Кіріспе

Жұқа қақпен қапталған ұрық темірден немесе болаттан жасалған табақтар. Қақталақ тот басуды болдырмау үшін қақталақтың жұқа қабатымен қапталған болат табақтардан тұрады. Арзан болат кеңінен қолданысқа енгенге дейін, негізгі металл ұрық темірден жасалатын. Бұрын кеңінен қолданылған, бірақ қазіргі кезде қалайы банкалар жасау үшін негізгі материал болып табылады. Қақталақ, болатты (немесе бұрынғыда темірді) вальстеу арқылы жасалады, содан кейін қышқылмен тазартып, бетіне қақталақтың жұқа қабаты жағылады. Бұрын пластиналар жеке-жеке немесе шағын топтарда "қаптамалы диірмен" деп аталатын жерде өндірілетін. 1920 жылдардың соңында қаптамалы диірмендер үлкен көлемде, тиімдірек өндіріс жүргізетін таспалы диірмендерге алмастырыла бастады. Бұрын қақталақ қалайы төбелер мен тұрмыстық ыдыстар (арзан қазан-құмыралар), сонымен қатар қалайы ыдыстар жасау үшін қолданылатын. Қалайы ыдыстар (металл айналдыру) жасаған шеберлер – қақталақ жұмысшылары деп аталды. Көптеген жағдайларда қақталақ гальвандалған (мырышпен қапталған немесе қақталған) ыдыстарға алмастырылды, бірақ тағам пісіру үшін емес, себебі мырыш улы. Мырыш қабаты темірдің тотығуын болдырмайды, мырыш темірдің орнына тотығады, ал қақталақ тек қақталақ беті зақымдалмаған жағдайда ғана темірді қорғайды.

Өндіріс процестері мен нарықтарының тарихы

Қалайы өндіру тәжірибесі шамамен б.з.д. 3000 жылы Батыс Азия, Ұлыбритания аралдары мен Еуропада басталған болуы мүмкін. Қола дәуірінде қалайы қола жасаудың маңызды құралы болды. Темір бұйымдарын тотығудан қорғау үшін оларды қалаймен қаптау ежелгі дәуірден келе жатқан әдет. Мұны ақ шеберлер (whitesmiths) жасаған болуы мүмкін. Бұл жұмыс бұйым дайын болғаннан кейін жасалса, ал қалайы табақ (tinplate) жасау алдында қалаймен қапталған. 1620 жылдары Саутгемптон графының (немесе оның демеушілігімен) диірменінде қалайы табақ өндірілген көрінеді, бірақ бұл қанша уақытқа созылғаны белгісіз. Қалайы табақтың алғашқы өндірісі Богемияда болған, содан кейін Саксонияға таралып, 1660 жылдары тамыры тереңге сіңген. Эндрю Ярантон мен Амброз Кроули (Стурбридж теміршісі және әйгілі сэр Амброздың әкесі) 1667 жылы Дрезденге сапар шегіп, оның қалай жасалғанын үйренді. Оларға жергілікті теміршілер мен Стур өзенін кеме жүзе алатындай етіп ашу жобасымен байланысты адамдар көмектесті. Саксонияда тақталар соғылған, бірақ Англияға оралғаннан кейін олар темірді домалатуға тырысты. Бұл 1670 жылы теміршілер Филип Фоли мен Джошуа Ньюбороға (жобаның екі демеушісі) Вустерширде Вулверли төменгі диірменін (немесе балқыту ошағын) салуға себеп болды. Диірменде үш бөлім болды: біреуі – домалату диірмені (rolling mill), ал қалған екеуі – балқыту ошақтары. 1678 жылы олардың бірі таба жасады, ал екіншісі басқа жердегі балқыту ошақтарында жасалған темір гүлдерін (blooms) созды. Пластиналарды домалатып, содан кейін балғамен аяқтау жоспарланған болуы мүмкін, бірақ Уильям Чемберлейн 1662 жылы өзіне және Дад Дадлиге берілген патентті жаңартқаннан кейін бұл жоспар орындалмады. Вулверлидегі кесуші (slitter) Томас Кук болды. Оның ұлы болуы мүмкін Томас Кук Понтипулге көшіп, Джон Ханбериге жұмыс істеді. Ол жерде оның кесу диірмені болды және "Понтпул тақталары" деп аталатын темір тақталар өндірді. Эдвард Лхуйд бұл диірменнің 1697 жылы пайда болғанын хабарлады. Бұл қалайы табақ зауыты деп айтылған, бірақ ол тек (қапталмаған) қара табақ өндіргені анық. Қалайы табақ алғаш рет 1725 жылы Глостер порт кітаптарында (Глостер арқылы өтетін сауданы тіркейді), көбінесе Бристоль каналындағы порттардан келген сауда ретінде тіркелді. Бұл табақ Монмутширдің Ньюпорт қаласынан жеткізілді. Бұл оқиға Реамурдың "Principes de l'art de fer blanc" еңбегінің француз тілінде алғаш рет жарық көргенінен кейін және Англияда жарияланғаннан бұрын болды. Бірнеше жылдан кейін Англия мен Уэльстегі көптеген темір өндіруші аймақтарда, бірақ кейіннен негізінен Оңтүстік Уэльсте, әсіресе 1750 жылға дейін құрылған Уитчерч, Кардиффтегі Мелингриффит қалайы табақ зауытында тағы да бірнеше зауыттар ашылды. 1805 жылы 80 000 қорап жасалып, 50 000-ы экспортқа жіберілді. Өнеркәсіп 1891 жылға дейін өсіп дамыды. Ең ірі нарықтардың бірі АҚШ болды, бірақ 1891 жылы Маккинли тарифтері қабылданғаннан кейін бұл нарық тарылды. Бұл британдық өнеркәсіпте үлкен қысқартуларға және жұмысынан айырылғандардың Америкаға көшіп кетуіне әкелді. Осы соққыға қарамастан, өнеркәсіп кішкентай масштабта жалғасты. 1937 жылы 518 диірмен жұмыс істеді, оның 224-і Ричард Томас & Co. компаниясына тиесілі болды. Дәстүрлі "жинақтау диірмені" (pack mill) 1930 жылдардың соңында Ричард Томас & Co. компаниясы салған жақсартылған "жолақ диірменімен" (strip mill) алмастырылды. Жолақ диірмендері ескі жинақтау диірмендерін ескірген, ал соңғысы 1960 жылдары жабылды.

