Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Аукштаития аймағындағы қала, Литва.
Town in Aukštaitija Region, Lithuania
Жонава (; Janów; Janau) – Литваның тоғызыншы ірі қаласы, халқы шамамен 30 000 адамды құрайды. Ол Литваның орталық бөлігіндегі Каунас округінде, Литваның екінші ірі қаласы Каунастың солтүстік-шығысында орналасқан. Қалаға Каунас халықаралық әуежайы қызмет көрсетеді. Балтық елдеріндегі ең ірі тыңайтқыш зауыты – Ахема қаланың жанында орналасқан. Қала кейде "жазғы тойдың астанасы" (лит. Joninės) деп аталады.
Jonava ( ; Janów; Janau) is the ninth largest city in Lithuania with a population of c. 30,000. It is located in Kaunas County in central Lithuania, north east of Kaunas, the second largest city in Lithuania. It is served by Kaunas International Airport. Achema, the largest fertilizer factory in the Baltic states, is located nearby. The city is sometimes called "the capital of midsummer holiday" (lt. – Joninės).
Тарих
Жонава ресми түрде XVIII ғасырда Польша-Литва одақтастығы кезінде қала ретінде құрылды. 1750 жылы Жонавада алғашқы ағаш шіркеу салынды. 1778 жылы қалада сыра қайнату зауыты жұмыс істеді. 1812 жыл шамасында Наполеон және оның әскері қала мен айналасындағы ауылдарға басып кірді. 1923 жылы Жонава ресми түрде қала мәртебесін алды, ал 1950 жылы муниципалитеттің орталығы болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қалада көптеген еврейлер тұрды. 1893 жылы халықтың 92% еврейлерді құрады, ал 1941 жылы бұл көрсеткіш 80% болды. 1932 жылы еврей отбасыларына тиесілі 250 дүкен, еврей банкі, 7 синагога және еврей мектебі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жонаваға нацистік Германия шабуыл жасады. Бір христиан шіркеуі мен бес синагога қиратылды. 1941 жылдың тамыз және қыркүйек айларында қаланың еврей халқы екі жаппай қырғынға ұшырады. Неміс және литвалық өздік қорғаныс жасақтарының Einsatzgruppen тобы 2108 адамды атқылады. Қалған 200 еврей Каунас геттосына тұтқын ретінде қамалды. Соғыстан кейін қала Балтық елдеріндегі ең ірі тыңайтқыш зауытын салды, соның арқасында Жонава Литваның ең ірі 4 өнеркәсіптік қаласының біріне айналды.
Jonava was officially established as a city in the 18th century during the times of the Polish–Lithuanian Commonwealth. In 1750, the first wooden church was built in Jonava. In 1778, a beer brewery was operating in the town. Around 1812, Napoleon and his army invaded the town and its surrounding villages. In 1923, Jonava was officially recognised as a city status settlement and in 1950 it became the centre of the municipality. The city had a large Jewish population before World War II. In 1893, 92% of the population was Jewish and in 1941 it was 80%. In 1932 there were 250 shops owned by Jewish families, a Jewish bank, 7 synagogues and a Jewish school. During World War II Jonava was attacked by Nazi Germany. A Christian church and five Jewish synagogues were destroyed. The Jews of the city were killed in two massacres, in August and September 1941. A total of 2,108 people were executed by an Einsatzgruppen of Germans and Lithuanian Self Defence Units. 200 remaining Jews were kept prisoners at the Kaunas ghetto. After the war, the city built the largest fertilizer factory in the Baltic states and Jonava become one of the 4 biggest industrial cities in Lithuania.
