Кіріспе
St. Angelo форты (немесе Fortizza Sant'Anġlu) – Мальтадағы Біргу қаласындағы бастиондық форт, ол Үлкен портың орталығында орналасқан. Бұл форт бастапқыда орта ғасырларда Castrum Maris (теңіз қамалы) деп аталған қамал ретінде салынған. 1530 және 1560 жылдар аралығында Святой Иоанн ордені оны Fort St. Angelo (Сент-Анджело форты) деп аталатын бастиондық форт ретінде қайта жаңартып салды. Форт 1565 жылғы Ұлы Мальта қоршауы кезінде орденнің штаб-пәтері ретінде ең жақсы танымал. 1690 жылдары Карлос де Груненбергтің жобалары бойынша ірі қайта құрылыс жүргізілді, нәтижесінде фортқа қазіргі келбеті берілді. 1800 жылдан 1979 жылға дейін фортта британдық гарнизон орналасқан, кейде ол HMS Egmont немесе кейінірек HMS St Angelo деп аталған тас фрегат ретінде жіктелген. Форт Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көп зақым көрді, бірақ кейін толыққанды қалпына келтірілді. 1998 жылы форттың жоғарғы бөлігі Мальтаның Егеменді Әскери Орденіне тапсырылды. 1998 жылдан бері Fort St. Angelo Мальтаның ЮНЕСКО Әлемдік мұра тізіміне енгізілуге үміткер нысандардың алдын ала тізімінде, Мальта порттары маңындағы рыцарьлардың бекіністерінің бір бөлігі ретінде сақталуда.
Fort St. Angelo ( or Fortizza Sant'Anġlu) is a bastioned fort in Birgu, Malta, located at the centre of the Grand Harbour. It was originally built in the medieval period as a castle called the Castrum Maris (; ). It was rebuilt by the Order of Saint John as a bastioned fort called Fort Saint Angelo between the 1530s and the 1560s, and it is best known for its role as the Order's headquarters during the Great Siege of Malta of 1565. A major reconstruction to designs of Carlos de Grunenbergh took place in the 1690s, giving the fort its current appearance. The fort was garrisoned by the British from 1800 to 1979, at times being classified as a stone frigate known as HMS Egmont or later HMS St Angelo. The fort suffered considerable damage during World War II, but it was later restored. In 1998, the upper part of the fort was handed to the Sovereign Military Order of Malta. Fort St. Angelo has been on Malta's tentative list of UNESCO World Heritage Sites since 1998, as part of the Knights' Fortifications around the Harbours of Malta.
Тарихқа дейінгі кезеңнен көне заманға дейін
Бұл жер тарихқа дейінгі дәуірден бері қоныстанған, ал ежелгі заманда Астарта храмының салынған кезінде маңызды құдайға табыну орны болған. Оның бастапқы құрылыс мерзімі белгісіз. Дегенмен, осы жердегі тарихи және классикалық қалдықтар бекінілген орын және тұруға жарамды аймақ екенін көрсетеді. Қаланың жоғарғы бөлігіндегі ірі тас блоктар мен египеттік қызғылт граниттен жасалған бағана әлі де шіркеу ішінде сақталған. Бұл жер арабтармен шамамен 870 жылы дамытылған болуы мүмкін, бірақ нақты мәлімет жоқ. Әл-Химяри арабтардың حصن (ḥiṣn, 'бекініс') бұзғанын айтады, бірақ бұл 'бекініс' Біргуде орналасқан-жоқ деген нақты сілтеме жоқ. Аймаққа жақын жердегі тас қашалған шіркеу 600 жылға дейін Мальтадағы православие христиандығы пайда болған кезден бері бар еді және шамамен 800 жылы ағаштан қайта салынды.
Орта ғасырлар
Оның бекініс ретінде пайда болуының ықтимал бастапқы кезеңі жоғары немесе соңғы орта ғасырлармен сабақтас. Шындығында, 1220 жылы Хогенштауфен императоры Фридрих II Мальта үшін өзінің кастелландарын тағайындады, оларға тұруға орын және тәждің мүдделерін қорғау қажет болды. Жақында салынған құрылыстардың арасында 12 ғасырға дейін сонатын мұнараның қалдықтарын табуға болады. "Теңіз маңындағы қамал" ("Castrum Maris") туралы алғашқы айғақ 1240 жылдардағы құжаттарда кездеседі, онда Мальталық Паулин аралдың билеушісі болған, ал кейіннен Гилиберто Абат аралдарды санаудан өткізген. Қамалға тағы бір сілтеме – Анжу билігінің қысқа мерзімі (1266–83), онда құжаттар оны қайтадан Castrum Maris деп атайды және бірнеше қару-жарақпен бірге 150 адамнан тұратын гарнизонды тізімдейді. Сондай-ақ, 1274 жылға қарай қамалдың ішінде әлі күнге дейін сақталған екі шіркеу болған сияқты. Сол жылға қарай қамал ішіндегі қару-жарақ пен жабдықтардың толық тізімі сақталған. 1283 жылдан бастап Мальта аралдары Арагон билігінде болды (дегенмен, қамал біраз уақытқа дейін Анжу билігінде қалды, ал Мальтаның қалған бөлігі Арагон қолында болды), ал бекініс негізінен Арагон тәжінің мүдделерін сақтау үшін кастелландар (мысалы, де Нава отбасы) қолданды. Шындығында, кастелландар қамалдың ор қабырғасының сыртында ешқандай билікке ие болған жоқ. 1445 жылы Мальта тарихындағы ең көнелердің бірі – Мариам бауырластығының монастыры осы жерде орналасқан. Жаңарту жұмыстары кезінде орта ғасырлық терезе табылды. Оның рыцарьлар келгеннен кейін көп ұзамай қабырғамен жабылып қалғаны туралы құжатталған мәліметтер бар.
