұл гипотеза ерте христиандық дәуірден бері бар; ол Матай жақсы жаңалығында талқыланады, ол б.з. 70-100 жылдары аралығында жазылған деп жалпы түрде келісілген. Матайдың жақсы жаңалығы бұл гипотезаны жоққа шығару үшін ғана көтеріп, дене ұрланғаны туралы мәлімдеме Израильдің бас діни қызметкерлері таратып жүрген өтірік деп көрсетеді.

Тарихи шындық және Ізгі хабар

Иса туралы егжей-тегжейлі мәліметтерді ең алдымен Ізгі хабардан табуға болады. Римдік жазбалар ақпаратты аз береді, мысалы, Исаның өлім жазасына кесілгені туралы замандас жазбалары жоқ – мұндай нәрсе күтілмегендіктен, сондай-ақ, кейін денесімен не істелгені туралы егжей-тегжейлі мәлімет те жоқ. Осылайша, Исаның өлім жазасына кесілгені мен бос қабірдің табылғаны арасындағы күндер туралы есептер негізінен Ізгі хабарлар мен сол кездегі қоғам туралы білімге сүйенеді. Сондықтан, «ұрланған дене» гипотезасы сияқты сценарийлердің «ықтимал» немесе «мүмкін емес» екенін айту қиын, оларды «дәлелденген» немесе «дәлелденбеген» деп айтуға болмайды. Марк Ізгі хабары бойынша, Ариматеялық Жүсіп Понти Пилаттан Исаның мәйітін беруді сұрады. Содан кейін әйелдер қабірге барды, тасты домалатылған, періште отырған және мәйіт жоқ екенін көрді. Лұқа Ізгі хабары бұл оқиғаны көбінесе қайталайды, бірақ әйелдер тізімі сәл өзгеше. Жохан Ізгі хабары бойынша, Никедим Ариматеялық Жүсіпке Исаның мәйітін жерлеуге көмектескен. Сондай-ақ, Иса айқышталған жерге жақын бақта жерленгенін және бұрын ешкімнің мәйіті онда жатпағанын айтады. Жохан Ізгі хабарында Симон Петр және сүйікті шәкірт Магдалалық Марияның бос қабір туралы айғауына көз жеткізу үшін қабірге келеді; Марк пен Лұқада бұл туралы тікелей сілтеме жоқ, онда елшілер тек қайта тірілген Исаны көргеннен кейін ғана сенетіндігі айтылады. Матай Ізгі хабары Исаның өлімі мен бос қабірдің табылғаны арасындағы кезең туралы басқа Ізгі хабарларда жоқ ерекше оқиғаларды қамтиды және тікелей қайта тірілуге қатысты күмәнділікке жауап береді. Матайдың баяндамасында бас діни көшбасшылар мен перистайлар Исаның үш күннен кейін қайта оралатындығы туралы болжамдарды біледі және оның шәкірттері мәйітін ұрлап, ол қайта тірілгендей көрінетінінен қорқады. Олар Пилаттан қабірді күзетіп қоюын өтінеді, ал Пилат қабірді күзету үшін сақшылар жібереді. Магдалалық Мария қабірге келгенде, басқа Ізгі хабарлардағыдан айырмашылығы, жер сілкініп, қабір оның алдында ашылады. Періште пайда болып, сақшыларды қорқытып жібереді, ал бос қабір ашылады. Сақшылар бұл туралы бас діни көшбасшыларға хабарлағанда, діни көшбасшылар сақшыларды оқиға туралы жалған айту үшін парамен сатып алады: Бұл Жаңа өсиеттегі «ұрланған дене» гипотезасына қатысты басты сілтеме.

