Кіріспе
Неміс-ирандық медицина философы Казем Садег Заде (/zɑːdɪ/; کاظم صادق زاده; 1942 жылдың 23 сәуірінде туылған; 2023 жылдың 6 наурызында қайтыс болған) – ирандық тегі бар неміс аналитикалық медицина философы. Ол Германия университетінде медицина философиясы бойынша алғашқы профессор атанды және 1970 жылдан бері медицина философиясы, әдістемесі және логикасына маңызды үлес қосты.
Kazem Sadegh Zadeh ('/z//ɑː//d//eɪ/; کاظم صادقزاده; born 23 April 1942; died 6 March 2023) was a German analytic philosopher of medicine of Iranian descent. He was the first ever professor of philosophy of medicine at a German university and has made significant contributions to the philosophy, methodology, and logic of medicine since 1970.
Өмір және мансап
Садег Заде 1942 жылғы 23 сәуірде Иранның Тебриз қаласында дүниеге келген. Сегіз баланың төртіншісі болған ол Тебризде өсіп, 1947 жылдан 1959 жылға дейін мектепте білім алған. Әкесі қолөнерші және өндіруші, шағын терри тоқыма фабрикасын басқарған. 1953 жылы АҚШ пен Ұлыбританияның Иранның демократиялық түрде сайланған үкіметінің премьер-министрі Мохаммад Мосаддыққа қарсы жасаған төңкерісінен туындаған елдегі ауыр саяси және экономикалық дағдарыстың салдарынан ол банкротқа ұшырап, қайта қалпына келмеді. Он бір жасында, әкесі банкрот болғаннан кейін орта мектепке қабылданғанда Садег Заде ата-анасына болашақта медицина профессоры болатынын айтқанда, олар күлімсіреп қана қалды. Тебриздегі беделді Фердоуси орта мектебін бітірген соң, Садег Заде 1960 жылғы наурыз айында Германияға жұмыс істеп оқитын студент ретінде мақсатын іске асыру үшін келді. 1960 жылдан 1971 жылға дейін Мюнстер, Берлин және Геттинген университеттерінде медицина мен философияны оқыды, сондай-ақ 1967–1971 жылдары интернатура мен резидентурадан өтті. 1971 жылдың қарашасында Геттинген университетінен медицина ғылымдарының докторы (Dr. med.) дәрежесін алды. Бірақ осы бес жылдық практикалық медицинадан кейін ол клиникалық практиканы қысып, клиникалық теория мен ойлаудың теориялық зерттеулеріне кірісті, себебі ауруханада жұмыс істеген кезінде клиникалық шешім қабылдаудың негізіндегі кемшіліктер диагноз және емдеуде шамамен 38% қателікке әкелетінін байқады. Ол медицина философиясы саласында өзіндік білім алып, 1972–1982 жылдары медицина философиясының доценті және лекторы, ал 1982–2004 жылдары Германияның солтүстік-батысындағы Солтүстік Рейн-Вестфалия штатының Мюнстер қаласында орналасқан Мюнстер университетінің профессоры болды. 1970 жылдан бері үйленген, екі ұлы бар. Ол медицина философиясының жаңа бағытын қалыптастырды, оны аналитикалық философия сияқты формальды логиканы қолдануға негіздеді, бұл оны дәстүрлі медицина философиясынан ерекшелендірді, өйткені ол соңғысын ғылыми еңбек деп санамады, оны «әдебиет» деп бағалады. Оның халықаралық деңгейде танылуы, ең алдымен, клиникалық ойлаудың логикасы мен әдістемесі, оның ішінде жасанды интеллект пен медициналық шешім қабылдау теориясында, медициналық білім теориясында және медициналық этикада бұлыңғыр логиканы қолдану арқылы болды. Сондай-ақ, 1989 жылы құрылған «Медицинадағы жасанды интеллект» (Elsevier баспасы) журналында жарияланған еңбектері де зор үлес қосты. Оның кең ауқымды еңбегінде инновациялық теориялар бар: оның монументалды «Қолжазбасында» ұсынылған медицинаның жан-жақты теориясы, аурудың прототиптік ұқсастық теориясы, сананың палимпсест теориясы және техноэволюция мен Machina sapiens теориясы.
