Жозеф Лукашевич: Революционер, ғалым және геологтың өмірі мен қызметі
Józef Łukaszewicz
Жозеф Лукашевич – польшалық физик, геолог, минералог, революционер. Александр III-ті өлтіру әрекетіне қатысып, Шлиссельбург түрмесінде отырды, профессор болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Юзеф Лукашевич (13 желтоқсан 1863 – 19 қазан 1928) – поляк физигі, геолог және минералог, сондай-ақ 19 ғасырдың революционері. Өмірі бойы Ресей патшасы Александр III-ті өлтіруге жасалған сәтсіз қастандыққа қатысып, Шлиссельбург түрмесінде өмір бойына сотталған, көптеген университеттерде профессор қызметін атқарған, Петербург география институтын басқарған және Вильнодағы Стефан Батори университетінде кафедра меңгерген.
Józef Łukaszewicz (13 December 1863 – 19 October 1928) was a Polish physicist, geologist and mineralogist, as well as a 19th century revolutionary. During his life he took part in a failed attempt to assassinate tsar Alexander III of Russia, served a lifetime sentence in Shlisselburg prison, was a professor at numerous universities, headed the Petersburg Institute of Geography and a chair in the Stefan Batory University of Wilno.
Өмір
Юзеф Лукашевич 1863 жылдың 13 желтоқсанында Вильнюс қаласына жақын, Бикишка (Быковка) отбасы мүлігінде дүниеге келді (қазіргі уақытта Белоруссия шекарасындағы Мединка билеушілігінде орналасқан). Жергілікті гимназияны бітірген соң Санкт-Петербург университетінің математика факультетіне оқуға түсті. Онда ол Ресейдің Александр III-ге қастандық жасауды жоспарлаған екі жас революционер – Александр Ульянов пен Петр Шевыревпен танысты. Лукашевич "Народная Воля" террористік фракциясының мүшесі болды және өзінің достасы, сол жергілікті университеттің студенті Бронислав Пилсудскийді де олардың қатарына шақырды. Ульяновтың інісі, кейін Ленин атымен танылған, Кеңес Одағының тұңғыш басшысы болды, ал Брониславтың ағасы Йозеф Пилсудский Польшаның басшысы атанды.
Józef Łukaszewicz was born on 13 December 1863 in his family's manor of Bikiškė (Bykówka) near Vilnius (currently in the Elderate of Medininkai, at the border with Belarus). After graduating from the local gymnasium he joined the Mathematic Division of the University of St. Petersburg. There he became friends with Aleksandr Ulyanov and Petr Shevyrev, two young revolutionaries that were preparing an assassination attempt on the life of Alexander III of Russia. Łukaszewicz became one of the members of the Terrorist Faction of Narodnaya Volya and invited to the circle one of his friends, Bronisław Piłsudski, also a student at the local university. Ulyanov's brother, later to be known as Lenin, became the first leader of the Soviet Union, while Bronisław's brother Józef Piłsudski would later become the leader of Poland.
Құтқару жоспарлары
Білікті химик болғандықтан, Лукашевич патшаны өлтіруге арналған үш бомба жасау үшін таңдалды. Бомбаны жасыруды жеңілдету үшін ол оны Грунбергтің медициналық сөздігіне жасырды. Сөздіктің іші шарапнель мен динамитпен толтырылған, ал оқшаулаушы – сынап фулминатымен толтырылған түтік болды. Егер бас бомба жоспарланғандай жарылмаса, екі қосымша бомба дайындалды. Жарылысты одан да қауіпті ету үшін Лукашевич барлық үш бомбаны стрихнинмен толтырылған капсулалармен толтыруға шешім қабылдады. Алайда, бұл әрекет дайын болмас бұрын, 1887 жылдың 1 наурызында барлық революционерлер полициямен тұтқындалды. 8 мамырда өткен қысқа сот процесінен кейін Ульянов және оның серіктері Пахомий Андрейушкин, Василий Генералов, Василий Осипанов және Петр Шевирев өлім жазасына кесіліп, Шлиссельбургта дарға асылды. Польшалық көмекшілердің көпшілігі (Лукашевичтің өзі, сондай-ақ Польшаның болашақ маршалы Йозеф Пилсудский және Титус Пашковский) де өлім жазасына кесілді, бірақ олардың жазасы кейіннен каторгаға, яғни түрме лагеріне мәжбүрлеп жер аударылуға ауыстырылды. Сот материалдарына сәйкес, Лукашевич патшадан рақым сұрады.
As a skilled chemist, Łukaszewicz was chosen as the person to build three bombs that were to kill the tsar. To make it easier to hide the bomb, he concealed it in a copy of Grunberg's Medical Dictionary. The inside was filled with shrapnel and dynamite, while the fuse was made of a tube filled with mercury fulminate. Two additional bombs were prepared in case the main did not detonate as planned. To make the explosion more lethal, Łukaszewicz decided to fill all three bombs with capsules filled with strychnine. However, before the attempt was ready, on 1 March 1887 all the revolutionaries were arrested by the police. After a short trial on 8 May, Ulyanov and his comrades Pakhomiy Andreyushkin, Vasili Generalov, Vasili Osipanov and Petr Shevyrev were sentenced to death and hanged at Shlisselburg. Most of the Polish accomplices (including Lukaszewicz, but also the future marshal of Poland Józef Piłsudski and Tytus Paszkowski) were also sentenced to death, but their sentence was later exchanged to that of katorga, or forced resettlement to a prison camp. According to trial records, Łukasiewicz appealed for the tsar's mercy.