Топтамалы өңдеу процесі

Шикізат темір желім немесе (19 ғасырдың соңында жұмсақ болат қолданыла бастағаннан кейін) болат желім болды. Бұл темір немесе болат зауытында жасалған, жазық тағанға (қалайтақ таған деп аталады) тартылды. Тағанның қимасының мөлшері дәл болуы қажет болды, себебі одан жасалатын тақталардың қимасы осыған сәйкес келуі керек еді. Таған дұрыс ұзындықта (тақталардың еніне сәйкес) кесіліп, қыздырылды. Содан кейін ол төрт-бес рет айналдыру тегершігінің роликтері арқылы өткізіліп, 30 дюймге дейін ұзын, қалың тақта жасалды. Әрбір өту арасында тақта роликтердің үстінен (немесе айналып) өткізіліп, роликтер арасындағы саңылау бұранда арқылы тарытылды. Содан кейін тақта ұзындығы екі есеге жеткенше оралатын болды. Тақта екіге бүктеліп ("қосарланған") екіге бөлінген қиыршықпен бүктеліп, бір жартысы екінші жартысының үстіне жабыстырылды. Содан кейін ол пешке салынып, жақсылап "қыздырылды". Бұл 8 немесе 16 тақтадан тұратын жиынтыққа дейін қайталанды. Содан кейін жиынтық салқындатылды. Салқындағаннан кейін жиынтық шауылып (қуатты қайшылармен), ал тақталар "ашушылар" (көбінесе әйелдер) арқылы бөлінді. Жарамсыз тақталар іріктеліп алынып, қалғандары піскенді өңдеу бөліміне жіберілді. Піскенді өңдеу бөлімінде тақталар қышқыл ванналарға (оксидті алып тастау үшін) батырылып, содан кейін суға (жуу үшін) батырылды. Тексеруден кейін олар 10-14 сағат бойы отқа жағу пешінде қыздырылды. Бұл "қара піскенді өңдеу" және "қара оттау" деп аталды. Пештен алынғаннан кейін олар 48 сағатқа дейін салқындатылды. Содан кейін тақталар жоғары жылтыратылған роликтер арқылы суық оралып, кез келген тегіссіздіктерді жойып, жылтыратылған бетке ие болды. Одан кейін олар төмен температурада қайта отталды және қайта піскенді өңдеуге ұшыратылды, бұл "ақ оттау" және "ақ піскенді өңдеу" деп аталды. Содан кейін олар жуылып, аздап қышқыл суға (тотықпау үшін) салынып, қалайлауды күтті. Қалайлау жиынтығы екі ыдыстан тұрды, олардың үстінде балқытылған қалайы (үстінде флюспен) және майлы ыдыс болды. Флюс тақталарды кептіріп, қалайдың жабысуына дайындады. Екінші қалай ыдысы ("жуу ыдысы") төмен температурада қалайға ие болды. Одан кейін майлы ыдыс (май бар) пайдаланылып, артық қалай алынды. Содан кейін тазалау және жылтырату процестері жүргізілді. Соңында, қалайланған тақталар 112 парақтан тұратын қораптарға салынып, сатуға дайын болды. Жеке тақталар 14 дюймға 20 дюйм болды, екі еселенгендері одан да үлкен болды. Бір қораптың салмағы шамамен жүз фунтқа жуық болды. Мұнда 20 ғасырда қолданылған процесс сипатталған. Уақыт өте келе процесс күрделілігі артты, себебі қосымша процедуралардың енгізілуі сапаны жақсартатыны анықталды. Ыстық және суық орау тәжірибесі алғашқы күндерге дейін барып сақадайды, өйткені Найт отбасының қалай зауытында (шамамен 1740 жылы құрылғаннан бастап) екі орау фабрикасы болды, біреуі Бринжвудта (Лудлоудан батысқа қарай) қара тақта жасады, ал екіншісі Миттон қалай зауытында (қазіргі Стурпорттың бөлігі) кейінгі кезеңдер үшін қолданылды.