Кіріспе

Фу (傅昭儀, жеке аты белгісіз) (қайтыс болған 21 ақпан, б.з.д. 2 ж.) – Қытайдың Хан әулеті тұсындағы императорлық қарындас. Ол император Юаньның сүйіктісі және қарындасы болды. Ол өзінің ұлын таққа отырғызуды қалаған, ал осы мүмкін болмаған жағдайда, немересін император Ай ретінде таққа отырғызуға ұмтылған (және соңында оған қол жеткізген) билеуші әйел ретінде танымал болды. Император Айдың билігі кезінде ол оның билігіне ауыр және үнемі әсер етіп, оны құдіретті және үстем ете білді. Сонымен қатар, ол бұрынғы императорлық титулдарды, оған тиесілі болмаған титулдарды (өйткені ол ешқашан император болған емес, ал император Ченгтің әйелі, Ұлы император жесір Ван Чжэнцзюнь тірі болды) күшпен иеленді, бұл Ван әулетінің оған деген жеккөрінішіне және ақырында оның қабірінің қорқынышқа ұшырауына себеп болды.

Отбасылық негіздер

Фу әйелінің әкесі Хеней әміршілігінен (шамамен қазіргі Ханьдан, Хэбэй) шыққан және ерте қайтыс болды. Оның анасы әкесі қайтыс болғаннан кейін Чжэн (鄭) есімді адамға қайта үйленді. Фу әйелі кішкентай кезінде Бас Императрица Шангуаньға қызмет ететін қыз болды.

Императорлық күйеулік жылдары

Фу бикесі император Юаньға қашан ханым болғаны белгісіз, бірақ бұл оның ханзадалық жылдарында, бірақ кейіннен әйелі император Ван бикесі болғаннан кейін болғандығы мәлім. Ол Фэн Юаньмен бірге оның сүйікті інісі болды, әрқайсысы оған ұл тақты. Фудың ұлы Лю Кан (劉康) болды, ол кейіннен б.з.д. 41 жылы сәуір немесе мамыр айында Цзян патшасы, содан кейін б.з.д. 34 жылы Шанян патшасы, содан кейін б.з.д. 27 жылы Дингтао патшасы аталды. Фу бикесінің мәртебесі император Ваннан төмен болғандықтан және оның ұлы император Ванның ұлы Лю Аодан (кейіннен император Чэн) кіші болғандықтан, Ао патша тәж мұрагері болып тағайындалды. Алайда, Фу бикесі ұлының тек императорлық патша болуына қанағаттанбады, сондықтан мұрагерлік күрес басталды. Ао патшаның жасы ұлғайған сайын, император Юань оның императорлық мұрагер ретінде лайықтылығына наразы болып, Фу бикесінің ұлы Кан патшаға таң қалды. Осы жағдайға бірнеше оқиға себеп болды. Б.з.д. 35 жылы император Юаньның кіші інісі Чжуншань патшасы Лю Цзин қайтыс болғанда, император Юань жас тәж мұрагері Аоның жеткілікті қайғырмағанын сезгенде ашуланды, әсіресе Ао мен Цзин патшалар бір жаста болғандықтан және бірге өскендіктен, Цзин патшаға жеткілікті құрмет көрсетпеді. Император Юаньның әжесіне туысқан және император Юань құрметтеген жоғары лауазымды шенеунік болған Ао патшаның үй шаруашылығының басшысы Ши Дан (史丹) император Юаньды Ао патшаның император Юаньның өзін қайғырудан тоқтатуға тырысқанына сендірді, бірақ қанағатсыздықтың тұқымы себілді. Патшалар өскен сайын, император Юань мен Кан патша арасындағы жақындыққа бірнеше нәрсе себеп болды. Олар музыкаға деген сүйіспеншіліктерімен және шеберліктерімен бөлісті, әсіресе дабыл ойнауға. Кан патша да жоғары зиялылық пен еңбекқорлық көрсетті, ал Ао патша ішімдік ішу және әйелдермен қарым-қатынас жасаумен танымал болды. Император Юань шамамен б.з.д. 35 жылы ауырып қалды – ол осы аурудан айығуға болмайтын дертке шалдықты. Фу бикесі мен Кан патшаны жиі ауру төсегіне шақырып, оған көмектесті, ал император Ван бикесі мен Ао патша сирек келді. Ауру кезінде, Фу бикесінен жігер алған император Юань Кан патшаны өзінің мұрагері етіп тағайындауды қайта қарастырды. Тек Ши Данның арашалығы ғана, ол өмірін қауіпке тіге отырып, императордың төсек бөлмесінің кілеміне аяқ басқан, бұл әрекетке тек императорға ғана рұқсат етілген, өлім жазасымен қорқытып, император Юаньды осы ойлардан бас тартуға мәжбүр етті. Император Юань б.з.д. 33 жылы шілдеде қайтыс болғанда, Ао патша (император Чэн ретінде) таққа отырды. Фу және Фэн екеуі де императордың інісі болған кезде, Фудың ұяты үшін, Фэн інісіне үлкен мақтау әкелген оқиға болды. Б.з.д. 38 жылы император Юань өзінің бірнеше інілерімен (бірақ император Вансыз) бірге жабайы жануарлар арасындағы жекпе-жекті тамашалап отырды. Жабайы аю қақпақтан қашып шығуға тырысты. Император Юаньмен бірге келген барлық асыл ерлер мен әйелдер, оның ішінде Фу бикесі қашып кетті, бірақ Фэн бикесі жабайы аюға қарай қадам басты, бірақ оны соңғы сәтте император күзетшілері өлтірді. Император Юань одан неге бұлай істегенін сұрады. Фэн бикесі аюлар бір адамды ұстағаннан кейін, оған ғана шабуыл жасайтынын естігенін айтты, себебі ол аю императорға шабуыл жасайды деп қорқып, өзінің өмірін құрбан етуге дайын болды. Фу бикесі Фэн бикесінің осы оқиғаға байланысты алған мақтауына қатты қызғанды.