Медициналық тіл философиясы
Садег Заде медицина тілін күнделікті тілдің нашар құрылымдалған және дұрыс сақталмаған кеңейтімі деп есептейді, оған "ангина пекторис", "апендицит" сияқты техникалық терминдер қосылады. Садег Заде оның көптеген терминдерінің дәл емес және мағынасыз болғанын айтады, себебі олар анықталмаған немесе жеткілікті түрде анықталмаған. Медициналық білімге де, медициналық шешімдер қабылдауға да маңызды әсер ететіндіктен, ол оның мәнін, синтаксисін, семантикасын және прагматикасын жан-жақты талдауға көп көңіл бөледі. Ол медициналық терминдердегі туа біткен бұлыңғырлықты көрсетіп, оны талдайды және бұл негізінен жоюға келмейтін ерекшелікпен күресу үшін жұмсақ логика арқылы әдістер құрайды. Осы мақсатта ол медициналық, соның ішінде бұлыңғыр ұғымдарды қалыптастырудың толыққанды әдістемесін ұсынады. Патрик Суппес пен Карл Густав Гемпельдің еңбектерінен шабыттанған ол бұл әдістемені бүгінгі таңда белгілі барлық анықтама әдістерін түсіндіру және формалдау негізінде құрайды.
Медициналық практикология
Медициналық немесе клиникалық праксиология – Садег Заде 1977–1981 жылдары клиникалық практиканың негіздерін, әсіресе клиникалық ой-пікірді және шешім қабылдауды зерттеу мақсатымен енгізген ежелгі термин. Бұл диагностикалық-терапиялық қателерді азайту және дәрігерлердің жұмысын жақсартуға бағытталған. Аталған мақаласында ол бұл терминді «клиникалық практиканы талдау», «клиникалық практиканы зерттеу» және «клиникалық практика теориясы» – яғни медицинаның философиясы, әдістемесі және логикасы ретінде нақты анықтады. Басты тақырыптарға клиникалық практиканың негізгі ұғымдары мен теорияларына қатысты мәселелер жатады, атап айтқанда науқас, азап, денсаулық, ауру, сырқат, диагноз, этиология, прогноз, терапия және профилактика туралы ұғымдар мен теориялар. Садег Заде бұл көзқарас ғылыми зерттеулер үшін кең мүмкіндіктер ашады деп санайды, оның міндеттері тұжырымдамалық талдаулардан бастап («Ауру деген не?», «Диагноз дегеніміз не?», «Дифференциалдық диагноз дегеніміз не?» сияқты сұрақтардан) логикалық талдауларға дейін («Клиникалық шешім қабылдауды есептеуге болады ма, әлде ол адам ақылы мен сезімталдығын қажет етеді ме?»), сондай-ақ клиникалық шешім қабылдаудың эпистемологиясы, этикасы және метафизикасы және тағы басқаларымен айналысады. Соңғы онжылдықтарда Садег Задедің клиникалық праксиологиясы одан әрі дамып, күрделене түсті. Оның теорияларының бір мысалы – аурудың тұйық ұғымын ашып көрсететін прототиптік ұқсастық теориясы.