Шәкірттері

Бұл нұсқа бойынша, кейбір шәкірттер Исаның денесін ұрлап кеткен. Мүмкін себептер: Исаны өздері жерлеуді қалау, оның жақын арада қайта оралып, денесін өздеріне беруді үміттену, қылмыскер ретінде айқышқа шегеленіп, оның атын ақтау үшін «иманды алдау» жасау, немесе тірілгенін жалғандау үшін тікелей қастандық жасау. Иманды алдау теориясында, ұсынылған мотив – егер адамдар Құдай Исаның денесін көкке көтергенін сенсе, бұл Исаның нағыз қасиетті адам екенін «дәлелдеп», оның атын ақтайды. Тағы бір нұсқа 2-ші ғасырдағы христиан мен яһуди арасындағы пікірталас жазбасынан алынған, Юстин Мартирдің Трифомен диалогы: «оның шәкірттері оны түнде қабірден ұрлап кетті, оны айқыштан түсіргеннен кейін, енді адамдарды алдап, ол өлгеннен қайта тіріліп, көкке көтерілді деп мәлімдейді». Кейінгі еңбектерде осыны «форма сыншылары» мен Германиядағы осы саладағы алдағылар да айтқан. Оның ерте мысалы – 1700 жылдары жазған Герман Самуэль Реймарус. Реймарустың сөзіне қарағанда, Исаның өзі христиандық сияқты дінді ойластырған емес, және ол да, оның ізбасарлары да Рим үкіметін құлатып, жерде Құдайдың Патшалығын орнату үшін күрескен революционерлер болған. Исаның өлімінен кейін, жақын арада үкіметте маңызды рөлдерді күткен оның құлпытаған ізбасарлары билікке ие болуді қалағандықтан, Исаның саяси хабарын рухани хабарға айналдырды. Олар жаңа діннің құрметті басшылары болу үшін денесін ұрлап, бос қабір қалдырды, соның арқасында тірілген пайғамбардың жанынан таңдалған болып есептеледі.

Шәкірттердің шыншылдығы

Мәсіхші ақтаушылар шәкірттердің мәйітті ұрлағаны туралы идеяны сенімсіз деп санайды. Евсевий де, шіркеу дәстүрі де көптеген апостолдардың имандылығы үшін шейіт болғанын айтады. Сондықтан, жалған екенін білген нәрсе үшін уағыздап, соңында өлімге баратын конспираторлардың болуы ықтимал емес. Лондон университетінің құқық факультетінің деканы және мәсіхші ақтаушысы Дж. Н. Д. Андерсон: "Бұл [мәйіт ұрланған теориясы] олар [апостолдар] туралы білеміз барлық нәрсеге – олардың этикалық үйретімдеріне, өмір салтына толыққанды қайшы келеді. Бұған қоса, олардың көңілсіз және күңкең күйдегі қашқындардан, ешқандай қарсылық оларды үнсіз қалдыра алмаған куәгерлерге айналуын түсіндіруге ешқандай мүмкіндік жоқ" деді. Э. П. Сандерс ақтаушылармен келісіп, шәкірттердің алаяқтық жасауы екіталай екенін, бірақ оған өзгеше тұрғыдан қарайды. Оның пікірінше:

Қабір тонаушылар

І ғасырдағы Яһудеяда қабірлерді тонау кең таралған мәселе болды; танымал Назарет жазуы Цезарьдің қабірлерге тиісушілерге өлім жазасын қарастыратын жарлығын көрсетеді. Император Септимий Севердің қолданыстағы заңды қайта бекіткен жарлығы сияқты басқа да бірнеше дәлелдер бар, бұл заң бұзылуының біздің заманымыздың 2-ші ғасырында да жалғасқанын көрсетеді. Осылайша, Исаның денесі қабір тонаушыларымен алынып кеткен болуы мүмкін. Гари Хабермас мұны ықтималсыз деп санайды: «Бағалы заттар үшін қабірді тонау – бір нәрсе, ал денесін алып кету – басқа нәрсе! Қашқанда неге еркек денесін алып қашасың?» Дегенмен, ежелгі қабір тонаушыларының денелерді ұрлағанына қатысты мәліметтер бар. Мұндай әрекеттің себебі Исаның денесін қара магияда пайдалану болуы мүмкін; сол кездегі кейбір рәсімдерде «күтпеген өлімге ұшыраған адам» немесе қасиетті кісінің денесі қажет болды. Мысалы, сол кездегі сенімдердің біріне сәйкес, адам мәйіттің аузына жазылған паршаны салып, өлгеннен сұрақтар қоюға болады. Тацит Германикустың жатақханасынан «адам денелерінің қалдықтары» мен қарғыс құралдары табылғанын хабарлайды. Крейг Кинер мәйіттерді ұрлауға қатысты мәліметтерді І ғасырғы Иерусалимнен тым алыс деп есептейді. Дейл Эллисон «Иерусалимдегі 70 жылға дейінгі кейбір қабір жазуларында мәйіттерді жылжыту немесе мазалау туралы ескертулер бар, бұл ұрлыққа қатысты алаңдаушылықты көрсетеді» дейді. Қара магияның осылай орындалғанына қатысты дәлелдер Яһудеяда Бар Кохба көтерілісінен кейін римдіктер аймақты қайта қоныстанғаннан кейін, біздің заманымыздың 2-ші ғасырында пайда болды.

