Кіріспе

Қасиетті Рим империясының бөлінісі

Люнебург княздігі (кейіннен Цель деп те аталды) – императорға тікелей бағынышты, Қасиетті Рим империясының құрамындағы Брансвик-Люнебург герцогтігінің аумақтық бөлігі. Ол 1269 жылдан 1705 жылға дейін болды және оның аумағы қазіргі Германиядағы Төменгі Саксония жерінде орналасқан. Княздік алғашқы астанасы Люнебургтің (ағылшын тілінде Люненбург деп те аталады) атымен аталып, 1637 жылға дейін барлық Брансвик-Люнебург тармақтары бірлесіп басқарды. 1378 жылдан бастап княздіктің орталығы Цель қаласына көшті. Ол кезде Люнебург княздігіне Люнебург даласының және Вендландтың көп бөлігі кірді және ауданы шамамен .

Люнебургтің ескі үйі

1277 жылы Иоанн қайтыс болғанда, регенттікке оның бауыры Альберт, Иоаннның кәмелетке толмаған ұлы Отон Строгий атынан, Отон 1282 жылы билікті өз қолына алғанға дейін ие болды. Отон өзінің билігін төменгі дворяндарға қарсы көптеген дау-жанжалдарды жүргізу арқылы бекітті, бұл оған мемлекеттегі герцогтық билігін нығайтуға мүмкіндік берді. Ол сондай-ақ Отто Бала кезінен бастап жүргізіліп келген Люнебург княздігіндегі "жүйелі сатып алу саясатын" (planmässige Erwerbspolitik) жалғастырды, көптеген жерлер мен құқықтарды сатып алу арқылы "Люнебургтің аллодиялық мүлкін" (Arrondierung des Lüneburger Allodialbesitzes) кеңейтті, оның ішінде Блеккеде мен Хитзакер, Данненберг және Вёльпе графтықтары да болды. Герцог Оттоннан кейін оның ұлдары, Люнебургтің Отто III және Люнебургтің Вильгельм билікке келді. 1318 жылы олардың әкесі берген нұсқау бойынша княздік оның өлімінен кейін Отто III мен оның ағасы Вильгельм II арасында бөлінуі тиіс болған, бірақ ағалары бұл бұйрықты елемеді және 1330 жылы олар бөлінбеген мемлекетті бірлесіп басқарды. Олардың билігінің алғашқы жылдары княздіктің аумақтық жағынан одан әрі нығаюына бағытталды. Мысалы, олар Фаллерслебен ауылын, Папентейх және Веттмаршаген графтықтарын сатып алып, Гифхорн аймағындағы меншіктерін едәуір арттыра алды. Сонымен қатар, экономикалық дамуға ұмтылған қалаларды саяси тұрғыдан қолдау беру – олардың маңызды міндеттерінің бірі болды. Мысалы, Люнебург саудагерлері Люнебург пен Уэльцен арасындағы Ильменау өзенін кеме жүруге қолайлы ету жұмысынан және Люнебург князьдері мен Саксен-Лауенбург герцогтері арасындағы сауда келісімдерінен көп пайда көрді. Екі ағайынды 1352 жылы Отто III қайтыс болғанға дейін бірлесіп билік жүргізді, ал Вильгельм 1369 жылы өзі қайтыс болғанға дейін жалғыз өзі басқарды.