Медициналық эпистемология
Медициналық эпистемология – медицина білімінің философиясы немесе медициналық білім теориясы. Садег Заде оны 1982 жылы медицина философиясының бір саласы ретінде тұжырымдап, «Қазіргі медицина философиясы көбінесе медициналық этикалық мәселелермен айналысады, ал медициналық эпистемологиялық мәселелерді тиісінше назарсыз қалдырады» деп өкініш білдірді. Медициналық білім санаты кеңістік-уақыт бойынша нақтыланған фактілер, жалпы гипотезалар және теориялар туралы мәлімдемелерден тұрады. Садег Заде медициналық гипотезалар мен білімнің барлық түрлерінің егжей-тегжейлі жүйесін ұсынды, соның ішінде жіктемелік білім, себептік білім, тәжірибелік білім, теориялық білім, практикалық білім, клиникалық білім және медициналық метабілім кіреді. Олардың ең маңыздысы – практикалық білім немесе медицинада қалай істеуге болады деген білім. Осы білім түрін формалды түрде нақты түсіндіре отырып, ол медициналық практикалық білімнің іс жүзінде шартты нормалардан, яғни деонтикалық шарттылықтардан, бастысы шартты міндеттемелерден тұратындығын көрсетеді. Осы себепті Садег Заде медицинаны деонтикалық ғылым деп санайды. Нақтырақ айтқанда, ол клиникалық практиканы қолданылған мораль ретінде қарастырады, себебі клиникалық шешім қабылдау – диагностикалық-терапиялық іс-қимыл ережелерін негізге алған шартты міндеттемелерді қолданудан басқа ештеңе емес. Клиникалық зерттеулер осындай іс-қимыл ережелерін іздестіріп, қолданыстағыларын жақсартуға тырысатындықтан, ол эмпирикалық зерттеулер мен тәжірибеге негізделген зерттеуші және нормативтік этиканы құрайды. Садег Задедің медициналық эпистемологиясында медициналық теориялар орталық рөл атқарады. Ол «медициналық теория» ұғымын теориялардың структуралистік көзқарасына сәйкес, олардың құрылымын және мазмұнын, Патрик Суппес пен Джозеф Д. Снидтің тәсілімен, жиындық теориялық предикаттар ретінде талдайды. Бұл оған медицинадағы теорияны растауға, қолдауға, жоққа шығаруға, тексеруге немесе жалғанға айналдыруға болмайтынын көрсетуге мүмкіндік береді, өйткені ол тек тұжырымдамалық құрылым және эпистемиялық объект емес, шын, ықтимал немесе жалған болуы мүмкін. Ол әлем туралы ешқандай эмпирикалық мәлімдеме жасамайды. Мұндай мәлімдемелер теорияны құрал ретінде пайдалана отырып жасалады. Мәлімдемелердің өзі, эмпирикалық гипотеза ретінде, теориядан өзгеше. Медициналық теориялар ғана емес, эпистемиялық емес объектілер ретінде де шындыққа немесе жалғандыққа лайық емес. Жалпы медициналық білімнің кез келген бөлігіне қатысты Садег Заде Геттиер мәселесінен басқа, ол білімнің классикалық анықтамасын – негізделген шын сенім ретінде орындамайтынын көрсетеді. Оның егжей-тегжейлі талдауына сәйкес, медицинада негізделген шын сенімдер жоқ. Медицина және басқа да салалардағы мәлімдемелер, гипотезалар мен теориялар көбінесе білім ретінде қарастырылады, өйткені «бұл білім» деген атау, мысалы, ЖҚТБ-ның ВИЧ вирусынан туындайтыны білім, ғылыми немесе кәсіби қауымдастықпен әлеуметтік топ ретінде жүргізілетін немесе расталатын перформативті әрекет болып табылады. Бұл қауымдық және әлеуметтік эпистемология поляк дәрігері және эпистемологы Людвик Флекке (1896–1961) барып тіреледі, оны Садег Заде тиімді пайдаланып, кеңейтеді.
Медициналық деонтика
Жоғарыда айтылған медициналық практикалық білімнің деонтикалық сипатынан басқа, Садиқ Заде медицинаны деонтикалық сала деп жіктеуінің екінші себебі – оның аурудың прототиптік ұқсастық теориясына сәйкес, ауру ұғымының өзі құндылықпен байланысты екендігі туралы пікірі. Бұл себебі, нозологияның негізін құрайтын прототиптік аурулар, құбылыс ретінде, адамдар үшін теріс бағаланады және де сондықтан "болуы тиіс емес" деп есептеледі. Яғни, олар, сондай-ақ оларға ұқсас барлық басқа аурулар деонтикалық ұғымдар болып табылады. Садиқ Задеге сәйкес, медицинаның және оның негізгі ұғымы – аурудың деонтикалық табиғаты, тиісті құралдар мен әдістерді, атап айтқанда деонтикалық логиканы қолдана отырып, ерекше зерттеуді талап етеді. Ол бұл зерттеу саласын медицина деонтикасы деп атайды. Бұл сонымен қатар медициналық этиканы, медициналық метаэтиканы және медициналық құқықты да қамтиды.