Яһуди басшылығы

Тарихшы Чарлз Фрименнің пікірінше, Қаяфа мен Санхедрин мүшелері Исаның ізбасарлары арасындағы мүмкін болатын тәртіпсіздіктің алдын алу үшін оның денесін алып кеткен. Санхедрин қабірді босату арқылы, оның қасиетті орынға айналуын болдырмақшы болды. Сонымен қатар, ол Матай және Марк Евангелияларында ақ киім киген бір немесе бірнеше жас адамның (немесе періштелердің) хош иіс жағушыларға көрініп, Исаны Ғалилеяда іздеуді айтқандығы жазылғанын атап өтті. Фримен бұл жас адамдардың немесе періштелердің Иерусалим ғибадатханасының дін қызметкерлері болуы мүмкін екенін айтты, себебі олардың Евангелиядағы сипаттамасы ғибадатхана дін қызметкерлерінің (ақ киім) сипаттамасына сәйкес келеді. Осылайша, дін қызметкерлері Исаның ізбасарларын Ғалилеяға қайтуға ынталандырып, оларды Иерусалимді қалдырып, тәртіпсіздікке жол бермеуге тырысқан.

Исаның туыстары, немесе белгісіз ұрылар

Бұл нұсқа бойынша, ұрланған дене гипотезасында ешқандай қастандық болған жоқ; Исаның денесі белгісіз немесе маңызды емес себептермен қабірден жылжытылды. Апостолдар бос қабірді тауып, Исаның шын мәнінде қайта тірілгеніне сенді, бұл олардың кейінірек христиандықты таратудағы ынтасын түсіндіруі мүмкін. Автор және мәтіндік сыншы Барт Эрман ұрланған дене гипотезасының ықтимал еместігін, бірақ тарихи тұрғыдан қарағанда, қайта тірілуден гөрі әлдеқайда ықтимал екенін айтады. Эрман сондай-ақ, денеді ұрлауға көптеген себептер болуы мүмкін екенін айтады, мысалы, оның отбасының денесін қандай да бір отбасылық қабірге қайтадан көмуге ниеттенуі. Тағы бір мүмкіншілік, тіпті едәуір ерекше болса да, бағбан болуы мүмкін. Тертуллианның "De Spectaculis 30" еңбегінде шәкірттердің денеді ұрлағандығы туралы теориядан басқа, бағбанның осы әрекетін "көрермендердің көптігінен оның салаттарына зиян келмеуі үшін" жасағандығы туралы теория да айтылған. Ертедегі христиан poleмисті Тертуллиан, қайта тірілуге күмәнданатындарды мазақтап, олардың аузына бақшашы туралы теорияны салған болуы мүмкін. Бұл үзіндіде сол кездегі әзіл немесе басқа да маңызды емес айыптамаларға сілтеме болуы мүмкін. Дегенмен, Жақыптың жазбаларында және Татианның "Диатессарон" кітабында бұл мәселе қамтылған болуы мүмкін. "Диатессаронның" 53-бөлімінде Мәриям қайта тірілген Исаны бағбан деп ойлап, одан денесімен не болғанын сұрайды, бұл бағбанның денені жылжытуға себептері болуы мүмкін екенін көрсетеді. Сонымен қатар, "Толедот Йешу" кітабында Иуда есімді бағбан бастапқыда денені жылжытады, содан кейін Исаның денесін еврей басшыларына сатады.

