Кіріспе

"Езгешелік" философиялық ұғымы

Алтерность – "езгешелік" мағынасын беретін философиялық және антропологиялық термин, яғни "екіден бірі" (латынша alter). Бұл термин бұқаралық ақпарат құралдарында "біртектілік" емес, дәстүр мен қалыптан тыс нәрсені білдіру үшін де жиі қолданылады.

Философия

Феноменологиялық дәстүрде өзгелік әдетте, жекелік құрылатын нәрсеге қарама-қарсы тұрған ұғым ретінде түсініледі, және ол өзі мен өзгеше екенін ажырата алу қабілетін білдіреді, соның салдарынан балама көзқарас бар екенін қабылдауға мүмкіндік береді. Бұл тұжырымды Эммануэль Левинас "Alterité et transcendance" (1995) жинағындағы мақалалар сериясында одан әрі дамытты.

Касториад

Корнелиус Касториадис үшін (L'institution imaginaire de la société, 1975; Қоғамның елестетілген институты, 1997) радикалды өзгешелік/басқашалық тарихтағы шығармашылықтың көзі: «Тарихта берілген нәрсе – бұл анықталған тізбек емес, радикалды басқашалықтың пайда болуы, іштей жаратылу, тривиалды емес жаңалық».

Бадрильяр

Жан Бодрильяр үшін (Figures de l'alterité, 1994; Radical Alterity, 2008) өзгешелік – құнды және жоғары тұратын элемент, ал оның жоғалуы еңбегін арттырып, "өзімшіл, оқшауланған мәдени нарциссизмге" әкелер еді.

Шпивак

Гайатри Чакраворти Спивактың өзгешелік теориясы 2014 жылы «Тарихты қайта жасау» атты симпозиумда ұсынылды, оның мақсаты тарих жазудың еркек үстемдігіне қарсы тұру болды. Спивак пікірінше, шынайы тәжірибеге, жеке тұлғалыққа және шындыққа ие болу үшін, адам тарихты және тарихи мінез-құлықты ашуы қажет. Әлеуметтік тұрғыдан құрылған тарихтар контекстінде «осы тұжырымдамалық метафоралардың қауіпті нәзіктігі мен тұрақтылығын ескеру қажет», – дейді ол. «Этика – әртүрлі жеке тұлғаларға жасалған міндетті жауап ретінде қалыптасады, емес, басқаны түсінуге немесе толығымен бағалауға қабілетсіздік арқылы». Чикаго университетінің «Медиа теориясы: кілт сөздер сөздігі» атты жинағында Джошуа Векслердің өзгешелік туралы кең мақаласы жарияланған. Векслер былай деп жазады: «Бұл жерде ұсынылған түрлі теориялық тұжырымдамаларды ескере отырып, әлемдегі өзгешелік немесе басқалықтың медиациясы өзіміз бен басқа туралы ойлар мен жеке тұлғаның қалыптасуының күрделілігін қарастыруға мүмкіндік береді». Өзгешелік ұғымы теологияда және жалпы оқырманға арналған рухани кітаптарда да қолданылады. Бұл таңқалыс емес, себебі яһуди-христиан дәстүрінде сенушілер үшін Құдай – ең жоғары «басқа». Көптеген христиандардың мақсаты – әдеттегі мәдениеттің мінез-құлық нормалары мен ойлау үлгілерінен өзгеше болу, сол үшін де алтерность қолданылады. Энцо Бьянки «Сөздің эхолары» еңбегінде бұл мәселені жақсы түсіндіреді: «Медитация әрқашан бізді өзгешелікке, махаббатқа және бірлікке ашуға тырысады, Иса Мәсіхте болғандай, мінез-құлық пен ерікке ие болуға бағыттайды». Ядранка Скорин Капов «Құштарлық пен таңғажайыптың эстетикасы: феноменология және болжам» еңбегінде өзгешелік немесе басқалықты жаңалық пен таңғажайыппен байланыстырады: «Басқамен кездесудің мәні оның жаңалығында (немесе қарапайым жаңалығында) емес; керісінше, жаңалық маңызға ие, өйткені ол өзгешелікті ашады, өзгешелікті сезінуге мүмкіндік береді. Жаңалық таңғажайыппен байланысты, ол кездесудің салдары. Метафизикалық құштарлық – бұл азайтылмайтын өзгешелікті қабылдау. Таңғажайып – кездесудің салдары. Құштарлық пен таңғажайыптың арасында үзіліс, бос орын, жарылыс, тұтқындалмайтын және көрсетілмейтін бірдендік бар».

Антропология

Антропологияда, Николас Диркс, Йоханнес Фабиан, Майкл Тауссиг және Паулин Тернер Стронг сияқты ғалымдар "мәдени өзгелерді" жасауды білдіретін "өзгешелік" терминін қолданған.

Музыкатану

Термин көрінеу біршама қашық салаларда, мысалы, тарихи музыкологияда қолданысқа енді, онда Джон Майкл Купер Иоганн Вольфганг фон Гете мен Феликс Мендельсонды зерттеуінде оны пайдаланды.