Кіріспе

Қасиетті Трофим (Трофим) шіркеуі – Францияның оңтүстігіндегі Буш-дю-Рон департаментіне қарасты Арль қаласында орналасқан католик шіркеуі және бұрынғы кафедралық собор. Ол 12-15 ғасырлар аралығында салынған және романдық сәулет өнері дәстүріндегі ескерту. Шіркеудің порталындағы мүсіндер, әсіресе Соңғы Төре және жанындағы монастырдың бағаналары, романдық мүсінтаудың ең көрнекті үлгілері саналады. Шіркеу 5 ғасырдағы Арль базиликасының орнында салынған, ол Әулие Стефанның есімімен аталады. 15 ғасырда романдық нефке готикалық хор қосылды. Арльдегі басқа ортағасырлық және римдік ғимараттармен бірге 1981 жылы шіркеу ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне «Арль, римдік және романдық ескертулер» тобының құрамында енгізілді.

Уақыт шкаласы

250 ж. Арльдық Трофим Арльдің алғашқы епископы болады. 597 (17 қараша). Кентерберийлік Августин Англия королі мен королевасын, сондай-ақ сарайдың бас мүшелерін христиан дініне өткізгеннен кейін Арльге оралады және Галиядағы Киелі Тақтың викарийі Арльдық Виргилий оны Англия шіркеуінің епископы етіп киелілендіреді. 1152 (29 қыркүйек). Реймон де Монтредон Әйгілі Трофимның қасиетті қалдықтарын Алискамптағы Әйгілі Стефан базиликасынан Әйгілі Трофимнің жаңа соборындағы жеріне көшіруді ұйымдастырады. 1178 (30 шілде). Киелі Рим империясының императоры Фредерик Барбаросса Арль архиепискобымен Әйгілі Трофим соборында таж кигізеді. 1365 (4 маусым). Фредерик Барбароссаның үлгісімен император Карл IV Арль (Арелат) королі болып тағайындалады. 1445–1465 жылдары шіркеудің романдық апсиді готикалық хормен ауыстырылады. 1801 жылы Епископтық Экс-ан-Провансқа көшкен кезде Әйгілі Трофим қарапайым приход шіркеуі ретінде қайта жіктеледі. 1882 жылы Папа Лео XIII оны кіші базилика дәрежесіне көтереді. 1981 жылы: Әлемдік мұра тізіміне енгізілді.

Чиркесі

Собор салынған кезде, 11-шы ғасырдың соңы немесе 12-шы ғасырдың басында, Арль Прованс аймағының екінші ірі қаласы болды, халқы 15 000 мен 20 000 аралығында еді. Оның Рона өзеніндегі белсенді порты болды, және ескі Рим қаласының екі жағында қоршаумен жаңа қалалар орналасқан. Ол, кем дегенде формальды түрде, Бургундия Арль Королдығы ретінде тәуелсіздікке ие болды, және көптеген діни ордендерді, соның ішінде Госпитальдық Шығарлар, Тамплиерлер және қала ішінде көптеген шіркеулер салған кедейлер ордендерін тартты. Апсида мен трансепт, мүмкін, 11-шы ғасырдың соңында салынған, ал неф және қоңырау мұнарасы 12-шы ғасырдың екінші ширегінде аяқталды. Романдық шіркеудің ұзын орталық кемесі 20 метр биіктікте болды; екі жағында төменгі қосалқы дәліздер; шаршы орталық қоңырау мұнарасын қолдаған трансепт; және шығыс жағындағы алтарьдың артында жарты шар пішіндес күмбез болды. Терезелер кішкентай және нефтің жоғары бөлігінде, қосалқы дәліздердің деңгейінен жоғары орналасқан.

Романнан кейінгі өнер

Романдық сәулеті мен мүсіндерімен ерекше көзге түскенмен, шіркеуде басқа кезеңдердің де құнды өнер туындылары жинақталған. Оларға бірнеше маңызды кесілген кеш римдік саркофагтар, түрлі дәуірлерге жататын реликвиялар және барокко стиліндегі суреттер кіреді, соның ішінде Луи Финсонның үш картинасы бар. Трофим Бигоның туындылары да ұсынылған, сондай-ақ, оннан тұратын Құдай ананың өмірінен алынған барокко гобелендері де бар. Шіркеу француз революциясы немесе басқа уақыттарда таратылған, аймақтағы басқа шіркеулер мен діни ошақтардан әкелінген заттарды сақтау үшін пайдаланылған.