Медициналық логика
"Медицинаның логикасы" атты жарияланымдар медицинаның кванттық логика сияқты, кванттық механиканың логикасына ие болу мүмкіндігі туралы сұрақ тудырады. Садег Заде бұл сұраққа жауап беру үшін медицинадағы логиканы медицинаның логикасынан ажыратады. "Медицинадағы логика" – теориялық немесе практикалық мәселелерді шешу үшін медицинада қолданылатын немесе қолданылуы мүмкін логикалардың барлық класын білдіреді. Мысалдарға классикалық екімәнді логика, көпмәнді логика, параконсистентті логика, деонтикалық логика, уақыттық логика, ықтималдық логика, тұманды логика және т.б. жатады. Олардың саны шексіз. Бірақ олардың ешқайсысы медициналық қолдану үшін арнайы жасалмаған. Медицинадағы логикалық көптүрлілік математикалық көптүрлілікке ұқсас, себебі медицинада да көптеген математикалық теориялар қолданылады, бірақ олардың ешқайсысы "медицина математикасы" деп есептелмейді. Осылайша, Садег Заде медицинаның ерекше медициналық логика ретінде қарастырылатын немесе қолданылатын логикасы жоқ деген қорытындыға келеді.
Медициналық метафизика
Медициналық метафизика негізінен (i) медициналық онтология, (ii) медициналық шындық және (iii) медицинаның табиғаты туралы. (i) Медициналық онтология. Садық Заде өзін таза, формалды және қолданбалы онтологияға кеңінен арнап, оларды медициналық білімнің, клиникалық практиканың, нозологияның, психиатрияның, психосоматиканың және биомедицинаның медициналық онтологиялық мәселелерін логикалық талдауда қолданады. Мысалы, аурулар бар ма, жоқ па, нозологтар мен дәрігерлер ойлап тапқан ойдан шығарылған тұлғалар, және гендер, психика және шизофрения сияқты басқа да нәрселер бар ма, жоқ па, тек аңыздар. Осы және осыған ұқсас медицинадағы дауларды шешу үшін ол алдымен онтология de re және онтология de dictoны ажыратады. Бұл айырмашылық Баркан формуласына ұқсас синтаксистік критерийге негізделген және Шерлок Холмс сияқты ойдан шығарылған тұлғаларды нақты тұлғалардан ажыратуға мүмкіндік береді. Екінші, ол көптеген орындық бар болу операторларын енгізу арқылы қызықты тұйық онтологияны ашып, осы операторды тұйықтап, ол Гераклиттік оператор деп аталатын сандық болмыс тұжырымдамасын алады. Гераклиттік оператор барлық елестетілетін субъектілердің, соның ішінде бар, жоқ және ойдан шығарылғандардың және барлық мүмкін анықтамалық жүйелердің доменін қамтиды, анықтамалық жүйе белгілі бір тіл және белгілі бір логика болып табылады. Нәтижесінде, белгілі бір тіл мен белгілі бір логикаға қатысты [0, 1] бірлік аралығында белгілі бір деңгейде ғана субъект бар, жоқ немесе ойдан шығарылған. Осылайша, бір нәрсенің бар екендігіне немесе жоқ екендігіне қатысты реализм, антиреализм және фикционализм сияқты онтологиялық ұстанымдар ескіреді. Мысалы, шизофрения Евгений Блюлер (1857–1939) және оның ізбасарларының тілі мен логикасына қатысты болуы мүмкін, ал Томас Сзац және оның ізбасарлары оны өздерінің тілі мен логикасына қатысты аңыз ретінде қарауы мүмкін. Осы және осыған ұқсас типтегі татуластырылмайтын онтологиялық дауларға бірден-бір ем – адамның таза емес тілі мен логикасына көңіл бөлу және қандай тіл мен тұжырымдамалық жүйе және қандай логика белгілі бір ғылыми дискурста қолданылуы керектігі туралы келісімге келу. Қалай болғанда да, медициналық тіл және оның жаман құрылымдалған және нашар жұмыс істейтін тілдері сияқты оның кіші тілдері маңызды дискурстерге мүлдем жарамсыз. Олар пайдаланушыларға түсініктеме беруде тым көп еркіндік