Шағын қырыққан аралар: қорғаныш тәсілдері мен таралуы
Stingless bee
Құрылыссыз аралар (Meliponini) – шағын уыздары бар, қорғану үшін шақпайтын, бірақ күшті тістей алатын аралар тобы. Биологиялық ерекшеліктері туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бал арасы тайпасы, тітіркендіргіші азайған, күшті шағуға қабілетті
Bee tribe, reduced stingers, strong bites
Тітіркендіргішсіз бал аралары (SB), кейде тітіркендіргішсіз бал арасы немесе жай ғана мелипониндер деп аталады, бұл шамамен 462-ден 552-ге дейінгі сипатталған түрлерді қамтитын аралардың үлкен тобы. Олар Мелипонини тайпасын (немесе басқа авторларға сәйкес Мелипонина кіші тайпасын) құрайды. Олар Apidae тұқымдасына (Apinae қосалқы тұқымдасы) жатады және қарапайым бал араларымен (HB, Apini тайпасы), орхидея араларымен (Euglossini тайпасы) және шмелиттермен (Bombini тайпасы) тығыз байланысты. Бұл төрт ара тайпасы корбикулатты аралардың монофилеттік тобына жатады. Мелипониндердің тітіркендіргіштері бар, бірақ олар өте азайған және қорғану үшін қолданылмайды, бірақ бұл аралар басқа қорғаныс мінез-құлқы мен механизмдерін көрсетеді. Мелипониндер тістеуге қабілетсіз аралардың жалғыз түрі емес: барлық аталық аралар және Andrenidae және Megachilidae (Dioxyini тайпасы) сияқты бірнеше басқа тұқымдастардың көптеген аналық аралары да тістеуге қабілетсіз. Кейбір тітіркендіргішсіз бал араларының күшті жауырындары бар және олар ауыр жарақаттар тигізуі мүмкін. Кейбір түрлерде қоздырғыштардан қорғану үшін заттар шығаруға арналған үлкен жамбас бездері болады, жағымсыз иіс шығарады немесе жауларды қозғалмайтын ету үшін жабысқақ материалдарды қолданады. Бұл топтағы бал өндіретін негізгі аралар, әдетте, Scaptotrigona, Tetragonisca, Melipona және Austroplebeia туыстарына жатады, бірақ пайдалы бал өндіретін түрлерді қамтитын басқа туыстар да бар. Олар мелипоникада Еуропалық бал аралары (Apis туысы) сияқты өсіріледі. Мезоамериканың барлық аймақтарында майялар Колумб келгенге дейін мелипоникамен кеңінен айналысқан. Мелипоника майя қоғамында маңызды рөл атқарды, олардың әлеуметтік, экономикалық және діни қызметіне әсер етті. Адам жасаған құрылыстарда тітіркендіргішсіз араларды ұстау практикасы Америкада кең таралған, Бразилия, Перу және Мексика сияқты елдерде ерекше жағдайлар бар.
Stingless bees (SB), sometimes called stingless honey bees or simply meliponines, are a large group of bees (from about 462 to 552 described species), comprising the tribe Meliponini (or subtribe Meliponina according to other authors). They belong in the family Apidae (subfamily Apinae), and are closely related to common honey bees (HB, tribe Apini), orchid bees (tribe Euglossini), and bumblebees (tribe Bombini). These four bee tribes belong to the corbiculate bees monophyletic group. Meliponines have stingers, but they are highly reduced and cannot be used for defense, though these bees exhibit other defensive behaviors and mechanisms. Meliponines are not the only type of bee incapable of stinging: all male bees and many female bees of several other families, such as Andrenidae and Megachilidae (tribe Dioxyini), also cannot sting. Some stingless bees have powerful mandibles and can inflict painful bites. Some species can present large mandibular glands for the secretion of caustic defense substances, secrete unpleasant smells or use sticky materials to immobilise enemies. The main honey producing bees of this group generally belong to the genera Scaptotrigona, Tetragonisca, Melipona and Austroplebeia, although there are other genera containing species that produce some usable honey. They are farmed in meliponiculture in the same way that European honey bees (genus Apis) are cultivated in apiculture. Throughout Mesoamerica, the Mayans have engaged in extensive meliponiculture on a large scale since before the arrival of Columbus. Meliponiculture played a significant role in Maya society, influencing their social, economic, and religious activities. The practice of maintaining stingless bees in man made structures is prevalent across the Americas, with notable instances in countries such as Brazil, Peru, and Mexico.
Географиялық таралуы
Тіссіз аралар әлемнің тропикалық немесе субтропикалық аймақтарында кездеседі, мысалы Африка құрлығы (Афротропикалық аймақ), Оңтүстік-Шығыс Азия және Австралия (Индо-Малайя және Австралия аймағы), сондай-ақ тропикалық Америкада (Неотропикалық аймақ). Орталық және Оңтүстік Американың жергілікті эусоциалдық араларының көпшілігі – тіссіз аралар, бірақ олардың тек бір бөлігі ғана адамдар шаруашылыққа пайдаланатын көлемде бал өндіреді. Неотропикалық аймақта шамамен 426 түр бар, бұл ең көп түрлілікке және түрлерге бай аймақ, солтүстікте Куба мен Мексикадан бастап оңтүстікте Аргентинаға дейін таралған. Сондай-ақ, онда шаруашылықтар да бар. Континентте шамамен 36 түр кездеседі. Экваторлық аймақтар ең көп түрлілікке ие, ал Сахара шөлі солтүстікке қарай табиғи кедергі болып табылады. Олардың ареалы Оңтүстік Африка мен Мадагаскардың оңтүстігіне дейін созылады, Африка түрлерінің көпшілігі тропикалық ормандарда немесе тропикалық ормандар мен саванналарда мекендейді. Азия мен Австралияда тіссіз аралардың шамамен 90 түрі батыста Үндістаннан шығыста Соломон аралдарына дейін, солтүстікте Непал, Қытай (Юннан, Хайнань) және Тайваньнан оңтүстікте Австралияға дейін таралған.
Stingless bees can be found in most tropical or subtropical regions of the world, such as the African continent (Afrotropical region), Southeast Asia and Australia (Indo Malayan and Australasian region), and tropical America (Neotropical region). The majority of native eusocial bees of Central and South America are SB, although only a few of them produce honey on a scale such that they are farmed by humans. The Neotropics, with approximately 426 species, boast the highest abundance and species richness, ranging from Cuba and Mexico in the north to Argentina in the south. and are farmed there also. Around 36 species exist on the continent. The equatorial regions harbor the greatest diversity, with the Sahara Desert acting as a natural barrier to the north. The range extends southward to South Africa and southern Madagascar, with most African species inhabiting tropical forests or both tropical forests and savannahs. In Asia and Australia, approximately 90 species of stingless bees span from India in the west to the Solomon Islands in the east, and from Nepal, China (Yunnan, Hainan), and Taiwan in the north to Australia in the south.
Шығу тегі және таралуы
Филогенетикалық талдаулар мелипонилер эволюциясының тарихында үш ерекше топты анықтайды: афротропикалық, Индо-Малай/Австралия және Неотропикалық желілер. Мелипонинидің эволюциялық бастауы Неотропикалық аймақта. Қазіргі кездегі түрлердің көптігін зерттеулер көрсеткендей, ол Неотропикалық аймақта ең жоғары деңгейде сақталып қалған. Гипотезада, уысыз аралардың қазіргі Солтүстік Америкадан таралу мүмкіндігі қарастырылады. Осы сценарий бойынша, бұл аралар Беринг бұғазы арқылы (Беринг жолы) Азияға, ал Гренландия арқылы (Тюле жолы) Еуропаға жеткен болуы мүмкін.
Phylogenetic analyses reveal three distinct groups in the evolutionary history of Meliponini: the Afrotropical, the Indo Malay/Australasia, and the Neotropical lineages. The evolutionary origin of the Meliponini is Neotropical. Studies observing contemporary species richness show that it remains highest in the Neotropics. The hypothesis proposes the potential dispersion of stingless bees from what is now North America. According to this scenario, these bees would have then traveled to Asia by crossing the Bering Strait (Beringia route) and reached Europe through Greenland (Thulean route).
Шолу
Мелипониттер жоғары әлеуметтік жәндіктер саналады және ерекше касталық бөлінуге ие. Колониялар әдетте патшайым, жұмысшылар және кейде еркек аралардан тұрады. Патшайым көбейтуге жауапты, ал жұмысшылар жем-шөп жинау, бала күтімі және колонияны қорғау сияқты әртүрлі міндеттерді орындайды. Жекелеген жәндіктер жалпы игілік үшін еңбектің анық бөлінісімен бірігіп жұмыс істейді. Ұшпақсыз аралар құнды тозаңдаушылар болып табылады және маңызды өнімдерді өндіру арқылы экожүйе саулығына үлес қосады. Бұл жәндіктер бал, тозаң, шайыр, прополис және керуен жинап, сақтайды. Бал олардың негізгі көмірсу көзі, ал тозаң – маңызды белоктармен қамтамасыз етеді. Шайыр, прополис және керуен ұя салу және күтіп ұстау үшін қолданылады. Ұя салу мінез-құлқы түрлерге қарай өзгереді және қуыс ағаш діңдері, сыртқы ұялар, топырақ, термиттің ұясы немесе тіпті қалалық құрылымдарды қамтуы мүмкін. Бұл бейімделу қабілеті олардың төзімділігін және адам қызметімен қатар өмір сүруге бейімділігін көрсетеді.
