Кіріспе

Бірнеше дінде есірткі заттарды қолдануға қатысты көзқарастар

Көптеген діндер рухани, ләззат алу немесе емдік мақсаттар үшін ішімдік ретінде қолдануға болатын нәрселер туралы өз пікірлерін білдірген. Психоактивті заттар діннің және діни көзқарастардың қалыптасуында, сондай-ақ діни қағидаларда маңызды рөл атқарады. Тарихи діндерде ең көп қолданылатын есірткілер – қанап пен алкоголь.

Неолит дәуірі

"Неолиттік сананың ішінде" кітабында авторлар, археологтар Дэвид Льюис-Уильямс және Дэвид Пирс галлюциногендік препараттар неолиттік діннің және тас өнерінің негізін құрағанын дәлелдейді.

Ежелгі Грекия

Кейбір ғалымдар ежелгі грек құпия діндері энтеогендерді қолданған, мысалы, Элевсин құпияларының орталық бөлігі болған, ерготамен күшейтілген Кикеон ішімдігі, құрамында ЛСД сияқты заттар болып, транс немесе арман күйін тудырған. Джон Р. Хейл, Джелл Зеилинга де Буер, Джеффри П. Чантон және Генри А. Спиллер жүргізген зерттеулер Дельфи оракулының болжамдары діни қызметкер әйелдердің жерден шығатын этилен газының әсерімен айтылғанын көрсетеді.

Ежелгі Мезоамерика

Археологиялық, этнотарихи және этнографиялық деректер Мезоамерика мәдениеттерінің емдік және діни жораларда психоделикалық заттарды қолданғанын көрсетеді. Ежелгі ацтектер өздерінің қоғамында ололиуки (Rivea corymbosa), теонанакатл (Psilocybe spp.), және пейотл (Lophophora williamsii) сияқты түрлі энтеогендік өсімдіктер мен жануарларды пайдаланған. Майялар үшін энтеогендерді қолданудың мақсаты рухани жазылу, білімге қол жеткізу және діни рәсімдерді өткізу болған. Діни жораларда психоделикалық өсімдіктердің әсері мүсіндер мен қасиетті суреттердің жасалуы мен дамуына ықпал еткен деп саналады.

Датура

Галлюциногендік датура өсімдігі аюрведиялық контексте де қолданылады және көбінесе Шива храмдарындағы линганы және Наваратри сияқты мерекелерде безендіру үшін пайдаланылады. Стандартты аюрведа тәжірибесінде қолданылған кезде, өсімдік психоактивті элементтерді жою үшін детоксикация процесінен өтеді. Вамана Пуранада датура гүлі Шиваның кеудесінен пайда болғаны және оған құрбандық шалу арқылы зұлымдық, азап және қателіктерді жоюға болатыны айтылған. Шиваға табынушы садхулар да бар, олар кейде датура өсімдігінің жапырақтары мен тұқымдарын шылым түтетеді, бірақ бұл өте сақ болуды қажет етеді, себебі ол уытты болуы мүмкін және өте айқын галлюцинацияларға (сасқаққа) әкелуі мүмкін.

Буддизм

Буддизмде дұрыс көзқарас (самияг дришти / самма диттхи) "дұрыс перспектива", "дұрыс көзқарас" немесе "дұрыс түсінік" деп аударылуы мүмкін, ол өмірге, табиғатқа және әлемге біз үшін нақты қалай болатынын дұрыс қарау жолы. Бұл – біздің шындығымыздың қалай жұмыс істейтінін түсіну. Ол – адамның жолға түсуіне бастайтын логикалық ойлау. Ол адам баласының өмір сүру себептерін, азапты, ауруды, қартаюды, өлімді, ашкөздікті, жеккөрушілікті және қате түсініктерді түсіндіреді. Дұрыс көзқарас қалған жеті жол факторына бағыт-бағдар береді және олардың тиімділігін арттырады. Ол ұғымдар мен мәлімдемелік біліммен басталады, бірақ дұрыс концентрация арқылы ол ақыл-ойының шектеулерін жоя алатын даналыққа айналады. Дұрыс көзқарасқа түсінік болған адам, осы көзқарасқа сәйкес ізгі өмір сүруге ұмтылады. Пали және қытай канондарында бұл былай түсіндіріледі:

Тіршілік етудің дұрыс жолы

Тіршілік етудің дұрыс жолы (самияг ājīva / самма ājīva). Бұл, практикалаушылар тікелей немесе жанама түрде басқа тірі жандарға зиян келтіретін кәсіптермен айналыспауы керек дегенді білдіреді. Қытай және пали канонында бұл былай түсіндіріледі: бұл сонымен қатар адал тіршілік, "заңмен алынған байлық" (Бхикку Баснагода Рахула) – яғни, іскерлік мәмілелерде адал және әдепті болу, алдау, жалған айту немесе ұрлық жасау емес. Адамдар өмірінің көп бөлігін жұмыста өткізетіндіктен, жұмысымыздың санамыз бен жүрегімізге қалай әсер ететінін бағалау маңызды. Сондықтан маңызды сұрақтар туындайды: "Жұмыс қалай мағыналы болуы мүмкін? Ол рухани жолымызға кедергі емес, қолдау көрсетуі мүмкін бе? – санамызды және мейірімділігімізді арттыруға орын болатын жер ме?" Қару-жарақ бизнесі: кез келген қару-жарақ пен өлтіру құралдарымен сауда жасау. Адамдармен сауда жасау: құл саудасы, проституция, балалар мен ересектерді сатып алу немесе сату. Ет бизнесі: "Ет" – өлтірілген тірі жандардың денелері. Бұл сойылатын мал өсіруді де қамтиды. Маскүнемдіктермен айналысу: маскүнемдікке ұшырататын ішімдіктер немесе есірткі заттарды өндіру немесе сату. У бизнесі: кез келген у немесе өлтіруге арналған улы затты өндіру немесе сату.

Бесінші ереже

Панкасиланың бесінші қағидасына сәйкес, буддистер "ашытылған немесе дистилляцияланған сусындардың" кез келген мөлшерін қабылдаудан аулақ болуға міндетті, себебі ол саналылықты жоғалтуға немесе немқұрайлылыққа әкелуі мүмкін. Пали Типитакасында бұл қағида алкогольдік ішімдіктерге қатысты айтылады:

"Мен абайсыздық тудыратын ашытылған ішімдіктен бас тартуды қабылдаймын." Сурамерайамаджапамадаттхана вермани сикхападам самадиями. Дегенмен, кофеин мен шайға рұқсат беріледі, тіпті көптеген дәстүрлердегі монахтар үшін олар ұсынылады, себебі олар сергектікке көмектеседі деп есептеледі. Жалпы айтқанда, буддистер мен буддистік ағымдардың көпшілігі бес қағиданы қабылдаған адамның кез келген есірткіні қолдануын айыптайды және тарихи түрде оған жазғырған. Көптеген буддистер есірткіні қолдану мен оны теріс пайдалануды толыққанды сананың дамуына кедергі келтіретін нәрсе деп санайды. Алайда, тарихи және доктриналық тұрғыдан қарағанда кейбір ерекшеліктер бар.

Ваджраяна

Қазіргі заманғы буддалық мектептердің көптегені кез келген психоактивті заттарды қолдануға қатысты қатаң ескерту жасады; алайда, барлық дәстүрлерде және барлық жағдайларда оларға тыйым салынбауы мүмкін. Тантралық немесе эзотерикалық буддизмнің кейбір бағыттары осыған дәлел, көбінесе «шеберлікпен қолдану» принципімен:

Галлюциногендер

Көптеген тантралармен байланысты Дхармикалық рәсімдерде (Ваджрамабхаирава, Сампута, Махакала, Гухьясамажа, Тара және Кришнаямари тантралары) деліретті Датура тұқымдарын (кандабиджа деп аталады) пайдалану туралы кейбір дәлелдер бар, сондай-ақ азшылық Ваджраяна сангхаларында каннабис және басқа да сананы өзгертетін заттар қолданылған. Рональд М. Дэвидсонның айтуынша, үнділік Ваджраянада Датура:

