Кіріспе

Бал араларының жалпы атауы – ірі ағаш бал аралары. Ағаш бал аралары – Xylocopinae тайыншасының Xylocopa туысына жататын түрлер. Бұл туысқа 31 кіші туысқа бөлінген 500-ге жуық ара кіреді. "Ағашшы ара" деген жалпы атау олардың ұя салу әдеттерінен шыққан; көбінесе барлық түрлер де қатты өсімдік материалдарына, мысалы, өлі ағашқа немесе бамбукке қазба салады. Басты ерекшелік – қолайлы топыраққа ұя салу туннельдерін қазатын Proxylocopa кіші туысына жататын түрлер.

Этимология

Француз энтомологы Пьер Андре Латрель 1802 жылы осы туысты сипаттаған. Ол атауын ежелгі грек тіліндегі xylokopos/ξυλοκόπος – "ағаш кесуші" деген сөзден шығарған.

Сипаттамалары

Бұл үлкен туыстағы көптеген түрлерді ажырату қиын; көптеген түрлері толығымен қара, немесе негізінен қара түсті, сары немесе ақ түсті қылтанмен. Кейбіреулерінің айырмашылығы тек қана нәзік морфологиялық ерекшеліктерінде, мысалы еркек жыныс мүшелерінің егжей-тегжейлерінде байқалады. Кейбір түрлердің аталықтары аналықтарынан күрт өзгешеленеді, жасыл сары түсті қылтанмен қапталған. Түрлердің шатасуы, әсіресе, халық арасында қолданылатын атауларда кездеседі; мысалы, Үндістанда, Xylocopa-ның барлық қара түрлері үшін қолданылатын жалпы атау – bhanvra (немесе bhomora ভোমোৰা), ал bhanvra немесе bhomora туралы хабарламалар мен байқаулар көбінесе еуропалық түр Xylocopa violacea деп қате түсіндіріледі. Дегенмен, бұл түр тек Джамму мен Кашмирдің солтүстік аймақтарында және Пенджабта ғана кездеседі, ал bhanvra туралы хабарламалардың көпшілігі, әсіресе Үндістанның басқа аймақтарында, аймақтағы басқа 15 қара Xylocopa түрлерінің кез келгеніне, мысалы X. nasalis, X. tenuiscapa немесе X. tranquebarorum жатса да мүмкін. Кәсіби емес адамдар көбінесе ағаш бал араларын шошқалармен шатастырады; оларды ажыратудың ең оңай жолы – көптеген ағаш бал араларының құрсағы жылтыр болады, ал шошқалардың құрсағы толығымен тығыз қылтанмен қапталған. Кейбір ағаш бал араларының аталықтарының беті шошқаларға қарағанда ақ немесе сары түсті, ал аналықтарында шошқалардың жалаңаш корбикуласы жоқ; артқы аяғы толығымен қылтанмен жабылған. Қанат тамырлары ерекше; алдыңғы қанаттағы шеттік жасушасы тар және созылыңқы, ал оның ұшы жағалаудан алыстап орналасқан. Алдыңғы қанатта кішкентай дақ бар. Қанат жабық болғанда, араның қысқа жақ сүйегі лабрумды жасырады. Клипеус жазық.