Meliponines, considered highly eusocial insects, exhibit a remarkable caste division. The colonies typically consist of a queen, workers, and sometimes male drones. The queen is responsible for reproduction, while the workers perform various tasks such as foraging, nursing, and defending the colony. Individuals work together with a well defined division of labor for the overall benefit. Stingless bees are valuable pollinators and contribute to ecosystem health by producing essential products. These insects collect and store honey, pollen, resin, propolis, and cerumen. Honey serves as their primary carbohydrate source, while pollen provides essential proteins. Resin, propolis, and cerumen are used in nest construction and maintenance. Nesting behavior varies among species and may involve hollow tree trunks, external hives, the soil, termite nest or even urban structures. This adaptability underscores their resilience and ability to coexist with human activities.
Жұмысшылар
СБ колониясында жұмысшылар халықтың басым бөлігін құрайды және колонияның негізгі жұмыс күші болып табылады. Олар колонияның өркендеуі үшін маңызды көптеген міндеттерді атқарады, соның ішінде қорғау, тазалау, құрылыс материалдарын тасымалдау, сондай-ақ азық-түлік жинау және өңдеу. Жұмысшыларды артқы аяқтарындағы ерекше құрылым – корбикула (кішкентай себетке ұқсайтын) арқылы тануға болады. Олар осы корбикулаға тозаң, шайыр, балшық және қоршаған ортадан жиналған басқа да материалдарды тиімді түрде жинап тасымалдайды. Олардың көптігі және осы ерекше белгілері колонияның тұрақтылығын қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.
In a SB colony, workers constitute the predominant segment of the population, serving as the colony's primary workforce. They undertake a multitude of responsibilities crucial for the colony's well being, including defense, cleaning, handling building materials, and the collection and processing of food. Recognizable by the corbicula a distinctive structure on their hind legs resembling a small basket workers efficiently carry pollen, resin, clay, and other materials gathered from the environment. Given their abundance and unique physical feature, workers play a central role in sustaining the colony.
Тақсырлар
SB колониясындағы негізгі жұмыртқа салатын аналық – патшайым, ол жұмысшылардан мөлшері мен пішіні бойынша ерекшеленеді. Мелипона туысын қоспағанда, тіссіз ара патшайымдары (патшайымдар мен жұмысшылар бірдей мөлшерде тамақтанғандықтан және осылайша ұқсас мөлшерде болады) әдетте жұмысшылардан үлкен және салмағы ауыр болады (шамамен 2-6 есе). Жұптасқаннан кейін мелипонин патшайымдары физиогастрияға ұшырайды, яғни іштері кеңейеді. Бұл физикалық өзгеріс оларды бал арасы патшайымынан ажыратады, тіпті Мелипона патшайымын жұптасқаннан кейін үлкен қарыны арқылы оңай анықтауға болады. Тіссіз ара колониялары әдетте моногиноздық құрылымды ұстанады, яғни бір жұмыртқа салатын патшайым болады. Бірақ Melipona bicolor колонияларында ерекшелік байқалады, олар көбінесе полигинозды болады (ірі популяцияларда бір уақытта 5-ке дейін физиогастриялық патшайымдар жұмыртқа салуға қатысуы мүмкін). Түрлеріне қарай, патшайымдар күніне әртүрлі мөлшерде жұмыртқа салады, мысалы, Plebeia julianii түрінде ондаған, ал Trigona recursa түрінде жүздеген жұмыртқа салады. Патшайымның өмір сүру ұзақтығы туралы мәліметтер шектеулі болғанымен, қолда бар деректер патшайымдардың жұмысшылардан ұзақ өмір сүретінін көрсетеді, олардың өмір сүру ұзақтығы әдетте 1-3 жыл аралығында болады, бірақ кейбір патшайымдар 7 жылға дейін де өмір сүруі мүмкін. Тіссіз ара колониясындағы аталықтар, негізінен жұмыртқа салатын аналықтан немесе көбінесе жұмысшылардан туады, көбеюде маңызды рөл атқарады. Жұмысшылар гаплодиплоидия жүйесі арқылы ұрықтанбаған жұмыртқаларды салу арқылы аталықтарды өндіре алады, онда аталықтар гаплоидты болады (бір ғана хромосома жиынтығына ие), ал жұмысшылар диплоидты және жұптаса алмағандықтан аналық жұмыртқаларды өндіре алмайды. Бұл жыныс анықтау жүйесі барлық гименоптераларға тән.
The principal egg layer in SB colonies is the queen, distinguished from the workers by differences in both size and shape. Stingless bee queens except in the case of the Melipona genus, where queens and workers receive similar amounts of food and thus exhibit similar sizes are generally larger and weigh more than workers (approximately 2–6 times). Post mating, meliponine queens undergo physogastry, developing a distended abdomen. This physical transformation sets them apart from honey bee queens, and even Melipona queens can be easily identified by their enlarged abdomen after mating. Stingless bee colonies typically follow a monogynous structure, featuring a single egg laying queen. An exception is noted in Melipona bicolor colonies, which are often polygynous (large populations may have as many as 5 physogastric queens simultaneously involved in oviposition). Depending on the species, queens can lay varying quantities of eggs daily, ranging from a dozen (e. g., Plebeia julianii) to several hundred (e. g., Trigona recursa). While information on queen lifespans is limited, available data suggest that queens generally outlive workers, with lifespans usually falling between 1 and 3 years, although some queens may live up to 7 years. Males in a stingless bee colony, either produced mainly by the laying queen or primarily by the workers, play a important role in reproduction. Workers can produce males by laying unfertilized eggs, enabled by the haplodiploidy system, where males are haploid, having only one set of chromosomes, while workers are diploid and incapable of producing female eggs due to their inability to mate. This sex determination system is common to all hymenopterans.
Әскерлер
Құмырсқалар мен термиттерде ер-әскер кастасының болуы жақсы белгілі болғанмен, бұл құбылыс араларда 2012 жылға дейін белгісіз болды. Осы жылы кейбір тіссіз аралардың ұя кіреберісін басып кіргендерден қорғайтын, қорғанысқа маманданған ұқсас кастасы бар екені анықталды. Бүгінгі күнге дейін кем дегенде 10 түрде мұндай "әскерлер" кездесетіні құжатталған, оның ішінде Tetragonisca angustula, T. fiebrigi және Frieseomelitta longipes түрлері бар. Бұл күзетшілер қана емес, сонымен қатар қарапайым жұмысшы аралардан үлкенірек және кейде басқа түсті болады.
While the existence of a soldier caste is well known in ants and termites, the phenomenon was unknown among bees until 2012, when some stingless bees were found to have a similar caste of defensive specialists that help guard the nest entrance against intruders. To date, at least 10 species have been documented to possess such "soldiers", including Tetragonisca angustula, T. fiebrigi, and Frieseomelitta longipes, with the guards not only larger, but also sometimes a different color from ordinary workers.
Еңбектің бөлінуі
Жас жұмысшы аралар ұядан шыққанда, бастапқыда түрлі жұмыстарды орындап, ұяның ішінде қалуға бейім. Аралар есейген сайын күзетшілерге немесе азық іздеушілерге айналады. Бал араларының және көптеген әлеуметтік кенелердің дернәсілдерінен айырмашылығы, мелипонин дернәсілдерін ересек аралар белсенді түрде тамақтандырмайды (кезеңдік қамтамасыз ету). Күңгірт және нектар бір ұяшыққа салынады, содан кейін оған жұмыртқа қойылады және дернәсілден кейін ересек ара шыққанша ұяшық жабылады (жаппай қамтамасыз ету). Әр түрлі уяларда түрлеріне қарай 300-ден 100 000-ға дейін, тіпті одан да көп жұмысшы аралар болуы мүмкін (кейбір авторлар 150 000-нан астам жұмысшыны есептейді, бірақ олардың әдістемесі түсіндірілмеген).
When the young worker bees emerge from their cells, they tend to initially remain inside the hive, performing different jobs. As workers age, they become guards or foragers. Unlike the larvae of honey bees and many social wasps, meliponine larvae are not actively fed by adults (progressive provisioning). Pollen and nectar are placed in a cell, within which an egg is laid, and the cell is sealed until the adult bee emerges after pupation (mass provisioning). At any one time, hives can contain from 300 to more than 100,000 workers (with some authors claiming to calculate more than 150,000 workers, but with no methodology explanation), depending on species.