"наркотик паста ретінде немесе оттық рәсімдерде отын ретінде қолданылған, оны тері немесе өкпе арқылы оңай сіңіруге болады. Бұл күшті есірткі тұқымы "күш тұқымы" (кандабиджа) деп аталады, ол ең күшті элементтер болып табылады және күйдірілген немесе қайнатылған кезде де сақталатын гиосцин, гиосциамин және атропин алкалоидтарын қамтиды. Датураның тіпті орташа дозасы адамды қатты беллодоннаға ұқсас галлюцинациялармен қозғалмайтын қалпына келтіруі мүмкін". Жолдың терең түйіндеме жазбалары, Үш үздіксіздік ретінде ұсынылған, Джамянг Кхенце Ванчук (1524-1568) Сакия Ламдре мәтінінде Датураны басқа заттармен бірге қолдану медитация практикасының бір бөлігі ретінде қарастырылады, оның мақсаты – "көрінетін өмірдегі барлық құбылыстар, самсара және нирвана, адам санасынан тыс жерде жаратылмағандығын" анықтау. Иан Бейкердің сөзіне сәйкес, тибеттік терма әдебиетінде, мысалы Вима Ньингтикте "датура мен олеандр сияқты сананы өзгертетін заттардың әртүрлі қоспалары сипатталған, оларды таблеткаларға айналдыруға немесе көрулерді тудыру және психиканың жасырын мазмұнын ашу үшін тікелей көзге салуға болады". "Зиг-Заг Зен: Буддизм және психоделиктер" (2002) атты кітап буддизм тарихын және психоделикалық препараттарды қолдануды егжей-тегжейлі қарастырады, сонымен қатар осы тақырыптағы қазіргі буддистік ұстаздардың эсселерін қамтиды.

Иудаизм

Яһуди діні адамдар өз денелеріне ие емес, олар Құдайға тиесілі деп санайды. Сондықтан яһудилерге өз денелеріне зиян келтіру, мүшелеп кесу, жою немесе өмірге қауіп төндіретін дәрі-дәрмектер қабылдау сияқты әрекеттермен денсаулықтарына, өміріне тәуекел салуға рұқсат етілмейді. Тіпті өмірге немесе денсаулыққа қауіп төндірмейтін болса да, әлеуметтік жағынан зиянды әсер ететін, құнарлылыққа әкелетін дәрі-дәрмектерден бас тарту керек. Дене, психикалық және әлеуметтік зиян келтірмейінше, есірткілердің рухани құндылығы бар-жоғы күмәнді. Раввин Уолтер Вурцбургердің айтуынша, "Құдайға жақындау үшін физикалық немесе химиялық жолмен транстық күйге ену мүмкін емес". Шындығында, Каббалалық медициналық нұсқаулықтарда мандраке, зиянды және басқа да психоактивті өсімдіктердің жасырын күштері туралы құпия сілтемелер кездеседі, бірақ осы күштерді қалай қолдану керектігін анықтау қиын. Кейбір каббалистер, соның ішінде Исаак Акко және Авраам Абулафия, "философиялық медитация" әдісін айтады, ол "Авиценнаның күшті шарабын" ішуді қамтиды, бұл транстық күйге түсіріп, терең философиялық сұрақтарды қарастыруға көмектеседі. Бұл шараптың нақты рецепті белгісіз; Авиценна өз еңбектерінде опиум мен датура тұнбаларының әсеріне сілтеме жасайды. Арье Капланның сөзіне сәйкес, кейбіреулер қанех босемді (קְנֵה בֹשֶׂם) – қасиетті майлау майының құрамындағы ингредиентті – марихуана деп аударған. Дегенмен, қанех босем термині сөзбе-сөз "тәмді қамыс" деп аударылады (бұл марихуанамен байланыстыру қиын), ал көптеген лексикографтар, ботаниктер және библиялық түсіндірушілер оны "каламус" (Acorus calamus) деп аударады, ол Орта Шығыста б.з.д. II мыңжылдықтың ортасынан бері хош иісімен танымал. Алкогольді шамамен пайдалану яһуди дінінде қабылданған. Еврей Киелі кітабында "шарап адамның жүрегін қуантады" делінген, ал кидуш сияқты жалпы ритуалдарда бір стакан шарап ішіледі (бірақ оның орнына жүзім шырыны қолданылуы мүмкін). Алайда, шамадан тыс ішімдік ішуге тыйым салынған. Мас күйде дұға оқуға және діни қызметтер атқаруға рұқсат жоқ, және Киелі кітаптағы көптеген тұлғалар мас болудың салдарынан құлады. Талмудта айтылғандай, шарапқа еврейше аталған аты (дыбысы біршама зарлы естіледі) себебі, ол "әлемге қайғы әкеледі". Пурим мерекесі ерекше, себебі осы күні кейбір қауымдастықтар Естер кітабында маңызды рөл атқаратын маскүнемдікті еске алу үшін маскүнемдікке баруға шақырады. Хасидтік яһудилігінде алкогольді тұтыну жиі кездеседі, әсіресе фарбренген немесе тиш сияқты діни шараларда, онда алкоголь көбінесе ән айтумен және Тораны зерттеумен бірге жүреді. Егер ішімдік шамамен ішіліп, Құдайға қызмет ету мақсатында және басқа хасидтермен бірге ішілсе, онда ол ақыл-ойды кеңейтуге және Құдайға қызмет етуде ынталандыруға көмектеседі деп саналады. Дегенмен, шамадан тыс тұтынуға тыйым салынған; мысалы, Любавич ребесі 40 жасқа толмаған хасидтеріне 4 шашыдан артық қатты ликер ішуге тыйым салған. Никотиннің қолданылуы хасидтік қауымдастықтарда кең таралған. Бағал Шем Тов және басқа да тсаддиктердің түтін түтететін түтіктерінің көмегімен жасаған кереметтері мен рухани сапарлары туралы әңгімелер айтылады. Хасидтер темекі шегуді жалпы рухани "ұшқындарды" көтеру мақсатымен, олар негізгі физикалық құбылыстарда бар деп есептеледі, сондай-ақ оның әсері кезінде жақсырақ шоғырлануға қол жеткізу үшін бағалады. Кофеинді пайдалану яһудилігінде қабылданған және Тіккун Чатцот сияқты түнгі ритуалдардың таралуына ықпал еткен. Дегенмен, бастапқыда кейбір раввиндер түнгі жиналыстардың немесе кофехана атмосферасының заңсыз әрекеттерге әкелуі мүмкін деп уайымдаған.

