Кіріспе
Аградағы моғол ескерткіші, Үндістан. И'тимад уд Дауланың қабірі (I'timād ud Daulah Maqbara) – Үндістанның Уттар-Прадеш штатындағы Агра қаласында орналасқан моғол кесенесі. Көбінесе "асыл қазына сандығы" деп сипатталатын, кейде "Шағын Тадж" немесе "Бала Тадж" деп аталатын И'тимад уд Дауланың қабірі Тадж Махалдың эскизі ретінде қарастырылады. Басты ғимаратпен қатар, құрылысқа көптеген шағын ғимараттар мен бақтар кіреді. 1622 және 1628 жылдар аралығында салынған бұл қабір, монументалды моғол сәулетінің бірінші кезеңінен – Хумаюн қабірінде (Дели) және Сикандрадағы Акбар қабіріндегідей, қызыл құмтастан салынған және мәрмәрмен әшекейленген – екінші кезеңіне өтуді көрсетеді. Екінші кезең ақ мәрмәр мен пиетра-дура инкрустациясына негізделген, және бұл ең тамаша түрде Тадж Махалда көрініс тапқан. Мавзолейді Жахангирдің әйелі Нұр Жахан, өзінің әкесі Мирза Ғияс Бег үшін салдырған. Мирза Ғияс Бег – Персиядан шеттетілген әмір болғандықтан, оған "И'тимад уд Даула" (мемлекеттің тірегі) деген құрметті атақ берілді. Мирза Ғияс Бег сонымен қатар Тадж Махалдың құрылысына жауапты болған император Шах Жаханның әйелі Мүмтаз Махалдың (алғашқы аты Аржуманд Бану Бегум, Асаф Ханның қызы) әкесі болды.
Tomb of I'timād ud Daulah (I'timād ud Daulah Maqbara) is a Mughal mausoleum in the city of Agra in the Indian state of Uttar Pradesh. Often described as a "jewel box", sometimes called the "Bachcha Taj" or the "Baby Taj", the tomb of I'timād ud Daulah is often regarded as a draft of the Taj Mahal. Along with the main building, the structure consists of numerous outbuildings and gardens. The tomb, built between 1622 and 1628, represents a transition between the first phase of monumental Mughal architecture – primarily built from red sandstone with marble decorations, as in Humayun's Tomb in Delhi and Akbar's tomb in Sikandra – to its second phase, based on white marble and pietra dura inlay, most elegantly realized in the Taj Mahal. The mausoleum was commissioned by Nur Jahan, the wife of Jahangir, for her father Mirzā Ghiyās Beg, originally a Persian Amir in exile, who had been given the title of I'timād ud Daulah (pillar of the state). Mirzā Ghiyās Beg was also the grandfather of Mumtāz Mahāl (originally named Arjumand Banu Begum, daughter of Asaf Khan), the wife of the emperor Shah Jahan, responsible for the construction of the Taj Mahal.
Қабір
Ямуна өзенінің шығыс жағасында орналасқан бұл мақам, су арналары мен жолдармен кесіліп өткен үлкен крест тәрізді бақта орналасқан. Мақамның өзі шамамен жиырма үш шаршы метрді алып жатыр, ал негізі шамамен елу шаршы метрлік және бір метр биіктікте салынған. Әр бұрышында он үш метрдей биіктіктегі сегізбұрышты мұнаралар орналасқан. Қабырғалары Раджастханнан әкелінген ақ мәрмәрмен қапталған, және жартылай қымбат тастармен – корнелиан, яшпер, лазурит, оникс және топазбен әшекейленген. Олар кипарис ағаштары мен шарап бөтелкелерінің суреттеріне, немесе кескен жемістер немесе гүл шоқтары бар вазалар сияқты күрделі өрнектерге айналған. Ішкі кеңістікке нәзік, ою-өрнектелген ақ мәрмәрден жасалған жали экрандары арқылы жарық түседі. Көптеген адамдар оның ішкі әрлеуі күйеу баласы, моғол әміршісі Шах Джахан салған Тадж-Махалға үлгі болған деп санайды. Нұр Жаханның көптеген туыстары осы мақамға жерленген. Кешеннің жалғыз асимметриялық ерекшелігі – оның әкесі мен анасының ескерткіштері бір-біріне жақын орналасқан, осы құрылым Тадж-Махалда да қайталанған.
Тарих
Бұл – Мырза Ғияс Бег пен оның әйелі Асмат Бегумның қабірі. Ол Ираннан шығып, Әкбарға қызмет еткен. Ол атақты Нұр Жеханның әкесі және Тадж Махалмен әйгілі Мумтаз Махалдың әкесі болды. 1611 жылы Нұр Жеханның Жәхангирге үйленгеннен кейін ол Вазир (Бас министр) қызметіне тағайындалды. Оның мансабы 7000/7000 болды және "I'timad Ud Daulah" (Қазынаның иесі) деген лақапқа ие болды. Ол 1622 жылы Агра қаласында, әйелінен кейінгі бірнеше айда қайтыс болды. Нұр Жехан 1622-1628 жылдар аралығында ата-анасына арнап осы қабірді салған. Оның және Жәхангирдің қабірлері Лахорда орналасқан. И'тимад Уд Дауланың қабірі – моғол қабірлерінің күмбезсіз стилінің шедеврі. Бұл ақ мәрмәрмен салынған алғашқы ғимарат және қызыл тастан ақ мәрмәрға, Акбардың Сикандра қабірінен Тадж Махалға дейінгі кезеңді көрсетеді. Бұл мұнда жерленген ирандық адамның мінезін, сондай-ақ 16 жыл (1611-1627) бойы Моғол империясын билеген Нұр Жеханның формальды және әсемдікке құштарлығын көрсетеді.