Люнебург мұрагерлік соғысы

1369 жылы Люнебургтің Вильгельм II ұлсыз қайтыс болғаннан кейін Люнебургтің бірінші әулеті тоқтап қалды. Велф әулетінің ережелері мен Вильямның тілегі бойынша, Брауншвейг герцогы Магнус II Торкватус заңды мұрагер болар еді. Алайда, император Карл IV оны императорлық иелік деп санап, князьдікті Саксен-Виттенбергтен Альбертке және оның інісі Венцеславқа берді, осылайша Люнебург мұрагерлік соғысын бастады. Люнебург қаласы Виттенбергтерді қолдады және герцогтың тікелей ықпалынан құтылу мүмкіндігін пайдаланып, 1371 жылдың 1 ақпанында Калькбергтегі герцогтық сарайды қиратты және оны Цельге көшіруге мәжбүр етті. 1371 жылдың 21 қазанында, Святой Урсула күні, Люнебургті әскери жолмен басып алуға және ескі герцогтық құқықтарды қалпына келтіруге жасалған әрекет сәтсіз аяқталды. Соңынан туындаған әскери қақтығыста Брауншвейгтер де, Виттенбергтер де өз талаптарын орындай алмады, және тек 1373 жылғы Гановер бейбіт шарты соғысты аяқтады, болмаса уақытша тоқтатты. Келісімге сәйкес, Велфтер мен Виттенбергтер кезекпен билік ететін болды. Сель герцогтары Бернард пен Генрих соғыстан жеңіспен шықты, бірақ оның нәтижесінде үлкен қаржылық қиындықтарға тап болды, оның салдарынан иеліктерге көптеген жеңілдіктер берілді және герцогтар 50 000 маркалық қарыз алу үшін иеліктердің кеңесіне бағынуға мәжбүр болды. Келесі жылдар билеушілер мен жер иелері арасындағы жаңа шиеленістермен және герцогтардың Люнебург мемлекетінің беделін әлсірету әрекеттерімен сипатталды. 1396 жылы ол күшін жойды. Швеция мен Мекленбургтен достық және қауіпсіздік туралы шарт жасасып, қолдау алғаннан кейін, герцог Генрих, одан кейін оның інісі Бернард, Уэльцен қаласын резиденциясы ретінде таңдады, бұл қаланы мемлекеттен шығуын жариялауға және Люнебург герцогтарына адал болуға мәжбүр етті. Герцогтар мен Люнебург қаласы арасындағы қақтығыстар барысында елдің барлық аймақтарында көптеген шайқастар болды. Гамбург пен Любек сияқты Ганза қалаларының қолдауымен Люнебург әскери басымдыққа ие болды, сондықтан Цель герцогтары қарсыластарымен келісімге келу үшін сотқа жүгінді. 1397 жылдың қазан айында соғысушы тараптар арасында келісімге қол қойылды, бірақ Люнебург қаласының сұраған Люнебург мемлекетін қайтару жоспары іске аспады.

Люнебургтің орта үйі

Бернард пен Генрих ағайындыларының 1388–1409 жылдардағы бірлескен билігі Бернардқа Брансвик, ал Генрихке Люнебург берілген княздіктің тағы бір бөлінісімен аяқталды. 1416 жылы Герцог Генрих қайтыс болғаннан кейін, оның орнын екі ұлы, Вильям мен Генрих басқарды. Олардың билігі негізінен Люнбург мұрагерлік соғысынан кейін елге төнетін қаржылық қиындықтармен сипатталды. 1428 жылы Вельфтердің мүлігі екі ағайынды мен олардың араласқан ағасы, Брансвик князі Бернард арасында бөлістірілді. Вильям мен Генрих ағайындылары Дистер мен Лайн арасындағы жерді алды, ол кейіннен Каленберг княздығын сатып алып, Брансвик-Вольфенбюттель княздығы болды; ал олардың араласқан ағасы Бернард Люнебург княздығын алды, осылайша Люнебургтің орта тармағының негізін қалады. 1434 жылы Герцог Бернард қайтыс болғаннан кейін, оның үлкен ұлы Отто билікке келді. 1446 жылы оның орнын ағасы, ғибадатты Фридрих басқарды, бірақ 1457 жылы ұлдары Бернард пен Оттоның пайдасына тақтан бас тарды және Целледегі францискандық монастыріна кірді. 1464 және 1471 жылдары екі ағайынды қайтыс болғаннан кейін, Фридрих ғибадатты 3 жасар немересі Генрих Ортаның, Отто Люнбургтің және Анна Нассаудың ұлының билігін ұстап тұру үшін монастырьдан қайта оралды. Георг Вильгельм, көбінесе «соқпақ герцогы» (Heideherzog) деп аталады, княздық сарайдың соңғы гүлдену кезеңін басқарды. Оның тұсында әлі күнге дейін ашық болатын барокко стиліндегі театр салынды, француз бағы орналастырылды және сарайдың қасбеті қазіргі барокко стилінде безендірілді. 1705 жылы қайтыс болғаннан кейін, Георг Вильгельмнің 1658 жылғы кіші ағасы Эрнест Августтың пайдасына бас тартуының арқасында игілік көрген және Георг Вильгельмнің заңды емес қызы Софи Доротеяның күйеуі болған Ганновердің Георгиі Люнебург мемлекетін мұра етті, ол Брансвик-Люнебург сайлауына біріктірілді және соңында тәуелсіздігін жоғалтты.