береді. "Тіл немесе логикаңызды өзгертіңіз, сонда сіз басқа әлемді көресіз". Оның тұйық онтологиясына тұйық мереология мен мереотопология да кіреді, соның көмегімен анатомия, хирургия және басқа медициналық салалардағы бүктелген бөлік-бүтіндік қатынастар логикалық тұрғыдан қарастырыла алады. Сонымен қатар, ол кез келген медициналық білімнің онтологиялық міндеттемелерін оның қанағаттандыруының онтологиялық алғышарттарын анықтау үшін жарыққа шығару әдісін әзірледі. Ол математикалық теорияға ұқсас дәл медициналық модель теориясына жол ашты деп үміттенеді, бұл медицинада және басқа жерлерде күрделі білім онтологиясын және осылайша медициналық эпистемологияны жетілдіруге мүмкіндік береді. "Мұндай медициналық модель теориясында медициналық білімнің әртүрлі элементтерінің, соның ішінде теориялардың модельдері арасындағы қарым-қатынастарды дәл талдау мүмкін". Алайда, ол бізде соңғы уақытта биомедициналық компьютерлік және ақпараттық ғылымдардағы биомедициналық онтология инженериясы деп аталатын нәрсеге күмәнмен қарайды. Ол бұл әрекетті онтология деп қарастырмайды, өйткені ол сөздіктер мен терминологияларды "онтология филологияны қайталайды" деген ұраны растайды. (ii) Медициналық шындық. Шындық теориясын жан-жақты талқылағаннан кейін Садық Заде медициналық ақиқаттар жүйеге қатысты және тиісті денсаулық сақтау жүйелерінің өзінде шығарылады деген пікірді қолдауға жеткілікті дәлелдер бар екенін көрсетеді. Олар әлемдегі ғылыми тұрғыдан ашылған фактілерді бейнелемейді немесе баяндамайды, олар қарастырылатын және бағаланатын тұжырымдамалық жүйеден тәуелсіз болуы мүмкін. Бұл мәселе тек медицина ғылымындағы шындыққа ғана емес, сонымен қатар клиникалық тәжірибедегі шындыққа да қатысты. Нақтырақ айтқанда, ол диагноз, дифференциалдық диагноз және қате диагноз тұжырымдамаларын нақты түсіндіреді, бұл клиникалық шешім қабылдаудың барлық нәтижелерінің шындық пен жалғандығы қолданылатын тиісті медициналық тіл мен білімге, қолданылатын зерттеу әдістеріне, тұжырымдамалық жүйелерге, ғылыми және кәсіби қауымдастықтар құрастырған және ұсынған сөздіктер мен терминологияларға, денсаулық сақтау органдары берген ережелерге және диагностикалық персоналдың әрекеттері мен өзара әрекеттеріне әсер ететін денсаулық сақтау жүйесіндегі басқа да факторларға байланысты. Садық Задеге сәйкес, медициналық шындық медицинада жасалады. (iii) Медицинаның табиғаты. Медицинаның талдамалық философиясында Садық Заде медицинаны ғылыми сала ретінде талдауға ерекше мән береді. "Медицина – ғылым" немесе "Медицина – өнер" сияқты кең таралған, беткей монокатегоризациялардан бас тартып, "медицина мынадай" деген мәлімдемелерде жаһандық термин "медицина" көптеген гетерогендік пәндерді қамтитын медицинаның көптеген санатқа жататынын ескере отырып, дифференциалдануы керек екенін көрсетеді. Мысалы, біздік медицина даусыз табиғат ғылымы; бірақ клиникалық зерттеу – практикалық ғылым; ол сонымен қатар нормативтік этика; клиникалық практика – іске асырылған мораль; және т.б. Атап айту керек, медицина – бұл "жасау, құру" үшін грек тілінен алынған ποίησις терминінен шыққан жасампаздық ғылым, ол ең кең мағынада "жасау" терминінен бастап, дәрі-дәрмектерге, протездерге, ми чиптеріне, жасанды органдарға, жасанды балаларға дейін медициналық құрылғыларды ойлап табуға, жобалауға және өндіруге қатысады. Осылайша, медицина денсаулықты инженерлік және антропотехнология ретінде жүргізілетін инженерлік ғылымға айналу жолында.
