Кіріспе

Космединдегі Әулие Мария базиликасы (; латынша: Santa Maria de Schola Graeca) – Италияның Рим қаласында орналасқан кіші базиликалық шіркеу. Ол Рипа ауданында орналасқан. Алғаш рет алтыншы ғасырда грек иммигранттары қоныстанған қаланың бір бөлігінде диакония (диакондық) ретінде салынған, ол шығыс обрядтарын өткізіп, қазіргі уақытта Римдегі мелькиттік грек-католик қауымына қызмет етеді. Шіркеу сегізінші ғасырда кеңейтіліп, он екінші ғасырда жаңартылды, сол кезде қоңырау мұнарасы салынды. 1718 жылы барокко стиліндегі фасады мен ішкі кеңістігі жаңартылып, 1894-1899 жылдары алынып тасталды; сыртқы түрі он екінші ғасырғы түріне келтірілді, ал ішкі архитектурасы сегізінші ғасырды, ал жиһаздары он екінші ғасырды еске түсіреді. Шіркеудің нартексінде әйгілі "Bocca della Verità" мүсіні орналасқан.

Сайт

Санта-Мария базиликасы Римнің Тибр өзені бойында орналасқан, бұл жерде бұрын Ежелгі Римнің мал базары – Forum Boarium және Геркулеске арналған храмдар мен киелі орындары болған. Археологтар шіркеудің криптасының астында ежелгі туфтан жасалған платформаны тапты, оны Жеңілмейтін Геркулестің Ұлы Алтарының (латынше: Herculis Invicti Ara Maxima) бөлігі деп санайды, бұл алтар б.з.д. VI ғасырға дейін салынған болуы мүмкін. Кейінірек салынған ғимаратта б.з. IV ғасырында салынған бағаналы лоджиясы болған. Кейбіреулер бұл ескі Римдегі азық-түлік тарату орталықтарының бірі болған деп санайды, бірақ басқа ғалымдар бұл Геркулеске арналған ғимараттардың бірі деп есептейді. VI және VII ғасырлардың басында Римнің бұл аймағы грек кварталына (schola graeca) айналды, ол бастапқыда грек, сириялық және египеттік саудагерлермен, сондай-ақ 537–752 жылдардағы Византиялық папалық кезеңінде Константинопольдегі императорлық үкіметтің қызметкерлерімен құрылды, сол кезде папалар Византия императорларымен бекітілген және оларға бағынышты болды. Соғыстар мен қуғын-сүргіннен, исламның кеңеюінен және христиандық Шығыстағы иконоборлық даудың зорлық-зомбылығынан қашқан шығыс беженділерінің бірнеше толқындары халыққа қосылды. Бұл аудан қаланың маңызды экономикалық ортасына айналды және Рим билігінің аз араласуымен өзін-өзі басқаруға рұқсат алды.

Диакония

550 жыл шамасында осы жерде зал салынды, оның батыс және солтүстік қабырғаларында бұрынғы ғимараттың лоджия бағаналарының бір бөлігі қолданылды. Бұл диакония (диакондық) деп аталды, ол ерте христиандық әлеуметтік қызмет орталығы болды, онда кедейлерге қайырымдылық көмек көрсетілді. Ғимараттың кірпішпен қаланған құрылысы сол кездегі Римге тән емес, бірақ VI ғасырда Неапольде кең таралған, бұл жұмысты грек немесе Оңтүстік Италия құрылысшылары жасағанын, мүмкін, schola graeca-да тұратын көшпенділердің қатысқанын көрсетеді. Залдың өзі жиналатын және құдайға табыну орыны болған болуы мүмкін; әр жағында екі қабатты дәліздер орналасқан, бірінші қабатта диаконияның функциялары үшін бөлмелер, ал екінші қабатта әр жағынан алты терезесі бар галереялар негізгі залға ашылатын. Диакониялардың қаржысымен бай адамдар айналысқан. VIII ғасырдың ортасындағы нартэкстегі жазуда Рим папасы үшін Равенна аймағын басқарған Римнің византиялық герцогы Эвстатий (немесе Эвстахий) кедейлерге көмектесу үшін кең аумақты мүлік сыйлағаны жазылған. Сол жазуда «өте ардақты Георгий» және оның інісі Дәуіт жасаған сыйлықтар да айтылған.