Өнімдер мен материалдар
Ұшқырсыз аралардың еңбекқор табиғаты олардың құрылыс жұмыстарына да қатысты. Бал араларынан өзгеше, олар құрылыста таза балауызды пайдаланбай, оны шайырмен біріктіріп, керумен жасайды. Жас аралар бауырының жоғарғы бөлігіндегі бездер арқылы балауыз бөліп шығарады. Бұл қоспа құрылымдық беріктікті ғана емес, сонымен қатар микробқа қарсы қасиеттерді де қамтамасыз етеді, саңырауқұлақтар мен бактериялардың өсуін тежейді. Батумен жасау үшін керуменге қосымша шайыр, саз, өсімдік материалы және кейде тіпті жануарлардың нәжісі қосылады. Батумен – бұл мықты материал, ол ұялау орнының қабырғаларын жабатын қорғау қабаттарын құрайды, осы арқылы отардың қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Ал, табиғаттан алынған және минералдық құрамына байланысты әртүрлі түстерге ие саз, Ұшқырсыз аралар үшін тағы бір маңызды шикізат болып табылады. Оны таза күйінде де қолдануға болады, бірақ көбінесе геопрополис алу үшін өсімдік шайырларымен біріктіреді. Бұл қоспаға саздың қосылуы, алынған материалдың беріктігі мен құрылымдық тұтастығын арттырады. Дәмділігі өсімдік шайырларынан келеді, олар аралар өз ұяларын және бал құмыраларын салғанда пайдаланады. 2020 жылы Квинсленд университетінің ғалымдары Австралия, Малайзия және Бразилиядағы Ұшқырсыз аралардың кейбір түрлері, дәстүрлі балдағы негізгі қанттар – глюкоза мен фруктозаға қарағанда едәуір төмен гликемиялық индексі (ГИ) бар трехалулоза қантын өндіретінін анықтады. Мұндай төмен гликемиялық индексі бар бал адам ағзасы үшін пайдалы, себебі оны тұтыну қандағы қант деңгейінің күрт өсуіне себеп болмайды, демек, организмнің инсулин өндіруге тырысуына қажеттілік тудырмайды. Трехалулозасы бар бал да пайдалы, өйткені бұл қант тіс шірітетін сүт қышқылын өндіретін бактериялардың көбеюіне жағдай жасамайды. Университеттің зерттеулері Австралияның жергілікті халқының ұзақ жылдар бойы айтып келген, отандық балдың адам денсаулығына пайдалы екендігін растады. Бұл балдың адамға емдік құндылық екендігі де ғылыми тұрғыдан дәлелденді.
The industrious nature of stingless bees extends to their building activities. Unlike honey bees, they do not use pure wax for construction but combine it with resin to create cerumen, a material employed in constructing nest structures such as brood cells, food pots, and the protective involucrum. Wax is secreted by young bees through glands located on the top of their abdomen and this mixture not only provides structural strength but also offers antimicrobial properties, inhibiting the growth of fungi and bacteria. The creation of batumen involves combining cerumen with additional resin, mud, plant material, and sometimes even animal feces. Batumen, a stronger material, forms protective layers covering the walls of the nesting space, ensuring the safety of the colony. On the other hand, clay, sourced from the wild and exhibiting diverse colors based on its mineral origin, serves as another essential raw material for SB. While it can be used in its pure form, it is more common to combine clay with vegetable resins to produce geopropolis. The inclusion of clay in this mixture enhances the durability and structural integrity of the resulting substance. The taste comes from plant resins—which the bees use to build their hives and honey pots—and varies at different times of year depending on the flowers and trees visited. In 2020 researchers at the University of Queensland found that some species of stingless bee in Australia, Malaysia, and Brazil produce honey that has trehalulose—a sugar with an unusually low glycaemic index (GI) compared to that of glucose and fructose, the main sugars composing conventional honey. Such low glycaemic index honey is beneficial for humans because its consumption does not cause blood sugar to spike, forcing the body to make more insulin in response. Honey with trehalulose is also beneficial as it this sugar cannot nourish the lactic acid producing bacteria that cause tooth decay. The university's findings supported the long standing claims of Indigenous Australian people that native honey is beneficial to human health. This type of honey is scientifically supported as providing therapeutic value to humans as well.
Ұя
Ұжымдық топ ретінде тіссіз аралар ұя салуға арналған әртүрлі орындарға тамаша бейімделе алады. Оларды ағаштардағы ашық ұялардан, жер үстіндегі және астындағы құмырсқалар мен термиттердің ұяларынан, сондай-ақ ағаштардың қуыстарында, діңдерінде, бұтақтарында, тастарда және тіпті адамдар салған құрылыстарда кездестіруге болады. Көптеген ара өсірушілер оларды бастапқы ағаш қуысында немесе ағаш қорапқа көшіріп ұстайды, себебі бұл ұяны басқаруды жеңілдетеді. Кейбір ара өсірушілер оларды бамбуктерге, гүлдік тостағандарға, кокос қабықтарына, су ыдыстарына, сынған гитараларға және басқа да қауіпсіз, жабық ыдыстарға орналастырады.
Stingless bees, as a collective group, display remarkable adaptability to diverse nesting sites. They can be found in exposed nests in trees, from living in ant and termite nests above and below ground to cavities in trees, trunks, branches, rocks, or even human constructions. Many beekeepers keep the bees in their original log hive or transfer them to a wooden box, as this makes controlling the hive easier. Some beekeepers put them in bamboos, flowerpots, coconut shells, and other recycling containers such as a water jug, a broken guitar, and other safe and closed containers.
Кіру орындары
Кіреберіс түтікшелері берік әрі сынғыш, немесе жұмсақ әрі икемді сипаттамалармен сипатталады. Көп жағдайда, ашылуға жақын бөлігі жұмсақ және икемді болып қалады, бұл жұмысшыларға түнгі уақытта кіреберісті жабуға көмектеседі. Түтікшелерде тесіктер және шайыр тамшыларының жабыны болуы мүмкін, бұл олардың құрылымын күрделілендіреді. Кіреберістер қайта оралатын аралар үшін маңызды визуалды бағдаршама болып табылады және көбінесе жаңа ұя орнында салынатын алғашқы құрылымдар болып табылады. Кіреберіс мөлшерінің әртүрлілігі жем іздеу қозғалысына әсер етеді, үлкен кіреберістер тегіс қозғалысты жеңілдетеді, бірақ жеткілікті қорғанысты қамтамасыз ету үшін көбірек кіреберіс күзетшілері қажет болуы мүмкін. Бірінші тип көлденең ұялар болып табылады, олар көбінесе спиральді үлгімен немесе жасушалардың қабаттарымен сипатталады. Спиральдардың болуы түр ішінде тұрақты болмауы мүмкін, колониялар арасында немесе тіпті бір колония ішінде де өзгеріп отыруы мүмкін. Кейбір түрлер, мысалы, Melipona, Plebeia, Plebeina, Nannotrigona, Trigona және Tetragona, кейде басқа ұя құрылымдарымен қатар спиральдарды да салады, бұл Oxytrigona mellicolor-да байқалады. Жоғары қарай салуға орын азайғанда, жұмысшылар ұрық камерасының төменгі жағында жаңа ұяны құруды бастайды. Бұл инновациялық тәсіл, жаңадан шыққан аралар ескі, төменгі ұрық ұяларын тастап кеткен кезде қолданылатын кеңістікті оңтайландырады. Ұрық жасушасын аяқтағаннан кейін, бірнеше жұмысшы бірлесіп, жасушаға дерлік көп мөлшерде личинкаға арналған тамақ құяды. Бұл бірлескен күш-жігерге жұмыртқа салу үшін патшайым берілген личинка тамағының үстіне жұмыртқасын салу тез арада ілеседі. Содан кейін жасуша бірден жабылады, бұл ұрықты өсіру процесінің маңызды кезеңін аяқтайды. HB (Apis mellifera) араларында аналық патшайым көптеген жұмысшылар тобымен бірге жаңа мекенге көшеді, ал SB (мелипонидтер) араларында көшуді жұптаспаған ("жас") патшайым ұйымдастырады, ал аналық патшайым бастапқы ұяда қалады. Жұптасқан тіссіз аралар қанаттарының зақымдануы және жұптасқаннан кейін ішкі көлемінің ұлғаюы (физогастризм) салдарынан ұядан шыға алмайды. Мысалы, Scaptotrigona postica сияқты түрлерде патшайымның салмағы шамамен 250%-ға артады. Бал араларынан айырмашылығы, тіссіз аралар ұядан қашуға қабілетсіз, яғни ұяны тастап, жаңа орынға көшуге қабілетсіз, сондықтан олар қиындықтармен күресу үшін басқа стратегияларға тәуелді. Мелипонидтер жаңа колонияларды құрғанда ұяларын бірден тастамайды.
Entrance tubes showcase a spectrum of characteristics, from being hard and brittle to soft and flexible. In many situations, the portion near the opening remains soft and flexible, aiding workers in sealing the entrance during the night. The tubes may also feature perforations and a coating of resin droplets, adding to the complexity of their design. The entrances serve as essential visual landmarks for returning bees, and they are often the first structures constructed at a new nest site. The diversity in entrance size influences foraging traffic, with larger entrances facilitating smoother traffic but potentially necessitating more entrance guards to ensure adequate defense. The first type involves horizontal combs, often characterized by a spiral pattern or layers of cells. The presence of spirals may not be consistent within a species, varying among colonies or even within the same colony. Some species, such as Melipona, Plebeia, Plebeina, Nannotrigona, Trigona, and Tetragona, may occasionally build spirals alongside other comb structures, as observed in Oxytrigona mellicolor. As space diminishes for upward construction, workers initiate the creation of a new comb at the bottom of the brood chamber. This innovative approach optimizes the available space when emerging bees vacate older, lower brood combs. Upon finishing a brood cell, several workers engage in mass provisioning, regurgitating larval food into the cell. This collective effort is swiftly followed by the queen laying her egg on top of the provided larval food. The immediate sealing of the cell ensues shortly afterward, culminating this important phase of the brood rearing process. In HB (Apis mellifera), the mother queen, accompanied by a swarm of numerous workers, embarks on relocation to a new home once replacement queens have been reared. Conversely, in SB (meliponines), the departure is orchestrated by the unmated ("virgin") queen, leaving the mother queen in the original nest. Mated stingless bee cannot leave the hive due to damaged wings and increased abdominal size post mating (physogastrism). The queen's weight in species like Scaptotrigona postica increases, for example, about 250%. Unlike honey bees, stingless bee colonies are unable to perform absconding a term denoting the abandonment of the nest and migration to a new location making them reliant on alternative strategies to cope with challenges. Meliponines progressive found new colonies without abandonning their nest abruptly.