Сәулет
Қабір Ямуна өзенінің шығыс жағасында орналасқан, әдеттегі қоршау қабырғалары мен бүйір ғимараттары бар Чар Баг (төрт бөлікті бақ) ортасында жоспарланған. Оның орналасуына байланысты негізгі қақпа шығыс жағында орналасқан. Солтүстік және оңтүстік жақтарында көрнекті көгалдармен әсемделген сәнді қақпалар салынған. Батыс жағында көп қабатты, ашық әуе павильоны орналасқан, онда өзенге көрініс таң қалдырады. Бұл ғимараттар қызыл құмтастан салынған, ал ақ мәрмәрмен жасалған әдемі ою-өрнектермен безендірілген. Жолдардың ортасынан төмен қазылған, арасында су қоймалары мен шаршылаулар бар су арналары бақты төрт тең бөлікке бөледі. Олар гүлзарға айналдыруға болатын партерлерден сәл ғана жоғары көтерілген. Ірі өсімдіктер мен ағаштар үшін орын қоршау қабырғаларының жанында қалдырылған, бұл кесенеге толық көрініс ашты. Бақтың ортасында ақ мәрмәрдан жасалған басты қабір орналасқан. Ол қызыл тастан жасалған тұғырға орнатылған, әр жағындағы орталық аркаға қарап тұрған лотос су қоймасы мен фонтаны бар. Қабірдің жоспары шаршы, бұрыштарында шатырлармен жабылған сегізбұрышты мұнаралар бар. Әрбір қасбетте үш арка бар: орталық арка кіреберіс ретінде қызмет етеді, ал екі жаққы аркалар жалимен жабылады. Әр жағы шахаджамен және үстінен жали балюстрадасымен қорғалған. Күмбез жоқ, оның орнына ғимараттың шатыры шаршы барадирмен жабылған, әр жағында үш аркалы терезе бар, олардың барлығы, солтүстік және оңтүстік жақтардың ортасынан басқа, жалимен жабылады. Оны шахаджа қорғайды, оның үстінде лотос жапырақтарымен және калаш түбірлерімен безендірілген пирамида тәрізді шауханди шатыры орналасқан. Ішкі кеңістік Асмат Бегум мен Мирза Гиясқа арналған кенотафтар, төрт бүйірдегі сопақ бөлмелер мен төрт бұрыштағы шаршы бөлмелерден тұрады, барлығы ортақ есіктермен байланысқан. Асмат Бегумнің кенотафы залда дәл ортада орналасқан. Бұрыш бөлмелерінде Нұр Жәһанның басқа туыстарының ескерткіштері орналасқан. Бұл қабірдің ең маңызды ерекшелігі – оның көп түсті әшекейлеуі. Бүкіл сыртқы жағында түрлі түсті инкрустация және мозаика техникаларымен әдемі гүлдік, стильдік, арабеск және геометриялық суреттер бейнеленген. Шарап құмырасы, табақ және кесе, кипарис, балға, гүл шоғыры (гулдаста) және Жәхангир өнеріне тән басқа да ирандық мотивтер кеңінен қолданылған. Кейбір композициялар Жәхангирдің танымал "жануарлар мен өсімдіктер" суретшісі Устад Мансур Наққаштың өсімдіктерді зерттеулерінен шабыттанған. Кейбір стильдік суреттер де шеберлікпен ойылып жасалған, рельефті де, тегіс те. Олар піл сүйегінен жасалған кестеге ұқсайды, олардың ең басты қасиеті – нәзіктік. Ішкі жағында мал мен адам бейнелері салынған гипстік және сурет салу қолданылған. Шабыттың көзі – сол заманғы сурет өнері. Шырақталған плиткалар жоқ, әшекейлеу көбінесе түрлі түсті тастармен жасалған, бұл жергілікті дамудың нәтижесі. Бұл Мұғұлдар салған ең сәнді ғимарат. Ол "Мұғұлдар Титан сияқты басталып, зергерлер сияқты аяқтады" деген сөзді дәлелдейді. Құранның 48 және 73-тараулары қабірдің сыртқы жағындағы еденнің 64 панеліне ойылып салынған. Соңғы панельде А.Х. 1037/1627 жылғы жазу күні көрсетілген. Жоғарғы павильонның 12 ішкі панеліне Құранның 67-тарауы жазылған. Бұл ғимарат Үндістанның археологиялық қызметімен қорғалып, сақталады.