VIII ғасырдағы шіркеу

Папа Адриан I (772–95) 780 жылы диаконияны қайта салып, кеңейтті, осы құрылысқа орын беру үшін үлкен қираған ғибадатхананы бұзды. Нәтижесінде Құдай анаға арналған базилика салынды, сол кезде ол Санта-Мария де-Шола Грека немесе ecclesia graecorum (грек шіркеуі) деп аталды, себебі оның орналасқан жері мен ондағы грек монахтарының қауымы осылай аталуына себеп болды. Базиликада басты ғимарат және екі қанат болды, бірақ ол шығыс жағында үш толық апсидамен аяқталды, бұл римдік шіркеу үшін ерекше, шығыс стиліндегі ерекшелік, бірақ ол алтыншы ғасырда Батысқа жеткен. Қайта құру кезінде диаконияның алдындағы құрылыстағы биік бағаналар сақталды және кіреберіс қабырғасында және шіркеудің батыс жағындағы бүйір қабырғаларында көрінеді (әлі де көрінеді). Ортаңғы апсидада римдік қызыл граниттен жасалған құрбандық тақтасы болды, ал еден қарапайым opus sectile үлгісімен төселді. Басты ғимарат пен қанаттар бағаналар мен тіреулердің кезектесіп орналасқан тобымен бөлінді; жұптаспаған бағаналар ескі римдік ғимараттардан алынған spolia (құнды заттар) болды. Кейбір ғалымдар бағаналар арка емес, трабеацияны (қосқан) қолдаған деп санайды. Сыртқы қабырғалардың жоғарғы қабатындағы терезелер диакониядағы аркалардың мотивін қайталады, олар галереяларға ашылған. Тоғызыншы ғасырға қарай шіркеу Санта-Мария-ин-Космедин деп аталды, бұл грек сөзі κόσμος-тан (kosmos) туындаған κοσμίδιον (kosmidion) сөзінің латыншасы, яғни «әшекей, безендіру» деген мағынаны білдіреді. Сонымен қатар, Папа Адриан шіркеудің шығыс жағындағы вулкандық туф тақтасынан, мүмкін Геркулеске арналған Ұлы құрбандық тақтасының негізін қазып шығарды. Ол кішкентай апсидасы мен құрбандық тақтасы бар шағын базилика түрінде болды, ал басты ғимарат пен екі қанаты бағаналармен бөлінген, бұл, әдетте, Ескі Санкт-Петер базиликасының үлгісіне негізделген. Алты spolia бағанасы крипт үшін тым биік болғандықтан, оларды бірнеше метрге жерге көміп салуға тура келді. Бағаналардағы ойылған кресттер қоламен қапталған болуы мүмкін. Бүйір қабырғаларда Папа Адрианның шіркеуге сыйлаған реликтілерін көрсетуге арналған сөрелері бар нишалар орналасқан. Кейіннен Папа Николай I (папалық 858–67) шіркеудің оңтүстік жағына сакристия мен ораторияны, сондай-ақ папалық резиденцияға арналған бірнеше бөлмелерді қосты. Бұл аймақ 1084 жылы Роберт Гвискардың норман әскерлері Римді тонаған кезде өртке түсті.