Омыртқасыздар
Pseudohypocera тұқымдасына жататын форидті ұшқыштар тіссіз аралар үшін маңызды қауіп төндіреді және ара шаруашылығымен айналысатындарға қиындық тудырады. Бұл паразиттер ашық жасушалардағы гүл тозаңы мен балға жұмыртқа салады, осы мәселеге назар берілмесе, аралардың жойылуына әкелуі мүмкін. Ерте анықтау қолмен жою немесе сірке суынан жасалған тұзақтарды пайдалану үшін өте маңызды. Циклдің қайта басталуын және басқа колониялардың заластануын болдырмау үшін зақымдалған қорапты қараусыз қалдырмау қажет. Азық сауыттарын, әсіресе, ұсақ-түйекті тасымалдау кезінде мұқият ұстау өте маңызды. Бұзылған сауыттарды дереу алып тастау, жарықтарды балауыз немесе таспамен жабу және жаңбырлы маусымда форидтің белсенділігі күшейген кезде сақ болу ұсынылады. Көбейгіштік кезеңде бұл ұшқыштармен күресу әдетте басымдыққа ие. Термиттер көбінесе араларға немесе олардың азық сауыттарына шабуыл жасамайды. Дегенмен, олар ксилофаг түрлерінің көп болуына байланысты ара ұяларының құрылымына зақым келтіруі мүмкін. Термиттер ара шаруашылығы үшін үлкен мәселе болмаса да, оларды үнемі бақылау қажет. Құмырсқалар бал араларының иісіне тартылады. Құмырсқа шабуылдарын болдырмау үшін ара ұяларын мұқият ұстау және гүл тозаңы мен балды ашық қалдырмау керек. Шабуылдар сирек болғанымен, олар орын алғанда құмырсқалар мен аралар арасында қатаң қақтығыс болады. Тіссіз аралар көбінесе өздерін қорғай алады, бірақ ара популяциясына келтірілген зиян айтарлықтай болуы мүмкін. Жеке тіректері бар ара шаруашылықтарында құмырсқалардың таралуын болдырмау үшін қорап тіректерін күйдірілген маймен емдеу пайдалы. Басқа жаулардың бірі – қара солдат құрттары (Hermetia illucens). Олар жұмыртқаларын қораптың жарықтарына салады және жұмыртқа салған кезде құрсақтарының ұшын созып, ұяның ішіне кіруді жеңілдетеді. Бұл түрдің дернәсілдері гүл тозаңымен, нәжіспен және колонияларда табылған басқа да материалдармен қоректенеді. Әдетте, сау ара колониялары солдат құрттарымен бейбіт түрде өмір сүре алады. Алайда, бұл жәндіктер көп кездесетін аймақтарда ара шаруашылары сақ болуы және колониялардағы жарықтарды қорғап, ықтимал мәселелердің алдын алуы керек. Клептобиоз, сондай-ақ клептопаразиттік деп те аталады, – түрлі тіссіз аралардың арасында кездесетін мінез-құлық, 30-дан астам анықталған түрлер ұяға шабуыл жасайды, оның ішінде бал араларының ұялары да бар. Бұл мінез-құлықтың мақсаты – ресурстарды ұрлау немесе бұрыннан орналасқан қуысқа кіріп, ұяны иелену, ал мұндай аралар тонаушы аралар деп аталады. Neotropical Lestrimelitta және африкалық Cleptotrigona туыстары гүлдерден нектар мен гүл тозаңын жинамайтындықтан, міндетті клептобиотикалық өмір салтына ие. Сонымен қатар, Melipona fuliginosa, Oxytrigona tataira, Trigona hyalinata, T. spinipes және Tetragona clavipes сияқты басқа да түрлердің тонау және басып кіру әдеттері бар екені хабарланады, бұл тіссіз аралардың ресурстарды алуда қолданатын стратегиялардың әртүрлілігін көрсетеді. Басқа жаулар: секіруші құрттар (Salticidae), көбелектер, қастандық құрттар (Reduviidae), қоңыздар, паразиттік құрттар, жыртқыш кенелер (Amblyseius), мантиздер (Mantodea), қарақшы ұшқыштар (Asilidae) және т.б.
Phorid flies in the genus Pseudohypocera pose a significant threat to stingless bee colonies, causing problems for beekeepers. These parasites lay eggs in open cells of pollen and honey, leading to potential extinction if not addressed. Early detection is crucial for manual removal or using vinegar traps. It's important never to leave an infested box unattended to prevent the cycle from restarting and avoid contaminating other colonies. Careful handling of food jars, especially during swarms transfers, is essential. Prompt removal of broken jars, sealing gaps with wax or tape, and maintaining vigilance during the rainy season for heightened phorid activity are recommended. Combatting these flies usually is a priority, particularly during increased reproductive periods. Termites usually do not attack bees or their food pots. However, they can cause damage to the structure of hive boxes as there are many xylophagous species. While termites do not usually pose major problems for beekeepers, they should still be monitored closely. Ants are attracted to bee colonies by the smell of food. To prevent ant attacks, it's important to handle the hive boxes carefully and avoid exposing jars of pollen and honey. Although rare, when attacks do occur, there are intense conflicts between ants and bees. Stingless bees usually manage to defend themselves, but the damage to the bee population can be significant. To prevent ant infestations in meliponaries with individual supports, a useful strategy is to impregnate the box supports with burnt oil. Another group of enemy flies are the black soldier flies (Hermetia illucens). They lay their eggs in crevices of boxes and can extend the tip of their abdomen during laying, facilitating access to the inside of the hive. Larvae of this species feed on pollen, feces, and other materials found in colonies. In general, healthy bee colonies can coexist peacefully with soldier flies. However, in areas where these insects are prevalent, beekeepers must remain vigilant and protect the gaps in the colonies to prevent potential issues. Cleptobiosis, also known as cleptoparasitism, is a behaviour observed in various species of stingless bees, with over 30 identified species engaging in nest attacks, including honey bee nests. This behaviour serves the purpose of either resource theft or usurping the nest by swarming into an already occupied cavity and these bees are called robber bees. The Neotropical genus Lestrimelitta and the African genus Cleptotrigona represent bees with an obligate cleptobiotic lifestyle since they do not visit flowers for nectar or pollen. Furthermore, other species such as Melipona fuliginosa, Oxytrigona tataira, Trigona hyalinata, T. spinipes, and Tetragona clavipes are reported to have comparable habits of pillaging and invading, which emphasises the variety of strategies employed by stingless bees in acquiring resources. Other enemies include: jumping spiders (Salticidae), moths, assassin bugs (Reduviidae), beetles, parasitoid wasps, predatory mites (Amblyseius), mantises (Mantodea), robber flies (Asilidae), etc.
Омыртқалы жануарлар
Адамның қызметі тікенсіз араларға ең үлкен қауіп төндіреді, оның ішінде бал мен ұяларды алып кету, мекендеу ортасын жою, пестицидтерді қолдану немесе бөгде бәсекелестерді енгізу болуы мүмкін. Табиғи орталардың қалалық жерлерге немесе қарқынды түрде өңделген егістіктерге айналуы сияқты кең ауқымды экологиялық өзгерістер мекендеу ортасының жойылуына, ұялардың тығыздығының азаюына және түрлердің жоғалуына алып келетін ең үлкен қауіп болып табылады. Шимпанзелер, гориллалар, бабуиндер және әртүрлі маймыл түрлері сияқты приматтар тікенсіз аралардың колонияларына қауіп төндіреді. Пішендердің арасында тікенсіз аралардың ұяларын жеп, оларды құрт-құртқа айналдыратын жануарлар бар. Кейбір жануарлар, мысалы, тайра мен эйра мысығы, бал ұрлауға ерекше бейім. Геккондар, кесірткелер және бақалар да ересек араларды аулап немесе ұя кіреберістеріндегі жұмысшыларды жеп қауіп төндіреді. Африкалық бал көрсетушілер адам балшыларымен өзара қарым-қатынас жасап, оларды бал алу үшін ара ұяларына бағыттайды, содан кейін қалған балауыз бен дернәсілдерді жейді. Басқа эусоциалдық аралардан айырмашылығы, олар шаншымайды, бірақ ұялары бұзылған жағдайда тістеу арқылы қорғанады. Сонымен қатар, кейбір (Oxytrigona туысына жататын) түрлердің мандибулалық секрециялары, оның ішінде құмырсқа қышқылы, ауырсынуды тудыратын көпіршіктерге себеп болады. Тікенсіз аралар шаншымайтын болғамен, олар эусоциалдық болғандықтан, қорғаушылардың көп санынан қауіпті үлкен колониялар құрауы мүмкін. Тікенсіз аралар өздерінің колонияларын қорғау және тіршіліктерін қамтамасыз ету үшін басқа да күрделі қорғаныс тактикаларын қолданады. Бір маңызды стратегия – шабуылдау қаупін азайту үшін табиғи жаулары аз мекендейтін орталарды таңдау. Сонымен қатар, олар қоршаған ортамен үйлесу үшін камуфляж мен мимикрияны қолданады немесе анықталмау үшін басқа жануарларды еліктейді. Тиімді стратегия – күш біріктіріп, ықтимал басқыншылардан қорғану үшін қорғауды қамтамасыз ететін колониялардың жанында ұя салу. Әдетте, аналық дернәсілдің (5–14%) патшайым болуы мүмкін. Бірінші жағдайда патшайым жасушалары үлкенірек мөлшерімен ерекшеленеді, себебі олар көбірек тозаңмен толтырылған, ал екінші жағдайда жасушалар жұмысшы жасушалармен бірдей және жұмысшы дернәсілдері арасында шашырап орналасқан. Жаңа патшайымдар пайда болған кезде, олар әдетте жұптасу үшін ұшып кетеді, ал көпшілігі өлді.