Түрмедегі өмір
Лукашевич Петр және Павел бекінісіне, содан кейін 1887 жылдың 17 мамырында Шлиссельбург бекінісіне жіберілді. Сол жерде ол алғашқы геологиялық карталарын жасауды және минералогия бойынша зерттеулер жүргізуді бастады. Оның көп жылдық досы Вера Фигнердің айтуынша, алғашқы эскиздері үшін Лукашевич шамның күйесін және өзінің камерасының қабырғаларынан көк бояуды пайдаланған. Уақыт өте келе ол бекіністе жазасын өтеген табиғат ғылымдарының бейресми үйірмесіне қосылып, білім алмасып жүрді. Соңында, 20 ғасырдың басында Лукашевичке сырттан кітаптар мен газеттер алуға рұқсат берілді, бұл оған оқуын жалғастыруға мүмкіндік берді.
Łukaszewicz was sent to the Peter and Paul Fortress and then, on 17 May 1887, to the Shlisselburg Fortress. There he started working on his first geological maps and studies on mineralogy. According to his long time friend Vera Figner, for his first sketches Łukaszewicz used the soot of his lamp and a blue paint from the walls of his cell. With time he became a member of an informal circle of natural scientists serving their sentences in the fortress and exchanging knowledge. Finally in early 20th century Łukaszewicz was allowed to receive books and newspapers from the outside, which allowed him to continue his studies.
1905 жылғы төңкерістен кейінгі өмір
1905 жылғы революция мен одан кейінгі жағдайдың жұмсаруының нәтижесінде Лукашевич түрмеден босатылып, үйіне оралды. 1906 жылы оған Санкт-Петербургке оралуға рұқсат берілді және 1907 жылы 44 жасында Санкт-Петербург университетін бітірді. Сол кезде ол өзінің ең маңызды еңбегін – динамикалық геология мен геофизикаға арналған 3 томдық монографиясын жазуға кірісті. Бес жылдан кейін жарық көрген бұл еңбек оған шектеулі атақ пен байлық әкелді және Ресей географиялық қоғамы мен Ресей ғылым академиясының сыйлықтарымен марапатталды. Келесі жылдары Италия, Египет, Түркия және Грекияға саяхат жасады. Ол Ресей империясының әртүрлі университеттерінде профессор болып жұмыс істеді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде, 1916 жылы, Лукашевич Географияның жоғары курсының геоморфология факультетінің деканы болды, кейіннен ол Петербург география институтына айналды. Ақпан революциясынан кейін ол Петроград Кеңесіне қосылып, оның депутаты болды. Осы себепті 1918 жылы ол жаңадан құрылған География институтының бірінші ректоры болып сайланды. Алайда, 1917 жылғы Ресей революциясының барысы оған ұнамады, сондықтан 1919 жылы Литваға оралды. Бастапқыда Шығыс жерлерінің бас комиссариатында (Обер Осттың бағдарламасы) колледждерді бақылаушы болып қызмет етті, ол Вильнюске қоныстанды және 1920 жылдың 1 қаңтарында Стефан Батори университетінің геология кафедрасының профессор орынбасары болды. Сол жылдың 1 шілдесінде профессор ғылыми дәрежесіне ие болды және физикалық геология кафедрасының меңгерушісі болды, ол өмірінің соңына дейін осы лауазымда қалды. 1928 жылдың 19 қазанында қайтыс болды және Вильнюс қаласындағы Расос зиратында жерленді. Оның естеліктерінің ең ірі жинағы Мединкайдағы поляк орта мектебінде сақтаулы.
The Revolution of 1905 and the thaw that ensued resulted in Łukaszewicz's release from the prison and return home. In 1906 he was allowed to return to St. Petersburg and in 1907, at the age of 44, he graduated from the St. Petersburg University. By that time he already started writing his opus magnum, a 3 volume monograph on dynamic geology and geophysics. The work, published five years later, brought him limited fame and fortune and was awarded by the Russian Geographic Society and the Russian Academy of Sciences. In the following years he travelled to Italy, Egypt, Turkey and Greece. He also continued his work as a professor at various universities in the Russian Empire. During World War I, in 1916, Łukaszewicz became the dean of the Faculty of Geomorphology at the Higher Course of Geography, later to be transformed into the Petersburg Institute of Geography. Following the February Revolution he also joined the Petrograd Soviet and became one of its deputies. Because of that in 1918 he was elected the first rector of the newly created Geographic Institute. However, he was disappointed with the course of the Russian Revolution of 1917 and in 1919 he returned to Lithuania. Initially serving as a supervisor of colleges at the General Commissariat of the Eastern Lands (an agenda of the Ober Ost), he settled in Vilna and on 1 January 1920 he became a deputy professor in the Chair of Geology of the Stefan Batory University. On 1 July that year he was promoted to the rank of professor and became the head of the Chair of Physical Geology, a post he held until his death. He died on 19 October 1928 and was buried in the Rasos Cemetery in Vilnius. The largest collection of his memorabilia is preserved in the Polish Secondary School of Medininkai.
Шығармалары
Лукашевич геология саласында көптеген еңбектердің авторы, олардың көпшілігі орыс тілінде жарық көрді. Ол сонымен қатар өзі қатысқан қастандыққа қатысты естеліктер жазды, олар алғаш рет ақ эмигранттар журналы "Былое" -де, кейін 1920 жылы кітап түрінде жарияланды.
Łukaszewicz authored a large number of works on geology, most of them published in Russian language. He also authored memoirs on the assassination attempt he took part in, first published in a white émigré journal Byloye and then in a book form in 1920.
Қызықты деректер
Керосин шамдарын ойлап тапқан Игнаси Лукасевич, Юзеф Лукашевичтің қашық туысы болған.
Ignacy Łukasiewicz, the inventor of the kerosene lamp, was a distant relative of Józef Łukaszewicz.