Жесір ханшайым ретінде

Император Ченг қайтыс болғаннан кейін ханзада Кан Шанян билігіне кетті. Фу тұңғыры жесір ханшайым атағын алды. Бірақ ол осы мәртебеге қанағаттанбай, ұлының император болуын қалаған. Б.з.д. 27 жылы ханзада Канның билігі Динтаоға көшірілді, ал жесір ханшайым Фу онымен бірге кетті. Ханзада Канның әйелі Дин тұңғыры Лю Синьді дүниеге келтіргенде, оны Дин тұңғыры емес, жесір ханшайым Фу тәрбиеледі, оған ерекше жақындық танытып, оны өзіне бағындырды. Мұрагерлік күреске қарамастан, император Ченг пен ханзада Канның арасындағы бауырластық қарым-қатынас тым жақсы болды. Ханзада Кан ұлы жоқ император Ченгпен бірге болу үшін жиі астана Чанъаньға шақырылатын. Көптеген адамдар ханзада Канды болашақ мұрагер деп қарады, бұл мәртебе император Ченгтің Ван әулетінен шыққан туыстарына ұнамады. Фу тұңғыры осы жағдайдың қалыптасуына қуанды. Алайда, б.з.д. 24 жылы, туыстарының қысымымен император Ченг ханзада Канды оның билігіне қайтаруға мәжбүр болды. Екі бауыр қайтадан кездеспей кетті, себебі ханзада Кан б.з.д. 23 жылдың қыркүйек немесе қазан айларында қайтыс болды және оның орнына ұлы ханзада Синь отырды. Жесір ханшайым Фу ұлының қайтысынан кейін де өзінің атағын сақтап қалды (Хань әулетінде «Ұлы жесір ханшайым» деген атақ болған жоқ), және ол енді император болғысы келген немересіне бекем бақылауды ұстады. Император Ченг ұлы болмағандықтан, б.з.д. 9 жылы өзінің кіші інісі Чжуншань ханзадасы Лю Синді немесе оның жүрегіне жақын немересі ханзада Синді мұрагер етіп тағайындауды қарастырды. Император Ченг ханзада Синьдің одан да қабілетті екеніне көз жеткізді, сонымен қатар жесір ханшайым Фу император Ченгтің әйелі император Чжао Фэйянға, оның қарындасы және император Ченгтің сүйіктісі Чжао Хедеге, сондай-ақ император Ченгтің ағасы Ван Генге жомарт сыйлықтар берді. Осының нәтижесінде Чжаолар мен Ван Ген де ханзада Синді мақтап, қолдады. Император Ченг б.з.д. 8 жылдың наурыз айында ханзада Синьді тақ мұрагері етіп жариялады. Император Ченг ханзада Синь енді оның асырап алған ұлы және ханзада Канның ұлы емес деп есептегендіктен, жесір ханшайым Фу мен оның келіні Дин тұңғырының ханзада Синьмен кездесуіне рұқсат бермеді. Бірақ, мейірімді император жесір Ван жесір ханшайым Фудың немересімен кездесуіне рұқсат берді, оны бала күтімімен айналысатын адам ретінде қарады.