Human activities pose the most significant threat to stingless bees, whether through honey and nest removal, habitat destruction, pesticide use or introduction of non native competitors. Large scale environmental alterations, particularly the conversion of natural habitats into urban or intensively farmed land, are the most dramatic threats leading to habitat loss, reduced nest densities, and species disappearance. Primates, including chimpanzees, gorillas, baboons, and various monkey species, are known to threaten stingless bee colonies. Elephants, honey badgers, sun bears, spectacled bears, anteaters, hog nosed skunks, armadillos, tayras, eyra cats, kinkajous, grisons, and coyotes are among the mammals that consume or destroy stingless bee nests. Some, like the tayra and eyra cat, have specific preferences for stealing honey. Geckos, lizards, and toads also pose threats by hunting adult bees or consuming workers at nest entrances. Woodpeckers and various bird species, including bee eaters, woodcreepers, drongos, jacamars, herons, kingbirds, flycatchers, swifts, and honeyeaters, occasionally prey on stingless bees. African honeyguides have developed a mutualism with human honey hunters, actively guiding them to bee nests for honey extraction and then consuming leftover wax and larvae. Unlike other eusocial bees, they do not sting, but will defend by biting if their nest is disturbed. In addition, a few (in the genus Oxytrigona) have mandibular secretions, including formic acid, that cause painful blisters. Despite their lack of a sting, stingless bees, being eusocial, may have very large colonies made formidable by the number of defenders. Stingless bees use other sophisticated defence tactics to protect their colonies and ensure their survival. One important strategy is to choose nesting habitats with fewer natural enemies to reduce the risk of attacks. In addition, they use camouflage and mimicry to blend into their surroundings or imitate other animals to avoid detection. An effective strategy is to nest near colonies that provide protection, using collective strength to defend against potential invaders. (typically 5–14%) of the female brood may be queens. Queen cells in the former case can be distinguished from others by their larger size, as they are stocked with more pollen, but in the latter case, the cells are identical to worker cells, and scattered among the worker brood. When the new queens emerge, they typically leave to mate, and most die.
Аңтану
Австралиялық фермерлер егістіктерін тозаңдату үшін негізінен батыстан әкелінген бал арасына тәуелді. Дегенмен, кейбір ауыл шаруашылығы дақылдары үшін жергілікті аралар тиімдірек тозаңдаушылар болуы мүмкін. Сырсыз аралар макадамия және манго сияқты тропикалық өсімдіктерді тозаңдауда құнды екені дәлелденген. Олардың жинаған азығы құлпынай, қарбыз, цитрус, авокадо, личи және тағы да көптеген дақылдарға пайдалы болуы мүмкін. Австралияда егістік тозаңдату үшін сырсыз араларды қолдану жөніндегі зерттеулер әлі бастапқы кезеңде, бірақ бұл аралар үлкен мүмкіндіктерді көрсетуде. Батыс Сидней университетінің зерттеулері осы аралардың тіпті жылыжайлар сияқты шектеулі кеңістікте де тиімді тозаңдаушылар екенін көрсетті.
Australian farmers rely almost exclusively on the introduced western honey bee to pollinate their crops. However, native bees may be better pollinators for certain agricultural crops. Stingless bees have been shown to be valuable pollinators of tropical plants such as macadamias and mangos. Their foraging may also benefit strawberries, watermelons, citrus, avocados, lychees, and many others. Research into the use of stingless bees for crop pollination in Australia is still in its very early stages, but these bees show great potential. Studies at the University of Western Sydney have shown these bees are effective pollinators even in confined areas, such as glasshouses.
Бразилияның тіссіз аралары
Бразилияда Meliponini тұқымдасына жататын бірнеше ара түрлері қоныстанды. Олардың 300-ден астамы анықталған, ал тағы да көп түрлері табылуы мүмкін. Олардың пішіні, мөлшері және мінез-құлқы әртүрлі, сонымен қатар 20-30 түрдің арасында бал өндіруге жарамдылары бар. Көпшілік оларды әлі толық танымаса да, елімізде осы араларды күтуге арналған ара шаруашылығымен айналысатын адамдардың саны артып келеді. Бұл сала 2004 жылдың тамызынан бері айтарлықтай дамыды, осы кезде ұлттық заңдар өзгертіліп, бұрынғыда түрлерді қорғау мақсатында жасалған сәтсіз әрекеттерге байланысты тыйым салынған жергілікті араларды еркін сатуға рұқсат берілді. Бүгінгі таңда табиғатта кездесетін ұяларды ұстау немесе жою әлі де тыйым салынған, тек аралардың өздері жасанды қаптарда құрған жаңа ұяларды ғана табиғаттан жинауға болады. Сатуға шығарылатын ұялардың көп бөлігі лицензиясы бар ара шаруашылықтарында жасалма жолмен өндіріледі. Бал өндіруден басқа, бразилиялық ирапуа (Trigona spinipes) сияқты тіссіз аралар тропикалық өсімдіктердің маңызды тозаңдаушылары болып табылады және олар бал арасының экологиялық теңдесі саналады. Сондай-ақ, осы араларды күтудің, олардың ұяларын көбейтудің және олардың өндіретін балын зерттеудің ең тиімді жолдары туралы көптеген тәжірибелік және ғылыми жұмыстар жүргізілуде. Еліміздің солтүстік-шығысында жандайра (Melipona subnitida) және нағыз урусу (Melipona scutellaris), оңтүстік-шығысында мандасаия (Melipona quadrifasciata) және сары урусу (Melipona rufiventris), солтүстікте тиуба немесе юпара (Melipona interrupta) және сабан арасы (Scaptotrigona polysticta) және бүкіл елде жатай (Tetragonisca angustula) сияқты түрлер шағын, орта және ірі өндірушілермен өсірілуде. Мандагуари (Scaptotrigona postica), Гуараипо (Melipona bicolor) және Ираи (Nannotrigona testaceicornis) сияқты көптеген басқа түрлер де аз көлемде өсіріледі. Бал өндіру немесе ұяларды сату арқылы тіссіз араларды өсіру – пайдалы қызметке айналуда. Мандасаия және нағыз "урусу" сияқты түрлердің бір ұясын жылына төрт ретке дейін бөлуге болады, ал осылайша алынған әрбір жаңа ұя шамамен 100 АҚШ долларына сатылады. Қоршаған орта министрлігінің мәліметінше, қазіргі уақытта Бразилиядағы жойылып бара жатқан түрлердің ұлттық қызыл тізіміне Meliponini тұқымдасының төрт түрі енген. Melipona capixaba, Melipona rufiventris, Melipona scutellaris және Partamona littoralis – барлығы жойылып бара жатқан түрлер ретінде тізімделген.
Brazil is home to several species bees belonging to Meliponini, with more than 300 species already identified and probably more yet to be discovered. They vary greatly in shape, size, and habits, and 20 to 30 of these species have good potential as honey producers. Although they are still quite unknown by most people, an increasing number of beekeepers have been dedicated to these bees throughout the country. This activity has experienced significant growth since August 2004, when national laws were changed to allow native bee colonies to be freely marketed, which was previously forbidden in an unsuccessful attempt to protect these species. Nowadays the capture or destruction of existing colonies in nature is still forbidden, and only new colonies formed by the bees themselves in artificial traps can be collected from the wild. Most colonies marketed are artificially produced by authorized beekeepers, through division of already existing captive colonies. Besides honey production, Brazilian stingless bees such as the irapuá (Trigona spinipes) serve as major pollinators of tropical plants and are considered the ecological equivalent of the honey bee. Also, much practical and academic work is being done about the best ways of keeping such bees, multiplying their colonies, and exploring the honey they produce. Among many others, species such as jandaíra (Melipona subnitida) and true uruçu (Melipona scutellaris) in the northeast of the country, mandaçaia (Melipona quadrifasciata) and yellow uruçu (Melipona rufiventris) in the south southeast, tiúba or jupará (Melipona interrupta) and straw bee (Scaptotrigona polysticta) in the north and jataí (Tetragonisca angustula) throughout the country are increasingly kept by small, medium, and large producers. Many other species as the Mandaguari (Scaptotrigona postica), the Guaraipo (Melipona bicolor) and the Iraí (Nannotrigona testaceicornis), to mention a few, are also reared in smaller scale. Through the cultivation of honey or selling of colonies, keeping stingless bees is an increasingly profitable activity. A single colony of species like mandaçaia and true "uruçu" can be divided up to four times a year, and each of the new colonies obtained this way can be sold for about US$100. According to the Ministry of the Environment there are presently four species of Meliponini listed in the National Red List of Threatened Species in Brazil. Melipona capixaba, Melipona rufiventris, Melipona scutellaris, and Partamona littoralis all listed as Endangered (EN).