Қабірдегі күзетші

Матайдың Ізгі хабарында қабірге күзетші жіберілгені былай баяндалады: «Пилат оларға: «Сендер сақшыларды алып, барып, қабірді мүмкіндігінше жақсылап күзетіңдер!» – деді. Олар барып, тасқа мөр басып, қабірді бекітіп, сақшыларды орналастырды.» (Матай 27:65-66) Рим сарбаздары қолданылды ма, әлде дін қызметкерлері өздерінің ғибадатхана күзетшілерін жұмсады ма, белгісіз. Дегенмен, христиан дәстүрі бойынша, римдік күзетшілер жұмсалған. Апологтар қабір тонаушылардың күзетіліп тұрған қабірді тонауға баруының ықтимал еместігін айтады, себебі күзетілмеген көптеген қабірлер болған. Сонымен қатар, Матай дәстүрлі түрде екі күзетші деп көрсетілгенімен, олардың санына қатысты нақты мәлімет бермейді; «кейбір» сақшылар бас дін қызметкерлеріне хабарлағандықтан, олардың саны екіден көп болуы мүмкін, бұл шабуыл жасауды одан да қиындатады. Апологтар шәкірттердің римдік күзетшілерден жасырын өтуіне және күзетшілерге шабуыл жасауының да қиын екеніне күмәнданады. Жауап ретінде, күзетшілердің түнгі уақытта қызметте болмауы мүмкін, сондықтан ұрылар сол уақытта шабуылдаған болуы мүмкін деген гипотеза ұсынылуы мүмкін. Шәкірттердің көпшілігі бай болмаса да, сақшыларға пара беруі мүмкін. Басқаша айтқанда, күзетшілер мен бас дін қызметкерлері туралы есеп Матайдың дене ұрланғаны туралы гипотезаны сенімсіз ету үшін жазған тарихи емес қосымша болуы мүмкін. Ғалымдар арасында бұл «апологетикалық аңыз ретінде кеңінен танылады»; Л. Майкл Уайт және Хельмут Костер бұл оқиғаның, шәкірттер дене ұрлады деген еврейлердің сол кезде тараған мәлімдемесін жоққа шығаруға тырысу үшін қосылған болуы мүмкін деп санайды. Атеист және тарихшы Ричард Карриер былай деп жазады:

Христиан апологы Уильям Лэйн Крейг күзетшілердің тарихи екендігіне сенуге болады деп санайды, бірақ олардың еврей ғибадатхана күзетшілері болғанына күмәнданады, әсіресе бас дін қызметкерлерінің оларды «қандай да бір қиындықтан сақтау» туралы уәделері римдік сарбаздарға көп мән бермес еді, себебі олар қызметте ұйықтады деп айыпталып жазалануы мүмкін.

Жерлеу маталары

Лұқа мен Жоханның жақсы жаңалықтарында Исаның қабірінде оралған кебін қалдырылғаны айтылады. Бас киімі бүктелген және қалған маталардан бөлек қойылған. Христиан апологеттері қабір тонаушының бәрін ұрлаған болуы мүмкін деп есептейді, әсіресе Ариматеялық Жүсіп бай болғандықтан және кебіндердің құнды болуы ықтимал. Сонымен қатар, маталарды сақтықпен алып, орап, бүктеу қиынға соғады және ешқандай пайдасы болмайды. Осылайша, бұл теория жақсы жаңалықтағы бұл мәлімдемелерге де күмән тудырады, әсіресе егер қылмыс жасаған адам қабір тонаушы болса. Бұл пікірді қолдаушылардың айтуынша, егер қабір тонаушылардың мақсаты – некромантия үшін дене мүшелерін алу болса, онда маталардың маңызы болмауы мүмкін; ал егер кінәлі адам Исаның қасиеттілігін «дәлелдеу» үшін сөз құрастырған болса, онда кебіндер әдейі қалдырылып, дене керемет түрде жоғалып кеткен деген ой тудыруы мүмкін. Ричард Карриер де маталар туралы айтылуын «осындай әңгімеге табиғи безендіру» деп санайды, сондықтан оның тарихи екеніне сенуге болмайды, себебі сол дәуірдің тарихшылары мұндай көріністерді көбінесе көзге көрінбейтін ұсақ-түйек бөлшектерімен суреттеген, әскери тарихшылардың қандай қылыштардың қақтығысқандығын сипаттауына ұқсас.

Әдет-ғұрып тазалығы

Кейбір апологеттер шәкірттердің, амал жолымен яһудилер болғандықтан, ритуалдық тазалық ережелерін бұзбай өлі денеге жақындаса алмайтынын айтады. Бірақ, ең жақын еркек туысқа өлген адамның денесін алып кетуге және әйелдерге рұхсат етілген. Осылайша, әйелдердің бос қабірді бірінші болып тапқаны өте сенімді, ал (делі сенімді) шәкірттердің денені алып кетуі одан да аз мүмкін жайт сияқты көрінеді. Дегенмен, егер шынайы құпия жоспар болған болса, тазалық ережесін бұзу құпия жоспарлаушыларды тоқтатпаған болар, ал қабір қазушылар осы заңды кәсіби қызметтері арқылы үнемі бұзады. Егер Исаның отбасы денесін қайтарып алған болса, онда бұл да қолданылмайды. Алайда, басқа яһудилердің денені ұрлағанына сену қиын.