Ұрпағының билігін басқару

Чэнь императоры 7 жылдың сәуір айында кенеттен қайтыс болды, ал ханзада Синь таққа отырып Ай императоры атанды. Дер кезінде Фу ханшайымы мен Дин тұтқынының рөлі (және Ай императорының әкесі Кан ханзадасы қайтыс болғаннан кейін оларға қандай құрмет көрсетілсе) үлкен дауға себеп болды. Бастапқыда Ұлы император жесір Ван Фу ханшайымы мен Дин тұтқынының оны 10 күнде бір рет көруін бұйырды. Бірақ Фу ханшайымы тез арада немересіне күнделікті бара бастады және екі нәрсені талап етті: оған император жесірі атағы берілсін және оның туыстарына Вандар сияқты атақтар берілсін. Ұлы император жесір Ван, Ай императорының қиын жағдайына көңіл бөлген, алдымен Кан ханзадасына «Дингтао Гонг императоры» (定陶共皇) ерекше атағын берді, содан кейін осы атақтың негізінде Фу ханшайымына «Дингтао Гонг император жесірі» (定陶共皇太后) және Дин тұтқынына «Дингтао Гонг император жесірі» (定陶共皇后) атағын берді. Фу және Дин тайпаларының бірнеше мүшелері барондық атаққа ие болды. Ұлы император жесір Ван өзінің інісі Ван Мангқа, қарулы күштердің бас қолбасшысына, отставкаға кетуге және билікті Фу мен Динге беруге бұйрық берді. Ай императоры бұл ұсынысты қабылдамай, Ван Мангқа өзінің басқаруында қалуын өтінді. Бірақ бірнеше айдан кейін Ван Манг пен қазіргі император жесір Фу арасында тағы да тікелей қақтығыс болды. Императорлық той кезінде орындықтарды орналастыруға жауапты лауазымды адам Фу ханшайымы мен Ван ханшайымының орындарын жанына орналастырды. Ван Манг мұны көргенде, оны сынап, Фу ханшайымының орынын шетке жылжытуға бұйырды. Оның ашуын басу үшін Ван Ман отставкаға кетті, ал Ай императоры оның отставкасын мақұлдады. Ван Манның отставкасынан кейін Вандар біртіндеп және тоқтаусыз билігін жоғалта бастады. Император жесір Фудың өсиетімен Фу мен Дин олардың орнына орналастырылды. Император жесір Фу өзінің төменгі атағына қанағаттанбады (тек император жесірі ретінде, Ұлы император жесірі емес, және «Дингтао» деген толықтырумен). Оның бұл әрекетіне қарсы шыққан бірнеше маңызды лауазымды адамдар, оның ішінде премьер-министр Конг Гуан (孔光) және бас инспектор Ши Дан (師丹) – басқарудың үш ең жоғары лауазымды адамының екеуі – қарапайым азаматтар мәртебесіне төмендетілді. Үшіншісі, Фу ханшайымының жесір ағасы Фу Си (傅喜), ол да Фу ханшайымымен қарым-қатынасына қарамастан, оның әрекеттеріне қарсы болды, лауазымынан алынып, өзінің жеріне жіберілді. 6 жылы Фу өзінің күшін тағы да көрсетті және сонымен бірге халықты Ай императорына одан да қатты наразы етуге себеп болды. Ай императорының туысы Лю Цзизи (劉箕子), Чжуншань ханзадасы (Ханзада Синнің ұлы), туа біткен жүрек ауруымен ауырады, ал оның әжесі Фэн Юань, ханшайым жесір, оның емдеуімен айналысып, оның жазылуын тілеу үшін жиі құдайларға сыйынды. Ай императоры туысының ауруын естігеннен кейін, императорлық дәрігерлерді және өзінің жеке күзетшісі Чжан Ю (張由)мен бірге Чжуншаньға (қазіргі Баодин, Хэбэй) ханзада Цзизиді емдеуге жіберді. Бірақ Чжанның өзі психикалық аурумен (мүмкін, екі полюстік бұзылыс) ауырады, сондықтан ол Чжуншаньға келгенде, кенеттен ашуланып, одан шығып, Чанъанға оралды. Ол өз ісін түсіндіруді талап еткен соң, Фэн ханшайымы Ай императоры мен Фу ханшайымына қарғыс айтқандығын білгенін жалған айтты. Император жесір Фу мен ханшайым Фэн Юань Император Юаньның жұбайлары болған кезде романтикалық бәсекелестер болған, ал император жесір Фу осы мүмкіндікті ханшайым Фэн Юаньға соққы беруге пайдалануды шешті. Ол тергеуші ретінде Ши Ли (史立) евнукті жіберді, ал Ши Фэн ханшайымының көптеген туыстарын (оның ішінде әпкесі Фэн Си (馮習) және қарындасы Цзюньчжи (君之)), кейбіреулерін өлімге ұшыратты, бірақ ханшайым Фэн Юаньға қарсы нақты дәлелдер таба алмады. Ши Ли ханшайым Фэн Юаньға тергеудің артында кім тұрғанын көрсетуге шешім қабылдады. Ханшайым Фэн Юань Фу ханшайымы тергеудің артында тұрғанын білген соң, сарайына оралып, өзін-өзі өлтірді. Барлығы 17 Фэн тайпасының мүшесі тергеу нәтижесінде қайтыс болды. Бұл дереу саяси іс ретінде қарастырылып, билеушілер мен халық Ай императорына көңілі қалды. 5 жылы император жесір Фу, ақыры, қалағанын алды. Ай императоры әкесінің қайтыс болғаннан кейін берілген атағынан «Дингтао» деген толықтыруды алып тастады (осылайша оны жай ғана «Гонг императоры» етіп), содан кейін әжесіне Ұлы император жесірінің атағын (дитайтайхоу (帝太太后), Ұлы император жесір Ванның атағы тайхуантайхоу (太皇太后)) және анасына Император жесірінің атағын (дитайхоу (帝太后), Император жесір Чжаоның атағы хуантайхоу (皇太后)) берді, соның салдарынан елордада төрт ресми император жесірі болды, әрқайсысы толық бюджетке ие болды. Ұлы император жесір Фу 2 жылдың ақпанында қайтыс болды және Император Юаньмен бірге жерленді – бұл Вандардың одан да үлкен жек көруіне себеп болды, өйткені енді Ұлы император жесір Ван, Император Юаньның әйелі, қайтыс болғаннан кейін жерленуге орын болмайды. Бұдан әрі, Ай императоры оған қайтыс болғаннан кейін император жесірі атағын берді, бұл Ұлы император жесір Ванға деген сыйлақсыздық және құрметсіздік ретінде қарастырылды.