Бал өндіру
Бұл аралардың колониясының мөлшері еуропалық бал арасынан әлдеқайда кіші болғанымен, бір араның өнімділігі өте жоғары болуы мүмкін, мыңнан аз арадан тұратын колониялар жылына 4 литрге (бір АҚШ галлоны) дейін бал өндіре алады. Бал өндірудегі әлем чемпионы саналатын мандури (Melipona marginata) шамамен 300 жұмысшысы бар үйірде тіршілік етеді, бірақ осыған қарамастан, қолайлы жағдайда жылына 3 литрге (.79 АҚШ галлоны) дейін бал шығара алады. Мелипона туысына жататын аралардың ең кішкентай өкілі, ұзындығы 6-7 мм (15/64" - 9/32") аралығында болатын, Жапония және Германия сияқты елдерде жылыжайларда тозаңдау үшін қолданылады. Олар өздігінен шабуылға көшпесе де, ұяларына қауіп төнгенін сезгенде осы кішкентай аралардың реакциясы өте күшті болады, ал мықты жақтары адам терісін тесіп өте алады. Scaptotrigona туысына жататын аралардың колониялары өте ірі болып келеді, онда 20 000-ға дейін жұмысшы аралар болады және жылына 8-12 литрге (2.3 АҚШ галлоны) дейін бал өндіруге қабілетті, бірақ олардың мінезі біршама агрессивті болғандықтан Бразилиядағы мелипонинді ара шаруашылығында олар аса танымал емес. Кейбір ірі шаруалар тиуба, нағыз урусу және жандайра сияқты, Мелипона туысына жататын, бірақ одан да тәуелсіз және өнімді түрлердің 3000-нан астам үйірін ұстайды, әрбір колонияда 3000-нан астам ара болады. Олар жылына 1,5 тоннадан астам бал өндіре алады. Ірі ара шаруашылықтарында гүлдердің болуы ғана колониядан алынатын бал мөлшерін шектейді. Олардың балы тым тәтті болмағандықтан дәмдірек деп есептеледі, сонымен қатар, Apis туысына жататын аралардың балымен салыстырғанда, антимикробтық заттардың жоғары деңгейіне байланысты оның емдік қасиеттері де жоғары деп саналады. Осының нәтижесінде, тіссіз аралардың балы өте жоғары табыс әкеледі, оның бағасы еуропалық немесе африкалық аралардың балынан 5-10 есе артық. Дегенмен, еуропалық немесе африкалық бал араларының балымен салыстырылатын мөлшерде бал өндіру үшін әлдеқайда көп ара ұялары қажет. Сонымен қатар, осы аралар балды стандартты ұялардың орнына, керамикалық ыдыстарда сақтауы, балды алу процесін әлдеқайда қиын және еңбекті талап етеді. Тіссіз аралардың балы ашық түсті және судың құрамы жоғары, Apis туысына жататын балға қарағанда 25%-дан 35%-ға дейін. Бұл оның дәмін жеңілдетеді, бірақ сонымен бірге тез бүлінуіне де себеп болады. Сондықтан, осы балды саудаға шығару үшін оны кептіру немесе пастеризациялау қажет. Табиғи күйінде оны тоңазытқышта сақтау керек.
Although the colony sizes of most of these bees are much smaller than those of the European honey bee, the per bee productivity can be quite high, with colonies containing fewer than a thousand bees being able to produce up to 4 liters (one US gallon) of honey every year. Probably the world champion in honey productivity, the manduri (Melipona marginata), lives in swarms with only about 300 individuals, but even so, it can produce up to 3 liters (.79 US gallon) of honey a year in the right conditions. One of the smallest among all bees in the genus Melipona, with lengths ranging from 6 to 7 mm (15/64" to 9/32"), Is being used in some countries such as Japan and Germany as a pollinator for greenhouses. Although they do not tend to attack unless intruded upon, when they feel the nest is under menace, these tiny bees' reaction is violent, and their strong jaws can penetrate human skin. Species of the genus Scaptotrigona have very large colonies, with up to 20,000 individuals, and can produce from 8 to 12 liters (2 3 US gallons) of honey a year, but they are somewhat aggressive and thus not popular among Brazilian meliponine beekeepers. Some large breeders have more than 3,000 hives of the tamer but still highly productive species in the genus Melipona, such as the tiúba, the true uruçu, and the jandaíra, each with 3,000 or more bees per colony. They can produce over 1.5 tons (3,000 lbs) of honey every year. In large bee farms, only the availability of flowers limits the honey production per colony. Their honey is considered more palatable because not overly sweet, and it also is thought to have medicinal properties more pronounced than honey from bees of the genus Apis due to the higher level of antimicrobial substances. As a result, the honey from stingless bees returns very high profits, with prices as much as 5 10 times greater than those for the more common honey produced by European or Africanized bees. However, much larger numbers of beehives are required to produce amounts of honey comparable to that of European or Africanized bees. Also, due to the fact of those bees storing honey in cerumen pots instead of standardized honeycombs as in the honeybee rearing makes extraction a lot more difficult and laborious. The honey from stingless bees has a lighter color and a higher water content, from 25% to 35%, compared to the honey from the genus Apis. This contributes to its less cloying taste but also causes it to spoil more easily. Thus, for marketing, this honey needs to be processed through desiccation or pasteurization. In its natural state, it should be kept under refrigeration.
Үй жануарларындағы аралар
Тіссіз аралардың функционалды шаншығы болмауы және көптеген бразилиялық түрлердің агрессивті еместігіне байланысты, оларды қала сияқты тығыз қоныстанған ортада, гүлдер жеткілікті болса, мәселесіз өсіруге болады. Кейбір шаруалар (мелипоникулторлар) тіпті 12 қабатқа дейінгі пәтерлерде бал өндіре алады. Жалпы алғанда тыныш болғанына қарамастан, тубуна (Scaptotrigona bipunctata) сияқты бірнеше түрді қоспағанда, бразилиялық мелипониндердің көпшілігі, егер олардың ұялары бұзылса, шаштарына ілініп, құлаққа немесе мұрынға кіруге тырысып, прополис немесе тіпті қышқылды шабуылдаушыларына шашыратып жібереді. Дегенмен, кейбір түрлер үй жануарлары ретінде өсіруге қолайлы. Мандасаиялар өте жақын, тіпті олардың ұялары бал алу немесе колонияны бөлу үшін ашылғанда да адамдарға шабуыл жасамайды. Олар кішкентай, тек 400–600 жеке адамнан тұратын колониялар құрайды. Сонымен қатар, мандасаияның бір ғана тиімді ұясынан жылына 4 литрге дейін бал шығады, бұл түрді үй шаруашылығында ұстаушылар үшін өте тартымды етеді. Олар 11 мм-ге дейін ұзындығы бар, өте үлкен аралар, сондықтан дене температурасын жақсы бақылайды, бұл оларға температура 0 °C-тан (32 °F) төмен түсетін аймақтарда өмір сүруге мүмкіндік береді. Алайда олар қандай гүлдерді баруын таңдайды, табиғи орталарында өсетін өсімдіктерді артық көреді. Сондықтан оларды Бразилияның шығыс жағалауында Баия штатынан оңтүстікке қарай орналасқан өздерінің шығу аймағынан тыс жерде ұстау қиын. Басқа түрлер, мысалы, тиуба және нағыз урусу, өте жақын және өнімді. Олардың колонияларында 3000–5000 жеке адам бар (салыстыру үшін, бал араларының тобының саны 80000 жеке адамға дейін жетеді) және жылына 10 литрге дейін бал өндіре алады. Оларды үйде оңай ұстауға болады, бірақ олар тек жылы климатты аймақтарда ғана өмір сүреді, олардың личинкалары 12 °C (54 °F) төмен температурада өледі. Сары урусу, алайда, 0 °C (32 °F) төмен температурада өмір сүре алады, ал олардың колониялары шамамен 3500 жеке адамды қамтиды, жылына 6 литрге дейін бал өндіре алады. Бірақ бұл түрдің ұясы бұзылса, ол күшті шағып алады, сондықтан оларды көбінесе кәсіби мелипоникулторлар ғана ұстайды. Үйде ұстауға қолайлы тағы бір түр – гуараипо (Melipona bicolor). Олар да өте жақын, ешқашан ара бағушыға шабуыл жасамайды, ал олардың колонияларында 600-дан аз жеке адам болады. Олар -10 °C (14 °F) төмен температураға төтеп бере алады, ал әрбір колония жылына 3 литрден астам бал өндіре алады. Олардың колонияларында әдетте бір мезгілде бірден көп патшайым болады (әдетте екі немесе үш, бірақ кейде беске дейін), бұл полигиния деп аталатын құбылыс, сондықтан бір патшайымның өліміне сезімталдық төмен, бұл басқа түрлерде бүкіл колонияның жоғалуына әкелуі мүмкін. Бірақ гуараипо ылғалдың төмен деңгейіне өте сезімтал, сондықтан олардың ұяларында ылғалдың жоғары деңгейін сақтау үшін құралдар болуы керек. Бұрын өте кең таралған гуараипо қазір табиғатта сирек кездеседі, негізінен Бразилияның оңтүстік-шығысындағы олардың туған ормандарының жойылғандықтан. Бразилиялық тіссіз аралардың басқа топтары, Plebeia және Leurotrigona тұқымдары, сондай-ақ өте жақын және әлдеқайда кішкентай, олардың бірі (Plebeia minima) ұзындығы 2,5 мм-ден аспайды, ал lambe olhos ("көзді жалайтын" арасы, Leurotrigona muelleri) тіпті кішірек, 1,5 мм-ден аспайды. Бұл түрлердің көбісі мирим (тупи гуарани тілдерінде "кішкентай" дегенді білдіреді) деп аталады. Нәтижесінде оларды өте кішкентай жасанды ұяларда ұстауға болады, сондықтан оларды шағын жылыжайларда тозаңдаушы ретінде немесе үйде "ойыншық" аралар колониясын ұстау қуанышы үшін қалаған қожалар қызығады. Бұл түрлер өте кішкентай болғандықтан, жылына 500 мл-ден аз бал өндіреді, сондықтан олар коммерциялық бал өндіру үшін қызықты емес. Сол топқа жататын жатай (Tetragonisca angustula), мармелада (Frieseomelitta varia) және моса бранка (Frieseomelitta doederleini) өте кішкентай түрлер мен еуропалық аралардың арасындағы аралық мөлшерде. Олар өте бейімделетін түрлер; жатай, және көптеген түрлі аймақтарда және ортада өсірілуі мүмкін, Бразилияның көптеген қалаларында өте кең таралған. Жыл сайын 1,5 литрге дейін бал шығаратын бұл түрдің балы тіссіз аралардан алынған ең жақсы балдың бірі деп саналады. Шындығында, жатай үй шаруашылығында ара шаруашылығымен айналысатын алғашқы түрлердің бірі болды. Олардың ұяларын ағаштарда немесе қабырғадағы ойыстарда кіреберіс жанында салынған балауыз түтігі арқылы оңай анықтауға болады, оны әдетте күштірек жұмысшы аралардан айырмашылығы бар сақшы аралар қорғайды. Мармелада мен моса бранкадан бал аздаған мөлшерде шығады, бірақ ол басқа тіссіз аралардан қарағанда тығыз және тәттірек және өте дәмді болып саналады.
