Кіріспе

Юзеф Лукашевич (13 желтоқсан 1863 – 19 қазан 1928) – поляк физигі, геолог және минералог, сондай-ақ 19 ғасырдың революционері. Өмірі бойы Ресей патшасы Александр III-ті өлтіруге жасалған сәтсіз қастандыққа қатысып, Шлиссельбург түрмесінде өмір бойына сотталған, көптеген университеттерде профессор қызметін атқарған, Петербург география институтын басқарған және Вильнодағы Стефан Батори университетінде кафедра меңгерген.

Өмір

Юзеф Лукашевич 1863 жылдың 13 желтоқсанында Вильнюс қаласына жақын, Бикишка (Быковка) отбасы мүлігінде дүниеге келді (қазіргі уақытта Белоруссия шекарасындағы Мединка билеушілігінде орналасқан). Жергілікті гимназияны бітірген соң Санкт-Петербург университетінің математика факультетіне оқуға түсті. Онда ол Ресейдің Александр III-ге қастандық жасауды жоспарлаған екі жас революционер – Александр Ульянов пен Петр Шевыревпен танысты. Лукашевич "Народная Воля" террористік фракциясының мүшесі болды және өзінің достасы, сол жергілікті университеттің студенті Бронислав Пилсудскийді де олардың қатарына шақырды. Ульяновтың інісі, кейін Ленин атымен танылған, Кеңес Одағының тұңғыш басшысы болды, ал Брониславтың ағасы Йозеф Пилсудский Польшаның басшысы атанды.

Құтқару жоспарлары

Білікті химик болғандықтан, Лукашевич патшаны өлтіруге арналған үш бомба жасау үшін таңдалды. Бомбаны жасыруды жеңілдету үшін ол оны Грунбергтің медициналық сөздігіне жасырды. Сөздіктің іші шарапнель мен динамитпен толтырылған, ал оқшаулаушы – сынап фулминатымен толтырылған түтік болды. Егер бас бомба жоспарланғандай жарылмаса, екі қосымша бомба дайындалды. Жарылысты одан да қауіпті ету үшін Лукашевич барлық үш бомбаны стрихнинмен толтырылған капсулалармен толтыруға шешім қабылдады. Алайда, бұл әрекет дайын болмас бұрын, 1887 жылдың 1 наурызында барлық революционерлер полициямен тұтқындалды. 8 мамырда өткен қысқа сот процесінен кейін Ульянов және оның серіктері Пахомий Андрейушкин, Василий Генералов, Василий Осипанов және Петр Шевирев өлім жазасына кесіліп, Шлиссельбургта дарға асылды. Польшалық көмекшілердің көпшілігі (Лукашевичтің өзі, сондай-ақ Польшаның болашақ маршалы Йозеф Пилсудский және Титус Пашковский) де өлім жазасына кесілді, бірақ олардың жазасы кейіннен каторгаға, яғни түрме лагеріне мәжбүрлеп жер аударылуға ауыстырылды. Сот материалдарына сәйкес, Лукашевич патшадан рақым сұрады.

Түрмедегі өмір

Лукашевич Петр және Павел бекінісіне, содан кейін 1887 жылдың 17 мамырында Шлиссельбург бекінісіне жіберілді. Сол жерде ол алғашқы геологиялық карталарын жасауды және минералогия бойынша зерттеулер жүргізуді бастады. Оның көп жылдық досы Вера Фигнердің айтуынша, алғашқы эскиздері үшін Лукашевич шамның күйесін және өзінің камерасының қабырғаларынан көк бояуды пайдаланған. Уақыт өте келе ол бекіністе жазасын өтеген табиғат ғылымдарының бейресми үйірмесіне қосылып, білім алмасып жүрді. Соңында, 20 ғасырдың басында Лукашевичке сырттан кітаптар мен газеттер алуға рұқсат берілді, бұл оған оқуын жалғастыруға мүмкіндік берді.

1905 жылғы төңкерістен кейінгі өмір

1905 жылғы революция мен одан кейінгі жағдайдың жұмсаруының нәтижесінде Лукашевич түрмеден босатылып, үйіне оралды. 1906 жылы оған Санкт-Петербургке оралуға рұқсат берілді және 1907 жылы 44 жасында Санкт-Петербург университетін бітірді. Сол кезде ол өзінің ең маңызды еңбегін – динамикалық геология мен геофизикаға арналған 3 томдық монографиясын жазуға кірісті. Бес жылдан кейін жарық көрген бұл еңбек оған шектеулі атақ пен байлық әкелді және Ресей географиялық қоғамы мен Ресей ғылым академиясының сыйлықтарымен марапатталды. Келесі жылдары Италия, Египет, Түркия және Грекияға саяхат жасады. Ол Ресей империясының әртүрлі университеттерінде профессор болып жұмыс істеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1916 жылы, Лукашевич Географияның жоғары курсының геоморфология факультетінің деканы болды, кейіннен ол Петербург география институтына айналды. Ақпан революциясынан кейін ол Петроград Кеңесіне қосылып, оның депутаты болды. Осы себепті 1918 жылы ол жаңадан құрылған География институтының бірінші ректоры болып сайланды. Алайда, 1917 жылғы Ресей революциясының барысы оған ұнамады, сондықтан 1919 жылы Литваға оралды. Бастапқыда Шығыс жерлерінің бас комиссариатында (Обер Осттың бағдарламасы) колледждерді бақылаушы болып қызмет етті, ол Вильнюске қоныстанды және 1920 жылдың 1 қаңтарында Стефан Батори университетінің геология кафедрасының профессор орынбасары болды. Сол жылдың 1 шілдесінде профессор ғылыми дәрежесіне ие болды және физикалық геология кафедрасының меңгерушісі болды, ол өмірінің соңына дейін осы лауазымда қалды. 1928 жылдың 19 қазанында қайтыс болды және Вильнюс қаласындағы Расос зиратында жерленді. Оның естеліктерінің ең ірі жинағы Мединкайдағы поляк орта мектебінде сақтаулы.

Шығармалары

Лукашевич геология саласында көптеген еңбектердің авторы, олардың көпшілігі орыс тілінде жарық көрді. Ол сонымен қатар өзі қатысқан қастандыққа қатысты естеліктер жазды, олар алғаш рет ақ эмигранттар журналы "Былое" -де, кейін 1920 жылы кітап түрінде жарияланды.

Қызықты деректер

Керосин шамдарын ойлап тапқан Игнаси Лукасевич, Юзеф Лукашевичтің қашық туысы болған.