Ислам діні

Алкоголь немесе, кейбір пікірлер бойынша, тек шарап харам (заңсыз) саналады. Түркия мен Мысырдың мұсылман көпшілігі Ұлттар Лигасы 1925 жылы опиум және басқа да есірткілерге қатысты халықаралық конвенцияға (кейіннен 1934 жылғы Қауіпті есірткілер туралы заң) қол қойған кезде опиум, кокаин және қанапты тыйым салуға зор үлес қосты. Басты мақсат опиум мен кокаинды тыйым салу еді, бірақ қанап та тізімге қосылды және опиум мен кокаинге байланысты қызу пікір-таластарға байланысты көбінесе назарсыз қалды. 1925 жылғы заң БҰҰ-ның барлық келесі саясатының негізі болды. Исламда ғылыми, өнеркәсіптік немесе автокөліктік мақсаттарда алкогольді пайдалануға тыйым салынбаған, ал қанап көбінесе емдік мақсаттарда қолдануға рұқсат етіледі. Осы шектеулерге қарамастан, көптеген мұсылман елдерінде қанапты ойын-сауық үшін пайдалану кеңінен таралған.

Бахаи діні

Бахаи дінінің ізбасарларына дәрігердің тағайындауы болмаса, алкоголь ішуге және есірткі қолдануға тыйым салынған. Сәйкесінше, мұндай заттарды сату және тасымалдау да тыйымдалған. Темекі шегуге кеңес берілмейді, бірақ тыйым салынбаған.