Он екінші ғасырдағы қайта жаңарту

Он екінші ғасырдың басында, Космединдегі Санта-Мария шіркеуінің кардинал-диаконы болған Папа Геласий II (папалық 1118–19) және оның ізбасары Папа Калликст II (папалық 1119–24) шіркеуді қайта жаңартуды бастады, шамамен 1120–23 жылдары. Жоспар өзгермесе де, көптеген өзгерістер енгізілді: диакониядан қалған батыс жағындағы галереялар қабырғамен жабылды, неф және апсидерде фрескалар салынды, нефке жаңа еден төселді және цибориум, епископ тағы, Пасха шамданы, және schola cantorum сияқты көптеген жаңа шіркеу жиһаздары қосылды – дін қызметкерлері мен монахтар үшін нефтің алдындағы қабырғамен қоршалған, кітапхана және тұғыр бар жабық кеңістік. Бұл кезде, ғалымдардың пікірінше, нефтегі бағаналарды қолдаған трабеация аркаларға ауыстырылды. Содан кейін шіркеудің оң жағына қоңырау мұнарасы салынды, соңында екі қабатты нартекс (төменгі қабаты көшеге ашық) және портик қосылды. Калликст II 1123 жылдың мамыр айында шіркеуді қайта киеледі. Бірнеше жазуда бұл жөндеу жұмыстарын Калликстің паптық кеңсесінде қызмет еткен бай адам немесе дін қызметкері Альфанус қаржыландырғаны айтылған. Епископ тағында «АЛФАНУС ФИЕР ТИБИ ФЕКИТ ВИРГО МАРИЯ» (Альфанус мұны сізге, Мәриям қызға жасады) деген жазу бар. Жаңартылған шіркеудің ашық нартексінде Альфанустың қабірі орналасқан, ол ішінара Геласий II және Калликст II арасындағы Бойжеткен Марияның бұзылған мозаикалық бейнесімен әшекейленген. Қабырғаларда шіркеуге ақшалай сыйлықтарды тіркеген бірнеше жазулар бар. Санта-Мария-ин-Космединде табылған жазулар, базилика тарихының құнды көзі, Винченцо Форчелла жинап, жариялаған. Жаңа нартекстен шіркеуге кіретін үш есік бар. Ортаңғы есік – «Венециялық Джованни» (IOHANNIS DE VENETIA ME FECIT) деген қолтаңбасы бар ортағасырлық ою-өрнектермен безендірілген, ескі римдік ғимараттардан алынған мәрмәр элементтерінен жасалған. Ғалымдар оның XI немесе XII ғасырға жататыны туралы келіспейді, сондықтан бұл есік нартекс салынғанға дейін шіркеуге кіретін есік болған болуы мүмкін. Жаңартылған шіркеудегі еден Космати отбасының – римдік сәулетшілердің, мүсіншілердің және безендірушілердің туындысы, олар алтынмен және түрлі түсті мозаикамен орнатылған мәрмәр және жартылай қымбат тастардан жасалған аспаптарға маманданған. Санта-Мариядағы еден әсіресе әдемі, оның ортасында Рим императорлары бағалаған қымбат қызыл тас – порфирден жасалған үлкен дискі орналасқан. Космати епископ тағын, schola cantorum ішіндегі тұғырларды және шамданы да жасап, безендірді. Қазіргі цибориум, алтардың үстіндегі шатыр, Деодат Козмати жобалаған; ол 1294 жылы орнатылған және Римде сирек кездесетін готикалық стильде жасалған. Папа Калликстің жаңарту кезінде неф қабырғаларында және алтарьға апаратын аркада кең көлемді фрескалар суреті салынды; әшекейлеу үш апсидеге де созылған болуы мүмкін, бірақ бұл аймақтарда ешқандай із қалмаған. Барлық суреттер 1649–60 жылдары ақ түспен боялып, зақымдалған. Тек клерстери терезелері арасындағы ең жоғарғы қатар сақталған, ол Даниял және Езекиел пайғамбарлардың өмірінен көріністерді бейнелейді, олар жалған тәңірлерге табынудың қаупі туралы ескертеді; бұл ортағасырлық өнерде өте ерекше тақырыптар. Суреттер әлсіз, бірақ XIX ғасырдағы қалпына келтіру кезінде суретке түсірілді және эскиздері жасалды. Неф қабырғасының төменгі екі қатарында Жаңа өсиеттен үзінділер болғандығын және орталық апсидаға апаратын аркадағы көріністе Исаның періштелердің қатарында таққа отырғанын көрсететін жеткілікті фрагменттер бар. Неф қабырғасының ең жоғарғы бөлігінде ежелгі римдік стильде фавндардың бастары мен басқа да әшекейлер бейнеленген, мерзімі белгісіз фриз орналасқан. Қазіргі үш апсидедегі фрескалар 1899 жылы салынған, бірақ он екінші ғасыр шіркеуінің сәндік стильдері мен тақырыптарына негізделген. Санта-Мария-ин-Космединдегі қоңырау мұнарасы – он екінші ғасырда салынғаннан бері жөндеусіз немесе қалпына келтірілмеген әдемі жеті қабатты мұнара. Кейінгі ғасырлардағы суреттер мен гравюраларда шіркеудің портигі мен нартексінің үстінде және артында, кішкентай роза тәрізді терезесі бар қабырғадан тұратын құрылыс көрсетілген.

