Кіріспе
Қытайдың таяқпен ұсталатын қаруы – цзи (айтылуы: , ағылшынша жуықтамасы: /dʒ//iː/ джи, ) – қытайдың таяққа орнатылған қаруы, кейде ағылшын тіліне найза немесе балдақ деп аударылады, бірақ бұл қарулар түбірінен өзгеше. Олар кем дегенде Чжоу әулетінен бастап, Цин әулетінің соңына дейін 3000 жылдан астам уақыт бойы түрлі нысандарда қолданылып келді. Көптеген қытай жекпе-жегінің түрлерінде олар әлі де жаттығу үшін пайдаланылады.
The ji (pronunciation: , English approximation: /dʒ//iː/ jee, ) was a Chinese polearm, sometimes translated into English as spear or halberd, though they are fundamentally different weapons. They were used in one form or another for over 3000 years, from at least as early as the Zhou dynasty, until the end of the Qing dynasty. They are still used for training purposes in many Chinese martial arts.
Тарих
Бастапқыда джи - найза мен пышақ балтасының қоспасы болған. Бұл Қадимгі Қытайда кең таралған жаяу әскер қаруы еді, сонымен қатар атты әскер мен күймешілер де қолданған. Сунь әулеті кезеңінде бірнеше қару "джи" деп аталды, бірақ олар ежелгі джи емес, найзадан дамытылған. Олардың бір түрі – қыңлаң джи, ол бір жағында ай тәрізді пышақ бар найза ұшынан тұрды. Тағы бір түрі – фантиан джи, ол екі жағында ай тәрізді пышақтары бар найза ұшынан жасалған. Олар шабуылдаудың әртүрлі тәсілдерін ұсынды: бүйірлік пышақ немесе пышақтар, найза ұшы, сондай-ақ қарсыласты ұруға арналған артқы салмақ. Бүйірлік пышақтардың сапқа бекітілу әдісі әртүрлі болды, бірақ көбінесе сап пен пышақ арасында бос кеңістік болды. Оны қолданушы қаруды артқа тартып, бүйірлік пышақпен ілмектей алатын, немесе қарсыласын аттан түсіру үшін пышақтың жалпақ жағымен соққы бере алатын.
Халық аңызы
Тарихи жазбаларда Джи қаруының ең ерте кездескен мысалы – «Үш патшалықтың романсы» шығармасында Лю Буға тиесілі деп айтылған Фангтиан хуажи (方天畫戟: "боялған аспандық халбарда"). Оның қаруының ерекшелігі, автор Луо Гуанчжон қолданған әдеби тәсіл болған-жоғы белгісіз. Роман Сун әулетінің дәуіріндегі бұрынғы суреттерге негізделгендіктен, Сун дәуіріндегі ұзақ сапты қару осы атақты романда Лю Буға тиесілі қаруға ұқсастығына немесе оның құрметіне аталған болуы мүмкін. Бұл, Гуан Ю (關羽) қолданған yanyuedao (偃月刀; "жатқан ай қылышы") қаруының жартылай мифологиялық шығу тарихымен салыстыруға болады, ол да романның кейіпкері және тарихи тұлға. Осы ұзақ сапты қарудың алғашқы тарихи немесе археологиялық куәлігі 11-ші ғасырдағы әскери нұсқаулық «Уцзин Цзуняо» (武經總要) ішіндегі суретте кездеседі. Роман кезінде осы қаруды жиі қолданғандықтан, Гуан Юге анахронизмдік түрде авторлық құқығы таңылғаннан кейін yanyuedao гуандо деп аталды.