Экологиялық маңызы

Бірнеше түрде аналықтары өз қыздарымен немесе әпкелерімен бірге өмір сүреді, нәтижесінде шағын әлеуметтік топ құрылады. Олар ұядағы жасушалар арасында бөліп тұру үшін ағаш қиыршықтарын пайдаланады. Кейбір түрлері ағаштан жасалған қоныстарда тесіктер қазады. Туннельдер жер бетіне жақын орналасқандықтан, құрылымдық зақым көбінесе шағын немесе беткі болады. Дегенмен, ағаш араларының ұялары тоқылдақтарға тартымды, олар араларды немесе дернәсілдерді жеу үшін ағашқа бұрғылап, қосымша зақым келтіруі мүмкін. Ағаш араларының аузы қысқа, олар кейбір ашық немесе беткі гүлдердің маңызды тозаңдаушылары болып табылады; кейбіреулері үшін тіпті міндетті тозаңдаушылар, мысалы, майпап (Passiflora incarnata) және Orphium, оларды басқа жәндіктер тозаңдатпайды. Олар сондай-ақ әртүрлі қақпақтары бар гүлдердің, мысалы, Salvia түрлерінің және Fabaceae отбасының кейбір өкілдерінің маңызды тозаңдаушылары болып табылады. Алайда, көптеген ағаш аралары гүлдің шетін тіліп, терең тостағаншасы бар гүлдерден нектарды "ұрлайды". Xylocopa virginica – осындай нектар ұрлау әрекетіне бейім түрлердің бір мысалы. Ұзын тілшесінің қысқа болуына байланысты, аралар ұзын түтікшелі гүлдердің нектарына жете алмайды; олар тозаңдықпен жанаспайды және тозаңдау процесіне қатыспайды. Кейбір өсімдіктерде бұл жеміс пен тұқымның өндірілуін азайтады, ал басқалары нектар ұрлаудан қорғану механизмдерін дамытқан. Бірақ, түтікшелі гүлдерден тозаң іздеген кезде, егер тозаңдықтар мен аналық тозаң қабылдағыштары бірге ашылса, сол ағаш араларының түрі тозаңдауды жүзеге асыруы мүмкін. Көптеген Еуропалық ағаш араларының бірінші метасомалық сегментінің ішкі жағында акаринарий деп аталатын арнайы қуыс бар, онда белгілі бір кенелер (Dinogamasus түрлері) симбионттар ретінде мекендейді. Бұл қатынастың нақты мәні толыққанды түсініксіз, бірақ басқа араларда олар пайдалы, ұядағы саңырауқұлақтармен немесе басқа зиянды кенелермен қоректенеді.

Мінез-құлық

Жасырған бал аралары дәстүрлі түрде жалғыз өмір сүретін бал аралары саналады, бірақ кейбір түрлері анасы мен қызы бірге тұратын қарапайым әлеуметтік ұялар құрады. Мұндай әлеуметтік ұя салудың мысалдарын Xylocopa sulcatipes және Xylocopa nasalis түрлерінде кездестіруге болады. Аналықтары бірге тұрғанда, кейде олардың арасында еңбек бөлінісі пайда болады. Мұндай ұя салуда бірнеше аналық бал арасы бірлесіп азық іздеп, ұя салады, немесе бір аналық азық іздеп, ұя салады, ал қалғандары күзетшілікпен айналысады. Жасырған бал аралары ағашқа зиян келтіретін жәндіктер болып табылады және егер жұққан жері бірнеше жыл бойы анықталмаса, ағашқа айтарлықтай зиян тигізеді. Жасырған бал араларында екі өте ерекше жұптасу жүйесі кең таралған сияқты, және көбінесе оны кез келген түрдің аталықтарын қарастыру арқылы анықтауға болады. Аталықтарының көзі үлкен түрлерінде жұптасу жүйесімен сипатталады, онда аталықтар әйелдерді іздеу үшін патрульдеу немесе әйелдердің өтуін күтіп, олардың артынан қуады. Басқа жұптасу жүйесінде аталықтардың басы өте кішкентай, бірақ мезосомадағы үлкен, гипертрофияланған бездік резервуарлары аталықтың ұшуы немесе көтерілуі кезінде ауа ағынына феромондарды бөліп шығарады. Феромон аталықтың бар екенін әйелдерге хабарлайды. Аталық бал араларын көбінесе ұялардың жанында қалықтап жүргенін көруге болады және олар жақын жердегі жануарларға жақындасады. Дегенмен, аталықтары зиянсыз, себебі оларда шаншық жоқ. Аналық жасырған бал аралары шаншып алуға қабілетті, бірақ олар жайлы мінезді және қолға ұсталғанда немесе басқаша тікелей ынталандырылмаса, сирек шағады. Басқа тікелей жыртқыштардан бөлек, аралардың паразиттік түрлері (мысалы, Xenox) ара ұясының кіреберісіне жұмыртқа салады және шырыштар ара личинкаларымен қоректенеді.