Харбург қаласы

1527 жылы Метта фон Кампенге үйленгеннен кейін герцог Отто князьдықты басқаруға қатысуын тоқтатты және Харбург аймағы оған жеке иелік ретінде берілді. Харбург князьдықтың құрамна бөлігі болып қала берді; Кельдегі герцогтік кеңсесі шекара және аумақтық мәселелерге жауапкершілікті сақтап, Харбургтің ақсүйектері Люнебургтік мәжіліске қатысып, Кельдегі герцогтан иелік алды. 1549 жылы Отто қайтыс болғанда, Харбург аймағы Цель герцогтарына қайтарылуға тиіс еді, бірақ Оттоның ұлы, Екінші Отто, 1560 жылы 1527 жылғы келісімге жаңа тармақ қосып, Харбургті мұрагерлік иелік деп белгіледі және Мойсбург округін оның құрамына қосты. 1642 жылы Харбург әулетінің тамыры кесілгенде, аймақ Кельдегі герцогтардың иелігіне қайта оралды.

Гифхорн

1539 жылы Эрнест пен Франциск ағайындылары арасындағы жеке дау-жанжал Гифхорн доменінің құрылуына әкелді, ол Гифхорн герцогтығы деп аталды. Франциск княздық билігіне қатысудан бас тартуының орнына, Фаллерслебен, Гифхорн және Исенгаген Ämter-імен бірге Гифхорн қалысын өтемақы ретінде алды. Франциск өзінің иелігінде толық тәуелсіздікке қол жеткізуге тырысқанымен, Целледегі герцог әулеті маңызды тәуелсіздік құқықтарын сақтап қалды. Мысалы, Целле әлі де сыртқы саясат мәселелеріне жауапты болды, ал Гифхорн ақсүйектері Люнебург жерлерінің бір бөлігі болып қалды. 1549 жылы герцог Франциск мұрагерсіз қайтыс болғаннан кейін Гифхорн аймағы Целлеге қайта оралды, ол белгілі бір рулық ақсүйек отбасыларының меншігінде болды. Мысалы, фон Гроте әулеті жасаушыны, ал фон Медингтер маршалды ұсынды. Батлер мен камераны бастапқыда вом Берге әулеті қамтамасыз етті, ал олардың жоғалуымен фон де Кнесбектер камера болды, ал фон Берлер батлер болды. Бұл лауазымдар 14 ғасырға дейін айтылады, бірақ сол ғасырдың басында саяси ықпалын жоғалтты. Сол кезде негізінен Люнебург министрлерінің мүшелерінен құралған княздық кеңес пайда болды. Бұл ақсүйектердің құрамы сол кезде тұрақты болмады, бірақ герцогтың резиденциясына байланысты болды. Тек 15 ғасырдың ортасында герцогтың ордасы ретінде Целле пайда болғаннан кейін ғана ол нақты нысанға ие болды, бірақ жеке кеңесшілер ұзақ уақыт бойы герцогтың ішкі шеңберінің мүшелері болды. Герцогтың кеңсесі, Канцлей, құжаттарда аталған ең жоғары билік – бас хатшы немесе Канцлейворстехер. Оның астында жазушылар болды, олардың көпшілігі Люнебург шіркеу қызметкерлері болды. 16 ғасырда ақсүйек кеңесшілерден басқа, бұл уақытта Ландрате деп аталатын, көбінесе білімді, шетелдік кеңесшілер болды. Канцелярияға сонымен қатар ғалым болған канцлер басшылық еткен. Осы уақыттан бастап канцелярия тек кеңсе ретінде ғана емес, сонымен қатар кеңесшілердің кеңес беру палатасы (Räte) және канцелярия сотының (Kanzleigericht) ордасы болды. 16 ғасырдан бастап Amt термині қолданылды, ал Ämter-ге бағынышты аудандар Vogteien деп аталды. Кеңселерді (Ämter) құру процесі негізінен 16 ғасырда Реформациядан кейін шіркеулік Klosterämter пайда болғанда аяқталды. Amt-ты герцог тағайындаған сот орындаушысы мен судья (Amtmann) басқарды. Amt құрамына Amtshof деп аталатын, бастапқыда Amtmann басқаратын, бірақ 17 ғасырдан бастап әдетте жалға алынған. Ämter герцог қазынасына есеп берді, Целледегі Rentkammer. Ämter герцогтың аумақтық құқықтарын жүзеге асырып, тәуелсіз салықтарды жинауға қатысты. Сонымен қатар, олар барлық азаматтық даулар мен жеңіл қылмыстық істер бойынша бірінші деңгейдегі сот болды. Сонымен қатар, олар герцогтік мүліктің әкімшілік орталығы болды, яғни герцогқа тиісті дворяндық міндеттемелерді жинады.