Қолданбалы тұйық логика
Бұлдыр жинақтар теориясы мен бұлдыр логиканы биомедициналық тақырыптарға, клиникалық мәселелерге және философиялық сұрақтарға қолдану Садық Задехтің басты қызығушылықтарының бірі болып табылады. Осы саладағы оның ең маңызды жетістіктерінің бірі – биополимерлерді (мысалы, ДНК және РНК нуклеин қышқылы тізбектері мен полипептидтік тізбектерді) реттелген бұлдыр жинақтар ретінде қайта құру. Бұл бұлдыр биополимерлер теориясы биополимерлерді бұлдыр жинақтар теориясы мен логикасына бейімдеді және түрлі топтардың зерттеу қызығушылығын арттыруға өте пайдалы болды. Басқа мысалдар: (i) оның клиникалық праксиологиясында және клиникалық шешімдерді қабылдау мәселелерінде бұлдыр логиканы кеңінен қолдану; және (ii) деонтика мен онтологияны бұлдырлау.
Технология философиясы
Садық Заде өзінің бұлыңғыр ұғымдарды қалыптастыру әдістемесінде өзін-өзі көбейтудің бұлыңғыр ұғымын енгізді, оны квази-өзін-өзі көбейту деп атады. Бұл оған өзін-өзі көбейту машиналарын мүлдем жаңаша түсіндіруге және техноэволюция теориясын ұсынуға мүмкіндік берді. Оның айтуынша, технологияның табиғатында біз, адамдар, назардан тыс қалдыра алмайтын нәрсе бар. Бұл машиналардың бірігіп жұмыс істеуге бейімділігі, нәтижесінде олардың бөліктерінен тиімді және күшті болатын үлкен машина пайда болады. Осы ерекшелік соңғы ғасырларда жер бетіндегі және оның маңындағы барлық машиналардың желісінен тұратын, таратылған, бірегей Жалпы Машинаның (GM) өсуіне әкелді. Машинаның осылайша жаһандануы қалай жүзеге асты және GM қандай түрде көрінеді, оның теориясында жаңадан құрастырылып, түсіндіріледі. Жануарлар мен өсімдіктердің биоэволюциясына ұқсас, техноэволюция да квази-өзін-өзі көбейту және таңдау арқылы дарвиндік процестер ретінде жүзеге асады. GM, гиперциклдің өте жоғары динамикасының арқасында тез дамитын биосфера мен техносфераның екі дамитын серіктесінен тұратын гибридтік гиперциклдің бір бөлігін құрайды. Техносфера тарапынан коэволюцияның маңызды нәтижесі – GM-нің саналылығының артуы, оны адамдар өздері жасаған жасанды интеллект деп қате түсінеді. Бірақ Садық Заденің теориясына сәйкес, бұл жаһандық түрде таратылған машина түріндегі ақылды және өзіне-өзі сезімтал Machina sapiens-тің біртіндеп, табиғи пайда болуының толық емес түсінігі ғана.
Мақалалар
К. Садиг Заде, Клиникалық әдістеменің негіздері: 1. Дифференциалдық белгілеу. Медицинадағы жасанды интеллект, 1994; 6:83–102. К. Садиг Заде, Клиникалық әдістеменің негіздері: 2. Этиологиясы. Медицинадағы жасанды интеллект, 1998; 12:227–270. К. Садиг Заде, Клиникалық әдістеменің негіздері: 3. Нозология. Медицинадағы жасанды интеллект, 1999; 17:87–108. К. Садиг Заде, Клиникалық әдістеменің негіздері: 4. Диагноз қою. Медицинадағы жасанды интеллект, 2000; 20:227–241. К. Садиг Заде, Фуззи геномдар. Медицинадағы жасанды интеллект, 2000; 18:1–28. К. Садиг Заде, Фуззи денсаулық, ауру және сырқат. Медицина және философия журналы, 2000; 25:605–638. К. Садиг Заде, "Фуззи революция: Аристотельдік дүниетанымымен қоштасу". Медицинадағы жасанды интеллект, 2001; 21:1–25. К. Садиг Заде, "Көбікті полинуклеотид кеңістігі" қайта қаралуы. Медицинадағы жасанды интеллект, 2007; 20:227–241. К. Садиг Заде, Аурудың прототиптік ұқсастық теориясы. Медицина және философия журналы, 2008; 33:106–139. К. Садиг Заде, Медицина – деондық дисциплина. "Ангевантте Философия", халықаралық журнал. 2015; 2:10–23.