Кіріспе

Артур Костлердің 1976 жылғы кітабы "Он үшінші тайпа" – Ашкеназдықтардың тегі туралы хазарлық гипотезаны қолдайтын, Ашкеназдық еврейлердің ежелгі заманғы израильдіктерден емес, түркі халқы – хазарлардан тарағаны туралы тезисті қорғайтын 1976 жылғы кітабы. Костлер хазарлардың (VIII ғасырда иудаизмді қабылдаған) XII және XIII ғасырларда Хазар империясы құлаған кезде батысқа қарай, Шығыс Еуропаға көшіп кеткенін болжады. Костлер Дуглас Мортон Данлоп, Рафаэль Патай және Абрахам Полак еңбектерін дереккөз ретінде пайдаланды. Оның мақсаты – антисемитизмнің нәсілдік негізін жоққа шығарып, осылайша оны жою еді. Кітапқа байланысты жарияланған пікірлер әртүрлі болды, ал оның зерттеулеріне қатысты академиялық сын-ескертпелер көбінесе теріс болды. Костлердің биографтары Дэвид Сезарани мен Майкл Скаммелл оны жазғырды. 2018 жылы New York Times газеті бұл кітапты «жоғары дәрежеде сенімсіз» деп сипаттады. Кітап антисемитизмді жоққа шығаруға көмектеспеді, себебі антисемиттер оны – бұрынғы гипотезалық жұмыстар сияқты – қазіргі еврейлердің заңдылығын жоққа шығару үшін пайдаланды.

Мазмұны

Костлер ашкеназдық яһудилердің ежелгі тарихи израильдіктердің ұрпақтары емес, Қазарлардың – түрік халқынан шыққан және Қара теңіз мен Каспий теңізі арасындағы, солтүстікте орналасқан империяны мекендеген халықтың ұрпақтары екенін дәлелдейді. Костлердің болжамы бойынша, VIII ғасырда иудаизмді қабылдаған қазарлар, XII және XIII ғасырларда Қазар империясы құлаған кезде батысқа қарай, қазіргі Шығыс Еуропаға (атап айтқанда Украина, Польша, Беларусь, Литва, Венгрия және Германияға) қоныс аударған. Кітаптың соңғы тарауында Костлер оның мазмұны мен мақсатын былайша қорытындылайды: "Бұл кітаптың бірінші бөлігінде қолда бар аз ғана дереккөздерге сүйене отырып, Қазар империясының тарихын анықтауға тырыстым. Екінші бөлімнің V-VII тарауларында Шығыс яһудилерінің көп бөлігі – демек, әлемдік яһудилердің көпшілігінің – семит емес, қазар түркі тегінен шыққандығын көрсететін тарихи дәлелдерді жинақтадым. Соңғы тарауда антропологиялық зерттеулердің де тарихи мәліметтермен сәйкес келіп, яһуди ұлтының библиялық тайпадан тараған деген кең таралған сенімді жоққа шығаратынын көрсетуге тырыстым".

Нысан

Костлердің биографы Майкл Скамеллдің айтуынша, Костлер француз биологы Пьер Дебрей Ритценге: "Егер Шығыс Еуропалық яһудилердің көп бөлігі (қазіргі ашкеназилердің ата-тегі) хазарлардан тараған екенін дәлелдесе, антисемитизмнің нәсілдік негізі жойылып, антисемитизмнің өзі де жойылар еді" деп сендіргенін мәлімдейді. Джордж Урбанның сөзіне қарағанда, Костлердің ашкенази яһудилерін хазарлармен байланыстыру ниеті "мажарлар мен яһудилердің, әсіресе мажар яһудилерінің немесе яһуди мажарларының интеллектуалдық қабілеті мен халықаралық беделі екі халық арасындағы түсініксіз, бірақ көне заманнан келе жатқан жақындыққа байланысты деген құпия сенімге негізделген".