Сот жүйесі

13-14 ғасырларда аймақтық соттар (Gogerichte) әділеттілікті қамтамасыз етуге жауапты болды. Олардың судьялары (Gorichter) көбінесе өздерінің құзырындағы қауыммен еркін сайланды, бірақ кейбіреулері герцог немесе кішірек ақсүйектермен тағайындалды. 1562 жылдан бастап ең жоғары діни сот – Целледегі консистория (Konsistorium) болды, ол неке мәселелерінің барлығына, шіркеулер арасындағы дауларға және қара халық пен дін қызметкерлері арасындағы істерге жауапты болды.

Әскери қызмет

XVI ғасырға дейін әскери күштерді Лехнсмилиз, әскери қызмет атқаруға міндетті рыцарьлар және ауылдық халықтан шақырылған ополчение (Хербанн аясында) қамтамасыз етті. Лехнсмилиздің әскери шақыруы олардың Сель герцогтарына феодалдық міндеттемелерінен туындады, ал ополчение – жер иелеріне деген міндеттемелерінен. XV ғасырда оттық қарудың пайда болуымен жалдамалы әскерлер көбейді; олар белгілі бір соғыс үшін жұмысқа алынып, содан кейін босатылды. Алғашқыда олар рыцарьлардың әскерлерін толықтырды, бірақ XVII ғасырда олардың әскери басымдығына байланысты оларды көптеп алмастырды. 1650 жылы Landsstände-дің (өлкелік мәжіліс) өтініші бойынша әскер саны қысқартылды, бірақ 1651 және 1665 жылдары герцог Георг Вильгельмнің билігі кезінде қайтадан едәуір кеңейтілді. Осы кезеңде әскерлер Венеция, Испания және Нидерландыдағы соғыстар сияқты бірнеше еуропалық соғыстарға қатысты. Люнебург княздығы осы қақтығыстарға тікелей қатыспаса да, Цельдегі герцогтар өз әскерлерін шетелдік күштерге олардың қызметі үшін төленген ақыға берді. Люнебург княздығы Ганноверлік курфюрсттығымен біріккенде, Люнебург армиясы Ганновер армиясымен біріктірілді.

Люнебург князьдері

Браншвейг-Люнебург герцогтығының басқа княздықтарындағы билеушілер сияқты, Люнебург билеушілері де «Браншвейг-Люнебург герцогы» және «Люнебург князі» титулдарын пайдалануға құқылы болды. Люнебург билеушілерінің тізіміне қараңыз.