Жоғарғы дәуір
1530 жылы Мальтаға келген Сент-Джон ордені Біргуде қоныстанды, себебі Сент-Анджело фортының бір бөлігі тасталып, қираған еді. Жаңартқаннан кейін ол Ұлы магистрдің резиденциясына айналды, бұл Кастелян үйі мен Сент-Анна капелласын жаңартуды қамтыды. Орден сарбаздары осыны негізгі бекініс етіп, нығайтып, қайта жаңғыртты, оның ішінде құрғақ ордыны қамалға айналдырып, 1536 жылы Д’Омедес бастионын салды. 1547 жылы Антонио Феррамолино жобалаған үлкен кавалерия Д’Омедес бастионының артына салынды, ал Де Гириал батареясы Докярд шығанағына кіруді қорғау үшін форттың теңіз жақ бетіне, деңгейге дейін салынды. Бұл жұмыстар фортты ұңғыл ұнтақпен қорғалатын бекініске айналдырды. Сент-Анджело форты Мальта қоршауы кезінде түріктерге қарсы тұрды, оның ішінде 1565 жылғы 15 тамызда Сенглеаға жасалған түріктердің теңіз шабуылын жеңіске жеткізді. Сол қоршаудан кейін Орден Сциберрас тауының қарсы бетінде, Ұлы теңіз портының (Grand Harbour) қарамағында Валетта қаласын салды, және Орденнің әкімшілік орталығы сонда көшірілді. 1644 жылы Джованни де Медичи Орси нүктесінде (кейін Рикасоли форты салынған жер) жаңа форт салуды ұсынды, сондай-ақ Сент-Анджело фортының атауын және гарнизонын жаңа фортқа көшіруді ұсынды. Ол жоспарларды жасады, бірақ олар іске асырылмады. 1690 жылдары фортта қайтадан ірі жөндеу жұмыстары жүргізілді. Бүгінгі форттың орналасуы осы жұмыстардың нәтижесі болып табылады, олар Карлос де Груненбергтің жобалауымен жасалды, ол сондай-ақ Ұлы теңіз портына кіреберіске қараған форттың жағында төрт артиллериялық батареяның құрылысын қаржылады. Оның елтаңбасы бүгінге дейін форттың басты қақпасының үстінде көрініп тұр. Шындығында, 1800 жылы фортта 35-ші полктің екі батальоны орналасқан. Алайда, 20-ғасырдың басында фортты Әскери-теңіз күштері иеленді және ол 1912 жылы HMS Egmont ретінде тас фрегат ретінде қолданысқа енгізілді, ол Жерорта теңізіндегі Корольдік Әскери-теңіз күштерінің базасына айналды, ал 1933 жылы HMS St Angelo деп қайта аталды. Британдықтар фортқа ешқандай үлкен өзгерістер енгізбеді, бірақ 1860 жылдары No. 2 батареяны үш 9 дюймдік RML зеңбірегі үшін казематты батареяға айналдырды және 20-ғасырдың басында кинотеатр мен су тазарту қондырғысын салды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде форт қайтадан 3 Бофорс зеңбірегімен (Корольдік теңізшілер, кейіннен Корольдік Мальта артиллериясымен басқарылған) қоршауға төтеп берді. Барлығы, 1940-1943 жылдар аралығында фортқа 69 тікелей оқ тиді. 1979 жылы Корольдік Әскери-теңіз күштері Мальтадан кеткен кезде форт Мальта үкіметіне берілді, және содан бері форттың бір бөлігі, көбінесе 1980-ші жылдарда оны қонақ үйге айналдыру жобасы сәтсіз аяқталғаннан кейін, тоқырап қалды.
Жақында болған тарих
1998 жылдың 5 желтоқсанында Мальта мен Мальтаның егемендік әскери ордені арасында шартқа қол қойылды, ол Форт Сент-Анджелоның жоғарғы бөлігін, соның ішінде Ұлы магистрдің үйін және Сент-Анна капелласын орденге, шектеулі экстерриториалдық құқықпен берді. Бұл шарт 2001 жылдың 1 қарашасында ратификацияланды. Келісім 99 жылға жасалған, бірақ құжат Мальта үкіметіне 50 жылдан кейін кез келген уақытта оны тоқтатуға мүмкіндік береді. Келісімге сәйкес, Мальтаның туы орденнің туымен бірге Сент-Анджело үстінде көрнекті жерде желбіреуі тиіс. Орден тарапынан баспана беруге болмайды және, әдетте, Мальта соттарының толық юрисдикциясы бар, Мальта заңдары қолданылады. Екінші екіжақты шартта бірқатар иммунитеттер мен жеңілдіктер қарастырылған. Форттың қалған бөліктері жеке консорциум – Cottonera Waterfront Group-қа жалға берілді. 2012 жылдың 5 наурызында Еуропалық аймақтық даму қорының сайтты қалпына келтіруге, сақтауға және қайта пайдалануға 13,4 миллион евро бөлгені расталды, бұл фортты тарихы мен ғасырлар бойы атқарған рөлін көрсететін маңызды туристік орталық ретінде ашуға, сондай-ақ білім беру бағдарламаларын, мәдени шараларды және тікелей тарихи оқиғаларды ұйымдастыруға мүмкіндік берді. Қалпына келтіру жұмыстарын Heritage Malta басқарды және ол 2015 жылдың қыркүйегінде аяқталды. Форт жиі ұлттық маңызы бар шараларды қабылдауға қатысады, соның ішінде 2015 жылғы Достастық басшыларының саммиті және 2017 жылғы Мальтаның ЕО төрағалығы.