Қабылдау

Тель-Авив университетінің кинотарихшысы, француз зияткерлік тарихы және ұлтшылдығы саласындағы маманы Шломо Сэнд «Иудей халқының туындауы» атты еңбегінде былай деп жазады: «Хазарлар израильдік тарихшыларды қорқытқанмен, олардың ешқайсысы осы тақырыпта бірде-бір мақала жарияламады, ал Костлердің «Он үшінші тайпасы» наразылық тудырып, ашулы жауаптарға әкелді. Еврей оқырмандары көп жыл бойы кітапқа қол жеткізе алмады, оның туралы жағымсыз сын-пікірлер арқылы ғана білді». The Wall Street Journal журналында Chronicle of Higher Education редакторы Эван Голдштейн былай деп жазды: «Сэнд Костлердің кітабына шабуыл жасағандардың оның құндылығы болмағандықтан емес, сыншылардың қорқыныш пен идеологияға берілгендіктен жасағанын айтады. «Ешкім улы шаяндардың астында жасырынып, қазіргі этностың өзін-өзі түсінуіне және аумақтық мүдделеріне шабуыл жасауға дайын тұрғанда тас астына барып іздегісі келмейді». Араб әлемінде Костлердің кітабында айтылған теорияны ашкеназдық еврейлердің негізінен хазарлық, семиттік емес екенін дәлелдегендер қабылдады. Олардың пікірінше, мұндай жағдайда еврейлердің Израильге тарихи құқығы болмайды, ал Киелі кітаптағы ізраилдіктерге уәде етілген Кәнаан жеріне де қатысы болмайды, осылайша еврей діни және христиандық сионистердің теологиялық негізін күйретеді. Сауд Арабиясының Біріккен Ұлттар Ұйымындағы өкілі Костлердің теориясы «Израильдің өмір сүру құқығын жоққа шығарады» деді. Костлер хазарлық тегін еврейлердің Израильге деген құқығын төмендетпейтінін, оның Біріккен Ұлттар Ұйымының мандатына негізделгенін, ал Киелі кітаптағы келісімдерге немесе генетикалық мұраға емес екенін айтты. Оның пікірінше, «мың жыл бұрынғы хазарлардың араласу мәселесі қазіргі Израиль үшін маңызсыз». Джеффри Капланның сөзіне қарағанда, «Он үшінші тайпа» — «Хазар теориясының негізгі көзі» болды; олар Костлердің кітабы еврейлерге қатысты өз сенімдерін растады деп санады және оны «пошта арқылы тапсырыс беру арқылы» сатты. Майкл Баркун Костлердің «ғасырдың басынан бері семиттерге қарсылық білдірушілердің хазар теориясын қалай пайдаланғанын білмеген немесе ұмытып кеткен» болуы мүмкін екенін жазды. 1991 жылы «Вашингтонның Таяу Шығыс мәселелері жөніндегі баяндамасында» жарияланған бұл еңбек туралы журналист және жазушы Грейс Халселл оны «еврейлік «раса» идеясын жоққа шығаратын мұқият зерттелген кітап» деп сипаттады. Баспасөзде кейбір оң пікірлер болғанына қарамастан, Джеймс А. Беверли «Он үшінші тайпа жарық көрген кезде, оның зерттеулеріне академиялық сын жылдам, көпшілікке жария және көбінесе жағымсыз болды» деп жазады, ал Эван Голдштейн оны «сыншылардың шабуылға ұшыратқанын» мәлімдеді. 1976 жылғы қарашада National Review журналында бұл еңбек «жақсы орындалған, адал ғылыми еңбек құндылығына да, жанжалдың эмоционалды қызығушылығына да ие емес, тек нашар зерттелген және асығыс жазылған кітаптың белгілері ғана бар» деп жазылған. 1976 жылы Чаймен Абрамский, ал 1977 жылы Хайам Маккоби Костлердің талдауын қате этимологиялар мен қате түсіндірілген бастапқы көздердің қоспасы ретінде сипаттады. Баркун кітапты «екцентрикалық жұмыс» деп сипаттап, Костлердің «тақырыпты қажет деп саналатын мамандықтармен жабдықталмағанын» жазды, бірақ ол «оған қарамастан, теорияны зерттеуге және қолдауға әуесқойдың маңызды әрекеті жасады».