Due to the lack of a functional stinger and characteristic nonaggressive behavior of many Brazilian species of stingless bees, they can be reared without problems in densely populated environments such as cities, provided enough flowers are at their disposal nearby. Some breeders (meliponicultors) can produce honey even in apartments up to the 12th floor. Despite being in general fairly peaceful, with exception of a few species such as the tubuna (Scaptotrigona bipunctata), most Brazilian meliponines will react if their hives are disturbed, nipping with their jaws, entangling themselves in the hair, trying to enter in the ears or the nose, and releasing propolis or even acid over their aggressors. Some species, nevertheless, are more suitable for rearing at home as pets. The mandaçaia are extremely tame, not attacking humans even when their hives are opened for honey extraction or colony division. They form small, manageable colonies of only 400–600 individuals. At the same time, a single rational beehive of mandaçaia can produce up to 4 liters (1 US gallon) of honey a year, making the species very attractive for home keepers. They are fairly large bees, up to 11 mm (7/16") in length, and as a result have better body heat control, allowing them to live in regions where temperatures can drop a little lower than 0 °C (32 °F). However, they are somewhat selective about which flowers they will visit, preferring the flora that occurs in their natural environment. They are thus difficult to keep outside their region of origin, along the east coast of Brazil from the state of Bahia south. Other species, like the tiúba and the true uruçu, are also very tame and highly productive. Their colonies have from 3000–5000 individuals (for comparison, the population of honeybee swarms can peak at 80000 individuals) and can produce up to 10 liters (2.6 US gallons) of honey a year. They can be easily kept at home but will survive only in regions with a warm climate, their larvae dying at temperatures lower than 12 °C (54 °F). The yellow uruçu, however, can survive at temperatures lower than 0 °C (32 °F), and their colonies, bearing about 3500 individuals, can produce up to 6 liters (1.5 US gallons) of honey a year. But this species will react with powerful nipping if its nests are disturbed, and usually they are only kept by professional meliponicultors. Another suitable species for keeping at home is the guaraipo (Melipona bicolor). It is also quite tame, never attacking the beekeeper, and their colonies have fewer than 600 individuals. They can withstand temperatures as low as −10 °C (14 °F), and each colony can produce over 3 liters (3/4 US gallons) of honey a year. Their colonies usually have more than one single queen at a time (usually two or three, but sometimes up to five), a phenomenon called polygyne, and thus are less sensitive to the death of one queen, which can cause the loss of a whole colony in other species. But the guaraipo is very sensitive to low levels of humidity, and their hives must be equipped with means to keep a high moisture content. Once very common, the guaraipo is now rather rare in nature, mainly due to the destruction of their native forests in the south southeast of Brazil. Other groups of Brazilian stingless bees, genera Plebeia and Leurotrigona, are also very tame and much smaller, with one of them (Plebeia minima) reaching no more than 2.5 mm (3/32") in length, and the lambe olhos ("lick eyes" bee, Leurotrigona muelleri) being even smaller, at no more than 1.5 mm (3/32"). Many of these species are known as mirim (meaning 'small' in the Tupi Guarani languages). As a result, they can be kept in very small artificial hives, thus being of interest for keepers who want them as pollinators in small glasshouses or just for the pleasure of having a 'toy' bee colony at home. Being so tiny, these species produce only a very small amount of honey, typically less than 500 ml (1/2 US pint) a year, so are not interesting for commercial honey production. Belonging to the same group, the jatai (Tetragonisca angustula), the marmelada (Frieseomelitta varia), and the moça branca (Frieseomelitta doederleini) are intermediate in size between those very small species and the European bee. They are very adaptable species; the jataí, and can be reared in many different regions and environments, being quite common in most Brazilian cities. The jataí can bite when disturbed, but its jaws are weak, and in practice they are harmless, while the marmelada and moça branca usually deposit propolis on their aggressors. Producing up to 1.5 liters (0.4 US gallons) of honey a year, their honey is considered among the best from stingless bees. In fact, the jataí was one of the first species to be kept by home beekeepers. Their nests can be easily identified in trees or wall cavities by the wax pipe they build at the entrance, usually guarded by some soldier bees, which are stronger than regular worker bees. The marmelada and moça branca make a little less honey, but it is denser and sweeter than most from other stingless bees and is considered very tasty.
Орталық Америкадағы майяның тіссіз аралары
Мелипона бичеи және М. юканика – Орталық Америкада өсірілетін негізгі жергілікті аралар, бірақ кейбір басқа түрлер де кездейсоқ басқарылатыны хабарланады (мысалы, Тригона фулвивентрис және Скаптотригона мексика). Майя цивилизациясы оларды бал үшін кеңінен өсірген және оларды қасиетті деп есептеген. Қазіргі Майя халқы оларды өсіруді жалғастыруда, алайда осы аралардың саны орманның кең аумақты жойылуы, ауыл шаруашылығы тәжірибелерінің өзгеруі (әсіресе инсектицидтердің шектен тыс қолданылуы) және Африкалық бал арасының келуімен ара шаруашылығының әдістерінің өзгеруіне байланысты жойылу қаупі төніп тұр.
The stingless bees Melipona beecheii and M. yucatanica are the primary native bees cultured in Central America, though a few other species are reported as being occasionally managed (e. g., Trigona fulviventris and Scaptotrigona mexicana). They were extensively cultured by the Maya civilization for honey, and regarded as sacred. They continue to be cultivated by the modern Maya peoples, although these bees are endangered due to massive deforestation, altered agricultural practices (especially overuse of insecticides), and changing beekeeping practices with the arrival of the Africanized honey bee, which produces much greater honey crops.
Тарих
Мелипонинділер (M. beecheii ең сүйіктісі) мыңдаған жылдар бойы төмендік Майя халқында бағылған. Бұл араның юкатек мая тіліндегі атауы – ксунан каб, яғни "(шаһ, асыл) әйел ара" деген мағынаны білдіреді. Аралар бұрын діни рәсімдердің нысаны болған және Мадрид кодексінде белгілі болған Ah Muzen Cab ара құдайының символы болған. Аралар үй жануарлары ретінде қарастырылған және осы күнге дейін солай қарастырылады. Отбасылар бір немесе бірнеше ағаш қуыстарын үйлерінің ішінде немесе сыртында іліп қоятын. Олар тіссіз болғанымен, шағып, маса шаққанға ұқсас із қалдырады. Жергілікті халық ара жинаудың дәстүрлі тәсілі – жабайы ұяны табу, содан кейін ұяның айналасындағы бұтақ кесіліп, осы ұяны қоршаған көшпелі ағаш жасалады. Содан кейін ағаштың екі басына да ағаш немесе керамикалық бөліктер бекітіліп, сазбен жабылады. Бұл тапсырған әдіс мелипонинді аралардың жұмыртқаларын, тозаңдарын және балын еуропалық аралар сияқты бір тарақаққа араластырмауын қамтамасыз етеді. Жұмыртқалар ұяның ортасында сақталады, ал бал ұяның сыртқы жиектеріндегі тік "құмыраларға" жиналады. Ағаштың соңындағы уақытша, ауыстырылатын қақпақ ұяға минималды зиян келтіре отырып, балға оңай қол жеткізуге мүмкіндік береді. Дегенмен, тәжірибесіз ара өсірушілер ұяға түзетуге келмейтін зиян келтіріп, ұяның тобырлап, ағаштан қашуына себеп болуы мүмкін. Бірақ дұрыс күтіммен ұялар 80 жылдан астам сақталып, ұрпақтан-ұрпаққа беріледі. Мезоамериканың археологиялық ескерткіштерінен тас дискілер табылған, олар әдетте бұрын араларға жайғасқан ұзын ыдыстардың қақпақтары деп есептеледі.