Өлімнен кейінгі оқиғалар

Император Айдың б.з.д. 1 жылдың тамыз айында қайтыс болғаннан кейін, Ұлы император жесір Ван император Айдың жақын адамы және күдікті жары Донг Сяндан билікті жылдам тартып алды және Ван Мангты Чанъаньға шақырып, жаңа император Пинг – бұрынғы Чжуншань принці Джизиге регенттік қызметін атқаруға тағайындады. Ван Манг, Ұлы император жесір Фу мен император Айға деген өшпенділікке толы болғандықтан, олардың өлімінен кейін бірден бірнеше жазалау шараларын қолданды. Оның лауазымын жойып, сондай-ақ оны принцесса жесір лауазымынан айырып, тек "Дингтао принці Гонның анасы" деп атады (ал оның келіні де сол сияқты өлімнен кейін төмендетілді – "Консорт Динг"). Ұлы император жесір Ванның жазалау шараларын осы деңгейде тоқтату туралы алғашқы ниетіне қарамастан, Ван Ман одан да әрі барып, б.з.д. 5 жылы Ұлы император жесір Ванды Фу мен Дингтің табыттарын ашып, олардың денелерінен нефриттен жасалған қапшықтарды алып тастауға көндірді, содан кейін Дингтаоға оралып, сол жерге жерледі. Олардың қабірлері толығымен бұзылып, тікенмен қоршалды. Аңыз бойынша, қабірлер ашылғанда, зор өрт шығып, олардың денелері мен жерлеу заттарына зиян келтірді.