Экологиялық апат
1989 жылы 20 наурызда химиялық тыңайтқыштар зауытында жарылыс болып, шамамен 7500 тонна сұйық аммиак сыртқа шықты. Апат нитрофосфат цехы мен тыңайтқыш қоймаларында өртке ұласып, азот оксиді және хлор сияқты жану өнімдерімен атмосфераны ластады. Улы бұлт Укмерге, Ширвинтос және Кедайняй қалаларына қарай жылжыды. Упнинкайда, апат орнынан 10 км қашықтықта аммиактың концентрациясы рұқсат етілген деңгейден 150 есе асып кетті. Апаттан бір күн өткен соң Жонава мен Кедайняй арасында 7 км ені және 50 км ұзындығындағы улы бұлт тіркелді. Өрт кезінде және аммиактың сыртқа шығуы салдарынан 7 адам қаза тапты, 29 адам мүгедек болды, көптеген адамдар жедел тыныс алу және жүрек-қан тамырлары ауруларына шалдықты. Дегенмен, оқиғаның салдары мен денсаулыққа тигізген зиянының толық көлемі әлі белгісіз. Белгілісі, жүктілік кезеңінде, әсіресе ерте жаста аммиакқа ұшырау мидың ауыр зақымдануына әкелуі мүмкін.
An explosion occurred in the chemical fertilizers factory on 20 March 1989, causing a leakage of nearly 7,500 tonnes of liquid ammonia. The catastrophe developed further into a fire within the nitrophosphate facility and fertilizer storehouses polluting the atmosphere with products of their combustion, such as nitrous oxide and chlorine. The toxic cloud drifted towards Ukmergė, Širvintos and Kėdainiai. The concentration of ammonia surpassed the permissible level by a factor of 150 in Upninkai, at 10 km from the disaster site. One day after the accident, a toxic cloud 7 km wide and 50 km long was recorded between Jonava and Kėdainiai. Seven people died during the fire and leakage of ammonia immediately afterward, 29 people became handicapped, and a large number of people suffered from acute respiratory and cardiac attacks. The true extent of damages and health impact from the event is however unknown. What is known is that exposure to ammonia prenatally, especially at a young age can cause serious brain damage.
Спорт
Қаланың стадионы, бассейні және жабық аренасы бар "физикалық мәдениет және спорт орталығы" бар. Қала жаңа, ірі жабық арена "БК Жонава" салуға ниетті екені жарияланды.
The city has its own "physical culture and sports center" with stadium, swimming pool and indoor arena. It has already been announced that the city is going to build a new large indoor arena "BC Jonava".
Жеңіл атлетика
Марафоншылар клубы "Маратонас" Вильнюс марафонында 4 медаль ұтып алды.
The marathon runners sport club Maratonas won 4 medals at Vilnius Marathon.
Баскетбол
Джонавада 1969 жылы құрылған баскетбол командасы бар; «Джонава SK Malsta» Ұлттық баскетбол лигасында (Nacionalinė Krepšinio Lyga) ойнайды. Сондай-ақ, «BC Jonava» деп аталатын әйелдер баскетбол командасы бар, ол әйелдердің екінші баскетбол дивизионында (Nacionalinė moterų krepšinio lyga) қола жүлделерді жеңіп алды.
Jonava has a basketball team, founded in 1969; Jonava SK Malsta playing in the National Basketball League (Nacionalinė Krepšinio Lyga). There is also a women's basketball team called BC Jonava which won bronze medals in the women's Second Basketball Division (Nacionalinė moterų krepšinio lyga).
Волейбол
Джонава қаласында ең жоғары лигада ойнайтын, A Grupė тобындағы күшті әйелдер волейбол командасы – Ахема ККСК бар. 2010 жылы Джонава қаласы халықаралық "Альфредас Огонаускас еске алу волейбол турнирін" өткізді.
Jonava has a strong women's volleyball team Achema KKSC that playing in the highest league A Grupė. In 2010 Jonava held the international "Alfredas Ogonauskas Memorial Volleyball Championship".
Жарыстар
Джонавада кейде сирек болатын жарыстар да өткізіледі. Дәстүрлі жазғы мереке кезінде ралли-слаломнан "Жонас Республикасы Президентінің кубогы" жарысы ұйымдастырылды. Жаз айларында велосипед спортынан турнирлер немесе кросс-күнделікті жарыстар кейде болып тұрады.
Jonava also hosts some less regular competitions. During the traditional midsummer holiday there was "Jonas's Republic President Cup" of Rally Slalom events. In summer seasons there are some occasional cycling tournaments or cross country competitions.