Кейінгі тарихы және қалпына келтіру

Папа Евгений IV (1431–47) 1435 жылы Санта-Мария-ин-Космедин шіркеуін Сан-Паулодағы бенедиктин қауымына сыйлады; 1513 жылы монахтар кеткеннен кейін шіркеу құлдырауға бет бұрды. 1718 жылы кардинал Аннибале Альбани Джузеппе Сардиге сол заманғы кейінгі барокко стилінде жаңа штукатурлық қасбет және басқа да жөндеу жұмыстарын тапсырды. Бұл қасбет және шіркеудің ішкі және сыртқы ортағасырлық барлық өзгерістері 1894–99 жылдары сәулетші Джованни Баттиста Джовенале жасаған қалпына келтіру жұмысында алынып тасталды. Қасбет XII ғасырдың басындағы түріне қайта келтірілді, қайта салынған портик пен ашық нартекс қосылды, ал интерьер VIII ғасыр дизайнына жаңартылды, бірақ XII ғасырдың сәндемесі мен жиһаздары сақталды. Ішкі кеңістіктің екі бөлігі – сол жақ апсидадағы Крест капелласы мен баптистерий – 1727 жылдан бері сақталған кейбір жиһаздарға ие. Санта-Мария-ин-Космедин тек Папа Геласий II-нің ғана емес, сонымен қатар Селестин III (1191–98) және антипапа Бенедикт XIII (1394–1423) шіркеуінің титулдық шіркеуі болды. Бұл шіркеудің бұрынғы кардинал дін қызметкерлерінің арасында Реджинальд Поул (1500–1558), Кантерберияның соңғы Рим-католик архиепискобы да болды.

Шіркеу ішінде

Шіркеудің ашық нартексінде, солтүстік жағында, Бокка делла Верита (Ақиқат аузы) табылады. Бұл грек-рим құдайы Океанды бейнелейтін, ежелгі римдік мәрмәр маска, ол бұрын ағын суды жабатын қақпақ болған деп саналады. Ол шіркеуге он екінші ғасырда көшірілді. Орта ғасырлардағы аңыз бойынша, егер адам қолын аузына салып ("бокка") жалған серт берсе, ауыз жабылып, қолын кесіп алады. Сакристияда 706-07 жылдарға жататын Магилерге құлшылық етудің маңызды мозаикалық фрагменті сақталған. Бұл фрагмент бұрын Ескі Санкт-Петер базиликасындағы Папа Иоанн VII-нің ораториясында болған және 1639 жылы Папа Урбан VIII-нің бұйрығымен шіркеуге сыйға берілген. Санта-Мария-де-Космединдегі бірнеше ондаған әулиелердің қабірлерінің арасында, солтүстік жақтағы шағын алтарьда гүлмен әшекейленген бас сүйегі бар, ол үшінші ғасырдың рим дін қызметкері, шейіт болған Әулие Валентинге тиесілі деген сенім бар. Алайда, сол күні еске алынатын тағы екі Валентин болғандықтан, нақты кім екені белгісіз.

Танымал мәдениетте

1953 жылғы «Римдік каникул» романтикалық комедиясының бір эпизоды Санта-Мария-ин-Космединде түсірілді. Эпизодта Джо (Грегори Пек сомдады) Бокка-делла-Веритада қолын жоғалтқандай болып ханшайым Эннді (Одри Хепберн сомдады) таң қалдырады.