Генетикалық зерттеулер

2005 жылы Небель және авторлар тобы жасаған зерттеу, Y хромосомасының полиморфтық маркерлеріне негізделген, Ашкенази еврейлерінің Еуропада өмір сүрген халықтарға қарағанда, басқа еврей және Таяу Шығыс топтарымен тығыз байланысты екенін көрсетті. Дегенмен, еркек Ашкеназилердің 11,5% -ы Шығыс Еуропалықтардың Y хромосомасында басым болатын R1a хаплогруппасына жатқандығы анықталды, бұл гендер ағынының болу мүмкіндігін көрсетеді. Зерттеу авторлары «Төртінші тайпа» еңбегіне сілтеме жасай отырып, «кейбір авторлар 10-ғасырдың екінші жартысында патшалығы құлағаннан кейін, Хазарлардың дін ауыстырушылары Шығыс Еуропадағы Ашкенази еврей қауымына сіңіп кеткенін айтады» деп жазады. Олар мынадай қорытындыға келді: «Егер Ашкенази еврейлеріндегі R M17 хромосомалары шын мәнінде құпия Хазарлардың іздерін көрсетсе, онда біздің мәліметтеріміз бойынша, бұл үлес бір ғана негізін қалаушыға немесе бірнеше жақын туысқандарға шектелген және қазіргі Ашкеназилердің шамамен 12% -ынан аспайды». Келесі зерттеулер Ашкеназилердің R1a түрлерінің Хазар тегінен емес екенін көрсетті, олардың левиттік тармағы R1a Y2619, R1a M582 ішінде Таяу Шығыс тегін, ал левиттік емес R1a M12402 хаплогруппасы славян тегімен жақын, бірақ түркі тегінен алшақ. 2013 жылы Коста және авторлар тобы жасаған зерттеу «Төртінші тайпа» еңбегін сілтемелер тізіміне қосып, Хазар гипотезасын генетикалық тұрғыдан тексеруге тырысты. Олар «Ашкенази митохондриялық ДНК-сының (mtDNA) хаплогруппаларының «дегенге дейін» Солтүстік Кавказ немесе Чувашиядан шыққан ешқандай хаплогруппа табылмады, бұл Костлердің гипотезасын жоққа шығарады» деген қорытындыға келді. Бұл зерттеуде Ашкенази mtDNA хаплогруппасы N9a Азия мен Таяу Шығыста тамырланған «Басқалар» деп аталатын тұқымдардың арасында тізімделді. Олардың пікірінше, N9a немесе N1c Азия хаплогруппасының мысалы болып табылады, себебі олардың «Басқалар» бағанындағы K1a4 хаплогруппасы Таяу Шығысқа жақын деп көрсетілген. Зерттеуде анықталған «Азиялық N хаплогруппасы» еврей емес Солтүстік Кавказ тұрғындарынан N-дің барлық Ашкенази тармақтарынан ерекшеленді. 2007 жылғы зерттеуде N9a «Қытай мен Кореяның барлық аймақтарында үлкен әртүрлілікке ие» екені атап өтілді. 2015 жылғы зерттеу N9a-ны «еврейлер мен қытайлар арасындағы» генетикалық байланыстардың кең үлгісін көрсететін ретінде қарастырды. 2022 жылы жасалған екі зерттеу Ашкенази субкладына жарық түсірді, қазір N9a3a1b1 деп аталады, ол түркі және моңғол халықтарында кездесетін тектен тікелей тарағанын көрсетті, бұл Солтүстік Кавказ және Шығыс Азияда кездесетін N9a3a1 кластеріне кіреді, сондықтан Хазар тегі болуы мүмкін. «Science» журналында жарияланған мақаласында Майкл Балтер Костлердің тезисі «жақында жүргізілген бірнеше зерттеулерге қайшы келеді, олар еврейліктің, оның ішінде Ашкенази нұсқасының терең генетикалық тамыры бар екенін көрсетеді» деп жазады. Ол генетик Гарри Острердің 2010 жылғы зерттеуіне сілтеме жасайды, онда Ашкенази еврейлері «Таяу Шығыс және Сефард еврейлерімен тығыз байланыста болды, бұл зерттеушілердің пікірінше, Хазар гипотезасымен сәйкес келмейді» делінген және «үш еврей тобының барлығы – Таяу Шығыс, Сефард және Ашкенази – әлемдегі басқа халықтардан ерекшеленетін геномдық генетикалық маркерлерді бөліседі» деген қорытындыға келді. Генетик Ноа Розенберг соңғы ДНК зерттеулері Хазар гипотезасын «қолдамайтын сияқты көрінсе де, оны «толық жоққа шығармайды» деп мәлімдеді.