Кіріспе

Раштракута императоры 815–877 жылдары

Амогаварша I (сонымен қатар Амогаварша Нрупатунга I деп те аталады) (814–878 жж.) Раштракута әулетінің ең ұлы императоры және Ерте ортағасырлық Үндістанның ең көрнекті монархтарының бірі. Оның 64 жылдық билігі – дәл белгіленген ең ұзақ монархиялық биліктердің бірі. Оның билігі кезінде көптеген каннада және санскрит ғалымдары гүлденді, соның ішінде «Ганита сара самграха» авторы, ұлы үнді математигі Махавирачарья, Джинасена, Вирасена, Шакатаян және Шри Виджая (каннада тілінің теоретигі), сондай-ақ санскрит тіліндегі діни шығарма «Прашноттара Ратнамалика» жазды. Билік құрған кезінде ол Нрупатунга, Атишадхавала, Веранараяна, Раттамарданда және Шриваллабха сияқты атақтарға ие болды. Ол Раштракутаның патшалық астанасын қазіргі Бидар ауданындағы Майурхандиден қазіргі Карнатака штатының Калабураги ауданындағы Манякхетаға көшірді. Ол империялық астананы «Индраның астанасына» тең салуға тырысты. Астана қаласы патшалық отбасы үшін ең жақсы шеберлікпен жасалған әсем жобаланған ғимараттарды қамтуы тиіс еді. Араб саяхатшысы Сүлеймен Амогаваршаны «дүниедегі төрт ұлы патшаның» бірі деп сипаттады. Оның дхармалық мінезі, көркем өнер мен әдебиетке деген қызығушылығы және бейбітшілікке құштарлығы үшін тарихшы Панчамухи оны император Ашокамен салыстырып, «Оңтүстік Ашока» деген құрметті атақ берді. Амогаварша каннада тілінің, әдебиетінің және мәдениетінің ерекшелігін жоғары бағалаған, бұл туралы «Кавиражамарга» мәтіні куәландырады.

Алғашқы жылдар

Амогаварша I (туған аты Шарва) 800 жылы С.э. н. ш. Шрибхаван қаласында Нармада өзенінің жағалауында, әкесі Император Говинда III Солтүстік Үндістандағы сәтті жорықтарынан оралған кезде дүниеге келді. Бұл мәліметтер 803 жылғы Манне жазуы мен 871 жылғы Санжан тақташаларынан алынған, екеуі де Амогаварша I туралы маңызды ақпарат көздері. Бірінші көтеріліс патша Шивамара II басқарған Батыс Ганг феодалиясынан шықты. Соңынан болған шайқастарда Шивамара II 816 жылы қаза тапты. Бірақ Амогаварша I-нің қолбасшысы және сенімді адамы Банкеша келесі Ганг патшасы Рахамалладан Раджарамадуда жеңілді. Батыс Гангтың қарсыласуына байланысты Амогаварша I келісімді саясатты ұстануға мәжбүр болды. Ол өзінің қызы Чандраббалаббені Батыс Ганг патшасы Бутуга I-ге, ал тағы бір қызы Реваканиммадиді ханзада Эрегангаға үйлендірді. 818 және 820 жылдар аралығында тағы да көтерілістер болды, бірақ 821 жылы Амогаварша I барлық қарсылықты жеңіп, империяны тұрақтандырып, билікке орнатысты. Амогаваршаның билігі 877 жылға дейін созылды, содан кейін ол өз еркімен императорлық тағынан шеттеді.

Дін, мәдениет және әдебиет

Амогхаварша I көршілерімен және феодалдарымен достық қарым-қатынас орнатуға ұмтылып, оларға қарсы агрессивті мінез танытпады. Ол кейде діни ізденістер үшін тағынан бас тартты ма, жоқ па, әлі де пікір таласы тудырып отыр. Ол халқына қатты қамқорлық жасады және бірде апат халқына қауіп төндірген кезде (Санжан тақталарында айтылғандай), ол өзінің саусағын Колхапурдағы Махалакшми қасиеттісіне құрбандыққа шалды. Осы игілік әрекеті үшін Санжан жазуы оны Бали, Шиби және Джиммутавахана (Нагананда пьесасының батыры) сияқты ежелгі батырлармен теңестіреді. Ванга, Анга, Магадха, Малва және Венги билеушілері оған құлшылық еткені жазылған. Амогхаварша Ачарья Джинасенаның шәкірті болған. Бұған дәлел ретінде Гунабхадраның «Махапурана» (сонымен қатар «Уттара Пурана» деп те аталады) еңбегінде автор: «Дүние үшін Жінасеначарьяның болуы – бақыт, оған бас иіп, Амогхаварша Нрупатунга өзін тазартқан сезімде болды» деп жазған. Сол еңбек Амогхаварша I джайнизмнің Дигамбара бағытының ізбасары болғанын көрсетеді. Амогхаварша I джайнизм, буддизм және индуизмді қолдады. Алайда, ғалым Реудің сөзіне сүйенсек, Гунабхадраның «Махапурана», «Прашнаттара Ратнамалика» және Махавирачарьяның «Ганита сара санграха» сияқты еңбектері Амогхаварша Нрупатунга I джайнизмді қабылдағанын көрсетеді. Араб саяхатшысы Сүлеймен әл-Таджирдің мәліметінше, Амогхаварша I империясы әлемдегі төрт ірі империяның бірі болған. Оның бейбіт және мейірімді мінезі үшін ол Ашока императорымен салыстырылды. Оның билігі тұсында Паттадакалдың джайна Нараяна ғибадатханасы (ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енген), Коннурдағы басади және Маньяхетадағы Неминатха басади салынды. Оның әйелі Асагавве болды. Оның заманында Махавирачарья, Вирасена, Джинасена, Гунабхадра, Шакатаян және Шри Виджая ғалымдары белгілі болды.

Жазбалар

Амогхаварша – каннада және санскрит әдебиетіндегі ғалым. Оның өзінің "Кавиражамарга" атты еңбегі – каннада тіліндегі маңызды әдеби шығарма және келер ұрпақтардың ақындары мен ғалымдары үшін ғасырлар бойы нұсқаулық болды. Санскрит тіліндегі "Прашноттара Ратнамалика" еңбегінің Амогхаварша I қартайған шағында, мемлекеттік істерден қашықтап, жазғаны айтылады. Дегенмен, басқалар оны Ади Шанкара немесе Вималачарья жазған болуы мүмкін деп есептейді. Оның еңбектерінде одан бұрынғы бірнеше каннада авторларының есімдері кездеседі. Проза жазғандар – Вимала, Удая, Нагарджуна, Джаябандху және Дурвинита, ал өлең жазғандар – Шривиджая, Кависвара, Пандита, Чандра және Локапала.