Native meliponines (M. beecheii being the favorite) have been kept by the lowland Maya for thousands of years. The Yucatec Maya language name for this bee is xunan kab, meaning "(royal, noble) lady bee". The bees were once the subject of religious ceremonies and were a symbol of the bee god Ah Muzen Cab, known from the Madrid Codex. The bees were, and still are, treated as pets. Families would have one or many log hives hanging in and around their houses. Although they are stingless, the bees do bite and can leave welts similar to a mosquito bite. The traditional way to gather bees, still favored among the locals, is find a wild hive, then the branch is cut around the hive to create a portable log, enclosing the colony. This log is then capped on both ends with another piece of wood or pottery and sealed with mud. This clever method keeps the melipine bees from mixing their brood, pollen, and honey in the same comb as do the European bees. The brood is kept in the middle of the hive, and the honey is stored in vertical "pots" on the outer edges of the hive. A temporary, replaceable cap at the end of the log allows for easy access to the honey while doing minimal damage to the hive. However, inexperienced handlers can still do irreversible damage to a hive, causing the hive to swarm and abscond from the log. With proper maintenance, though, hives have been recorded as lasting over 80 years, being passed down through generations. In the archaeological record of Mesoamerica, stone discs have been found that are generally considered to be the caps of long disintegrated logs that once housed the beehives.
Тулум
Тулум, Кариб теңізінің жағалауындағы Канкуннан оңтүстікке қарай 130 км (81 миль) жерде орналасқан Колумбқа дейінгі Майя қаласы, кіреберістер мен есіктердің үстінде қайта-қайта бейнеленген бір құдайға ие. Ол көптеген кіреберістер мен есіктердің үстінде төңкерілген күйде шағын тұлға ретінде көрінеді. Орталық алаңның сол жағында "Templo del Dios Descendente", яғни Түсіп келе жатқан құдай ғибадатханасы орналасқан. Мадрид кодексінде көрсетілгендей, бұл құдай "Арық Құдай" А Музен Каб болуы мүмкін деген болжам бар. Бұл діни және сауда орталығы болуы мүмкін, онда "патшайым" – ксунан кабқа ерекше мән берілген.
Tulum, the site of a pre Columbian Maya city on the Caribbean coast 130 km (81 mi) south of Cancun, has a god depicted repeatedly all over the site. Upside down, he appears as a small figure over many doorways and entrances. One of the temples, the "Templo del Dios Descendente" or the Temple of the Descending God, stands just left of the central plaza. Speculation is that he may be the "Bee God", Ah Muzen Cab, as seen in the Madrid Codex. It is possible that this was a religious/trade center with emphasis on xunan kab, the "royal lady".
Экономикалық пайдалану
Балше – мезоамерикалықтардың дәстүрлі, медке ұқсас спирттік сусыны, ол ашытылған бал мен балше ағашының (Lonchocarpus violaceus) қабығынан жасалған, сондықтан оның аты осылай аталады. Дәстүрлі түрде ол каноэде пісірілген. Бұл сусын энтеогенді қасиеттерімен белгілі, яғни мистикалық тәжірибелерді тудырады және емдік және ритуалдық мақсаттарда қолданылған. Бал шаруалары ұяларды психоактивті Turbina corymbosa өсімдігінің және мүмкін балше ағаштарының жанына орналастырып, араларды осы өсімдіктердің нектарын бал жасау үшін пайдалануға мәжбүр ететін. Сонымен қатар, сусын жасаушылар ашыту алдында бал қоспасына балше ағашының қабығынан алынған сығындыларды қосатын. Пайда болған сусын T. corymbosa тозаңындағы ерголин қосылыстары, балше гүлдерінен жиналған Melipona нектары немесе балше ағашының қабығындағы галлюциногендік қосылыстардың әсерінен психотроптық әсер етеді. Майялар арасында кең таралған металл өңдеу әдісі – жоғалған балауыз құю әдісі де қолданылған. Melipona балауызы жұмсақ және өңдеуге оңай, әсіресе ылғалды Майя жазықтарында. Бұл Майяларға кішкентай өнер туындыларын, әшекейлер мен басқа да металл бұйымдарын жасауға мүмкіндік берді, оларды соғу арқылы жасау қиын болар еді. Бұл сондай-ақ бал жинаудан қалған қалдықтарды пайдалануға мүмкіндік береді. Егер омарта жөндеуге келмейтіндей зақымдалса, оның барлық бөлігін пайдалануға болады. Бірақ тәжірибелі шаруалар тек балды алып, балды шығарып, балауызды құюға немесе басқа мақсаттарға пайдалануға болады.
Balché, a traditional Mesoamerican alcoholic beverage similar to mead, was made from fermented honey and the bark of the leguminous balché tree (Lonchocarpus violaceus), hence its name. It was traditionally brewed in a canoe. The drink was known to have entheogenic properties, that is, to produce mystical experiences, and was consumed in medicinal and ritual practices. Beekeepers would place the nests near the psychoactive plant Turbina corymbosa and possibly near balché trees, forcing the bees to use nectar from these plants to make their honey. Additionally, brewers would add extracts of the bark of the balché tree to the honey mixture before fermentation. The resulting beverage is responsible for psychotropic effects when consumed, due to the ergoline compounds in the pollen of the T. corymbosa, the Melipona nectar gathered from the balché flowers, or the hallucinogenic compounds of the balché tree bark. Lost wax casting, a common metalworking method typically found where the inhabitants keep bees, was also used by the Maya. The wax from Melipona is soft and easy to work, especially in the humid Maya lowland. This allowed the Maya to create smaller works of art, jewelry, and other metalsmithing that would be difficult to forge. It also makes use of the leftovers from honey extraction. If the hive was damaged beyond repair, the whole of the comb could be used, thus using all of the hive. With experienced keepers, though, only the honey pot could be removed, the honey extracted, and the wax used for casting or other purposes.
Болашақ
Мезоамерикадағы мелипониндердің болашағы белгісіз. Мелипона араларын күтіп бағумен айналысатын шаруалардың саны экономикалық тұрғыдан тиімді, жергілікті емес африкалық Апис меллифера пайдасына тез төмендеп барады. Жылдық 100 кг немесе одан да көп бал өнімділігі, ұяға күтім жасаудың қарапайымдылығы және қолдағы ұялардан жаңаларын құру мүмкіндігі, көбінесе "қатерлі араның" ұясын күтудің жағымсыз салдарынан басым түседі. Жағдайды одан әрі уландыратыны, африкалық бал аралары кейбір флораға, мысалы, бадамжан тұқымдасына жататын өсімдіктерге, сондай-ақ бірнеше орман ағаштары мен бұталарына қонбайды, олар тозаңдану үшін жергілікті тіксіз бал араларына тәуелді. Тіксіз бал араларының ығыстырылған жерлерінде жергілікті флораның санының азаюына бұрыннан-ақ куә болдық. Мелипониндерді күтіп бағу өнеріне тағы бір соққы – көптеген мелипонин шаруалары қарт жасқа жеткен, ал олар қайтыс болғаннан кейін олардың ұяларына ешкім күтім жасамайды. Ұялар көбінесе ескі отбасылық жинақ сияқты қарастырылады, оларды иесі қайтыс болғаннан кейін бөліп сатады немесе қайтыс болған кезде толығымен немесе бір бөлігімен бірге жерлейді. Шындығында, Майя төмендіктерінің бұрынғыда танымал аймағында жүргізілген сараптама көрсеткендей, ара шаруашылығымен айналысатын адамдардың саны 1980-жылдардың соңындағы мыңдағаннан 2004 жылы шамамен 70-ке дейін азайды. Майя төмендіктеріндегі дәстүр бойынша, ара ұясының өзі немесе оның бөліктері ара шаруасымен бірге жерленеді, "аспанға ұшып кету" үшін (volar al cielo). Мезоамериканың бірнеше аймағында сақтау жұмыстары жүргізілуде.
The outlook for meliponines in Mesoamerica is uncertain. The number of active Melipona beekeepers is rapidly declining in favor of the more economical, nonindigenous Africanized Apis mellifera. The high honey yield, 100 kg (220 lbs) or more annually, along with the ease of hive care and ability to create new hives from existing stock, commonly outweighs the negative consequences of "killer bee" hive maintenance. Further complicating the issue, Africanized honey bees do not visit some flora, such as those in the tomato family, and several forest trees and shrubs, which rely on the native stingless bees for pollination. A decline in populations of native flora has already occurred in areas where stingless bees have been displaced by Africanized honey bees. An additional blow to the art of meliponine beekeeping is that many of the meliponine beekeepers are now elderly, and their hives may not be cared for once they die. The hives are considered similar to an old family collection, to be parted out once the collector dies or to be buried in whole or part along with the beekeeper upon death. In fact, a survey of a once popular area of the Maya lowlands shows the rapid decline of beekeepers, down to around 70 in 2004 from thousands in the late 1980s. It is traditional in the Maya lowlands that the hive itself or parts of the hive be buried along with the beekeeper to volar al cielo, "to fly to heaven". Conservation efforts are underway in several parts of Mesoamerica.