Растафарилер қозғалысы

Растафарилердің көпшілігі "ганжа", "дәрі" немесе "кая" деп аталатын қанапты Жахтың қасиетті сыйы деп санайды. Ол Құдаймен рухани байланыс орнату үшін қолданылуы мүмкін, бірақ оны беймәлімдікпен пайдалануға болмайды. Дегенмен, басқа да есірткілердің, тіпті алкогольдің де қолданылуына қарсылық білдіріледі. Көптегендер Иса/Иесус ішкен шараптың алкогольдік сусын емес, жүзімнің немесе басқа жемістердің шырыны болғанына сенеді. Кейбір растафарилер еврей Киелі кітабында қанапқа сілтеме жасалған болуы мүмкін деп санайды, бірақ мәтіннің лексикографиясы саласындағы мамандар қанап туралы жазбаларда ешқандай дерек жоқ екенін айтады. Кейбір танымал авторлар еврей Киелі кітабында қанапты діни мақсатта қолдануға қатысты дәлелдер бар екенін мәлімдеді, алайда бұл гипотеза және кейбір нақты жағдайлар (мысалы, Джон Аллегроның 1970 жылы Кумранға қатысты зерттеуі) "жалған деп кеңінен мойындалды" (Мерлин, 2003). Ежелгі еврей дінінде қанап өсімдігінің діни мақсатта қолданылғанын алғаш айтқан Сула Бенет (1967) болды. Ол еврей Киелі кітабында бес рет айтылған және Шығу кітабындағы қасиетті майға қолданылған кана босим (קְנֵה בֹשֶׂם) өсімдігінің шын мәнінде қанап екенін мәлімдеді. Алайда, Майкл Зохари (1985), Ханс Арне Дженсен (2004) және Джеймс А. Дьюк (2010) сияқты еврей тілінің сөздіктері мен Киелі кітаптағы өсімдіктер туралы сөздіктер аталған өсімдікті Acorus calamus немесе Cymbopogon citratus деп анықтайды.

Жерге тұйықтау

"Гундау" (сонымен қатар "грундау" деп те жазылады) немесе "бингхи" – қасиетті күн; "бингхи" атауы "Ньябингхи" (сөзбе-сөз "Нья" – "қара", ал "Бингхи" – "жеңіс" деген мағынаны білдіреді) сөзінен туындаған. Бингхилер көптеп билеу, ән салу, той жасау және "ганжа" шегумен белгіленеді, және бірнеше күнге созылуы мүмкін.

Басқа дәрі-дәрмектерге қатысты көзқарастар

Көптеген расталар пікірінше, көптеген елдерде каннабистің заңсыздығы – растафарилерді қуғындаудың белгісі. Олар оның заңсыз екеніне таң қалмайды, себебі каннабисті адамдардың санасын шындыққа ашатын күшті зат деп санайды, ал Бабыл жүйесінің мұны қаламайтыны айдан анық. Каннабис қолдануды алкоголь және басқа да есірткілерді пайдаланумен салыстырады, олардың сананы жоятынына сенімді.

Американың түпкүлдік діні

Американың түпкілікті халықтарының шіркеуі (НАК) – дәстүрлі түпкілікті американдық сенімдері мен христиандық элементтерін біріктіретін, пейот өсімдігін қасиетті түрде қолдануды қағида еткен синкретикалық дін. Бұл АҚШ-тағы (Аляска және Гавайи түпкілікті халықтарын қоспағанда), Канадада (әсіресе Саскачеван және Альберта провинцияларындағы алғашқы ұлттар) және Мексикадағы түпкілікті американдықтар арасында ең көп таралған дін. ХХ ғасырдың соңында оның ізбасарларының саны шамамен 250 000 адамды құрады.

Телема

А. Кроули 1913 жылы Ресейдің Мәскеу қаласында саяхаттап жүргенде "Гностикалық месса" атты туындысын жазды. Оның құрылымы Шығыс Православ және Рим-католик шіркеулерінің Мессасына ұқсас келіп, Кроулидің Телема принциптерін жеткізеді. Бұл Ордо Темпли Ориентистің және оның рухани бөлімі – Ecclesia Gnostica Catholica-ның орталық ритуалы болып табылады. Рәсімде бес лауазымды тұлға қатысады: Пастор, Пасторесса, Диакон және "Балалар" деп аталатын екі ересек жастағы жалдамашы. Ритуалдың соңы шарап тостағаны мен жарық шəкірден тұратын қасиетті дастарқанды қабылдаумен аяқталады, содан кейін қауым "Менің құдайы емеспес бөлігім жоқ!" деп жариялайды.