Батыс порталы

Батыс портал – романдық мүсінтаудың қазыналарының бірі, ол Иоаннның Апокалипсисі және Матайдың Ізгі хабарын бейнелейді. Мәсіх тырнақ астында, оның айналасында Евангелистердің символдарымен әсем отыр; ең көп таралған түсінік бойынша, олар – Матайдың адамы, Марк арыстаны, Лұқаның бұқасы және Иоаннның бүркіті. Оның төменінде елшілер отыр. Порталдың сол жағында таңдалған христиандардың процессиясы жұмаққа беттейді, ал оң жағында күнәкарлар тозаққа тасталған. Порталдың әшекейлеуіне көптеген Киелі кітап көріністері кіреді: Жариялану; Мәсіхтің шомылуы; Ғалымдардың Мәсіхке табынуы, Ғалымдар Иродтың алдында; Нәсіпсіздердің қырғыны; малшылар және олардың қойлары. Төменгі деңгейде, қара тас пилястралар мен бағаналармен бөлінген, Арль тарихымен байланысты әулиелердің мүсіндері орналасқан: сол жақта – Әулие Варфоломей, Ұлы Жақып, Трофим, Ізгі хабарды таратушы Иоанн және Петр; оң жақта – Әулие Филипп, Әділ Жақып, Степан, Андрей және Пауыл мүсіндері. Порталдың жанындағы бағаналардың негіздері арыстан, Самсон мен Далида, Самсон мен арыстан мүсіндерімен әшекейленген.

Монастыр

12-ші ғасырдың екінші жартысында және 13-ші ғасырдың бірінші жартысында салынған. Бұл монастырь шіркеу иелерінің – епископқа қызмет ететін және шіркеу мүлкін басқаратын дін қызметкерлерінің пайдалануы үшін арналған. Папа Григорий институциялаған реформа бойынша, канондар қаладан қабырғамен бөлінген ортақ жатақхана, асхана және монастырьмен монахтар сияқты өмір сүруге міндетті болды. Бірінші кезекте шіркеудің жанына асхана, яғни канондар жиналатын бөлме салынды. Содан кейін монастырьдің шығыс жағында канондар үшін үлкен күмбезді жатақхана салынды. Клаустердегі жұмыс солтүстік галереясынан басталды, одан кейін шығыс галереясы салынды, олар 1210-1220 жылдар шамасында аяқталды. Содан кейін жұмыс кенеттен тоқтады. Шығыс және батыс галереялары аяқталғаннан кейін қала құлдырауға бет бұрды. Прованс графтары Арльден Экске көшіп кетті, шіркеу билігінің орталығы Авиньондағы папа сарайына көшті, ал 1251 жылы Анжу Карлы Арль басшыларының тәуелсіздік алу үшін жасаған қозғалысын басып тастады. 1348 жылы Қара өлім Прованстың халқын күрт азайтты. Клаустердің оңтүстік және батыс галереялары 1380 және 1390 жылдары ғана салынды, олар Авиньондағы папалар ұнатқан готика стилінде, қиылысқан қабырғалы күмбездермен салынды. 1355 жылы канондар жатақханада тұруды тоқтатып, собордың жанындағы үйлерге көшіп кетті. Жатақхана, асхана және канондар үйі астық сақтауға және қоймаларға айналдырылды. 12-ші ғасырдың екінші ширегінде салынған солтүстік галереясы таза роман стилінде, бағаналы күмбезді төбесімен ерекшеленеді. Бағаналардың бас жағындағы ою-өрнектер Пасхалық құпияға және Арльдің қасиетті қамқорларының дәріптелуіне арналған. Бағаналардағы бейнелер мен бағаналардың бас әріптері арасындағы байланыс Ескі және Жаңа Келісімдер арасындағы байланысты көрсетеді, бұл тақырыпты Парижге Сент-Денис аббаты Сугер енгізді. Солтүстік галереядағы бірінші бұрыш бағанасы Арльдің қасиетті қамқоршысы – қасиетті Трофимге арналған, ол қасиетті Петр мен қасиетті Иоаннның бейнелері арасында орналасқан. Қабырғадағы басрельефте Құтқарылу мейрамының таңында Мәсіхтің бос қабірі бейнеленген. Бағаналардың бас жағында Марта мен Мәриямның арасында қабірден шыққан Елазар, ұлын құрбандыққа шалуға дайындалып жатқан Ыбырайым және есегімен келе жатқан Балағамды тоқтатып, семсерін көрсеткен періштенің бейнелері бар. Келесі үш бағанада қасиетті Степанның таспен атқылануы, қасиетті Пауылдың суреті; Емауста Мәсіхтің шәкірттерімен кездескені, олар Компостелаға бара жатқан зыяратшылар ретінде бейнеленген; және Мәсіхтің сенбейтін Томаға жараларын көрсеткені бейнеленген. Бағаналар арасындағы бас әріптерде Ыбырайымға үш періште пайда болған; және Афинадағы Ареопагқа сөйлеген Пауыл бейнеленген. Соңғы бөліктегі жалғыз суретті бас әріп Мұсаның жанып тұрған бұтаның алдында Құдаймен кездесуін көрсетеді. Қайта тірілу оқиғасы солтүстік-шығыс бұрыштағы бағанада Исаның көтерілуімен аяқталады, оның жанында қасиетті Пауыл мен қасиетті Андрейдің бейнелері бар. 12-ші ғасырдың аяғында немесе 13-ші ғасырдың басында салынған Шығыс галереясында готика стиліне тән кейбір ерекшеліктер бар, соның ішінде ақылды және ақымақ қыздардың бейнелері және Төрт Ізгі хабарды таратушының рәміздері бар. Бағаналарда Исаның азап шегуі туралы әңгіме айтылған, ал ойып жасалған бас әріптерінде Мәсіхтің өмірі бейнеленген. Мәсіхтің балалық шағындағы көріністер солтүстіктен оңтүстікке қарай бас әріптерде оқылуы мүмкін; бірінші бас әріпте Аян, Келу және Туу; келесі бас әріпте Арль гербі мен қанат жайып тұрған бүркіт, сол кезде Арльді басқарған Киелі Рим императорының символы; үшінші бас әріпте Аян бағушыларға, екі таңғалған ешкімен Өмір ағашына көтерілген. Бірінші бөліктегі бағанада Иса Мәсіхтің азап шегуі туралы оқиға басталады. Ал Яһуданың қолында отыз күміс теңгені ұстап тұрған қалтасы бар. Ортаңғы бөліктегі бас әріптер тарихи ретімен емес, Магтардың тарихын көрсетеді; біріне-бірі ілеспе бағаналар Айыпсыздардың қырғынды; Мысырға қашуды; қонақүйде Магтарға періштенің пайда болуын; Ирод алдындағы үш дана адам; Магтарға табыну және Жүсіпке түсінде періштенің пайда болуын көрсетеді. Екінші бөліктегі бағанада екі мүсін бар, олар, мүмкін, Сент-Джон мен Ана шіркеуді бейнелейді. Үшінші бөліктегі бас әріптер Мәсіхтің Иерусалимге кіруін, құрма жексенбісін және Елуінші күн мейрамын бейнелейді, ал ер адам қарсыласын ұрып-соғып, содан кейін әйелге жүреді; мүмкін Константиннің жалған дінді жеңіп, ана шіркеудің алғысын алғанын көрсетеді. Оңтүстік бағанасы Мәсіхтің суға батыруын және шайтанның Мәсіхті азғыруын, Мәсіхтің апостолдарының аяқтарын жууын, Соңғы тоқсанды және Яһуданың сүйісін бейнелейді. Оңтүстік галереясы шамамен 1380 немесе 1390 жылдарға дейін салынған, готика стилінде салынған, үшкір аркалармен қиылысқан күмбездер колонеттерге тіреліп тұр, олар жапырақты бас әріптерімен әшекейленген. Оңтүстік галереядағы бас әріптердің барлығы қасиетті Трофимның тарихына арналған; біріншісі қасиетті Трофимнің Алискамп зираттарын баталауын және әлі тірі әйелге арналған ғибадатхананы ашуын көрсетеді; келесі төртеуі қасиетті Трофимның араласуымен орындалған кереметті көрсетеді; ол шайтанның архиепископ Турпинге шападан соққан император Карл үшін жазаланған рыцарь мен оның тоғыз туысын қайта тірілтеді. Батыс галереясы шамамен 1375 жылға дейін салынған, Прованста танымал діни тұлғалар мен көріністерге арналған; оңтүстіктен солтүстікке қарай: қасиетті Степанның таспен атқылануы; Самсонның арыстанды өлтіруі және Далилаға бағынуы; қасиетті Марта мен Тараск; Мария Магдалина Мәсіхтің аяқтарын сүюі; готикалық ортада Аян; Құдай ананың тәж кигізілуі; және Елуінші күн мейрамы.