Кіріспе

10 ғасырдағы ауыл шаруашылығы, өсімдіктер және сиқыр туралы жазған Ибн Вахшия (ابن وحشية), шамамен 930 жылы қайтыс болды. Ол Қуфа қаласының жанындағы Қуссин жерінде туған, набатей (арам тілінде сөйлейтін, ауылдық Ирак) шаруашысы, токсиколог және алхимик болған. Ол ауыл шаруашылығы, астрология және сиқыр туралы ықпалды араб еңбегі – "Набатей ауыл шаруашылығы" (Китаб әл Филаха әл Набатия) кітабының авторы. Күні бұрын-ақ, 10 ғасырдың соңында оған қатысты көптеген туындылар жалған деп танылды. Осы жалған жазбалардың бірі – Kitāb Shawq al mustahām fī maʿrifat rumūz al aqlām ("Құпия жазуларды білуге құштар ашулы ғашықтың кітабы", шамамен 1022–3 жылы), кейбір египет иероглифтерін тек логографиялық емес, фонетикалық тұрғыдан оқу мүмкіндігін алғаш ұсынған еңбек ретінде ерекшеленеді.

Атауы

Оның толық аты – Абу Бакр Ахмед ибн Әли ибн [Қайс ибн] әл-Мухтар ибн Абд әл-Карим ибн Харатхия ибн Бадания ибн Бартания ибн Алатия әл-Касдани әл-Суфи еді. Жарым аңызға айналған Жәбір ибн Хайян сияқты, ол [[Нисба (onomastics) al Ṣūfī-ді алып жүрді, бірақ ол суфизммен айналысқандығы немесе оның жайлы жазғандығы белгілі емес. Нисба әл-Касдани – әл-Калданидің ("халдейлік") түрі, бұл термин Месопотамияның түпкі тұрғындарына қатысты және грек тілінде де қолданылған. Алайда (Вавилон тіліндегі shd / ld айырмасын ескере отырып), бұл Иракқа тән ауызша дәстүрге негізделген болуы мүмкін.

Өмірбаян

Ибн Вахшия Құссинде (Ирак) дүниеге келген және ислам күнтізбесінің 318 жылы (930 ж.) қайтыс болған. Оның өмірі туралы басқа мәліметтер өте аз. Біздің негізгі ақпарат көзі – Ибн Вахшияның өзінің жазбалары, сондай-ақ Ибн әл-Надимнің (шамамен 995 ж. қайтыс болған) "Фихрист" кітабындағы қысқа жазба, онда ол "өмірі жақсы белгілі емес авторлардың" бірі екені нақты айтылған. Ибн Вахшия өзі Неоассирия патшасы Сеннахиримнің ұрпағы екенін мәлімдеді, оны Оңтүстік Ирактың арамей тілінде сөйлейтін ауыл тұрғындары (Ибн Вахшия заманындағы араб авторлары "набаттар" деп атаған) құрметпен ата-бабалары ретінде қастерлеген. Бұл ирактық "набаттар" замандас араб элитасы тарапынан көбінесе қарапайым шаруалар деп есептелгенімен, Ибн Вахшия өзін солардың бірі деп таныстырды. Ибн Вахшияның өзін "набат" деп атауы, оның еңбектерінде арамей терминдерін дәл қолданғанына байланысты сенімді болып көрінеді.

Шығармалары

Ибн Вахшияның еңбектерін оның өлімінен кейін оның шәкірті және хатшысы Абу Талиб әл-Зайят жазып, түзеп шықты. Оларды кейінгі шаруалар ғана емес, сондай-ақ Маслама әл-Құртуби (964 жылы қайтыс болған, "Ғаят әл-Хаким" кітабының авторы, латынша: Пикатрикс) сияқты сыйыр еңбектерінің авторлары және Маймонид (1138–1204) сияқты философтар өздерінің "Далалат әл-Хаирин" ("Аң-таңғандарға жол көрсетуші", шамамен 1190 ж.) еңбегінде пайдаланды. Ибн әл-Надим өз "Китаб әл-Фихрист" (шамамен 987 ж.) кітабында Ибн Вахшияға жатқызылатын шамамен жиырма шығарманы тізімдейді. Дегенмен, олардың көпшілігін Ибн Вахшияның өзі емес, одан әсерленген оныншы ғасыр авторлары жазған болуы мүмкін.

Набатейлер егін шаруашылығы

Ибн Вахшияның маңызды еңбегі – «Набатей шаруашылығы» (Китаб әл Филаха әл Набатия, шамамен 904 жыл) Месопотамияның ежелгі тұрғындары шамамен 20 000 жыл бұрын жазған «көне сириялық» түпнұсқадан аударылғанын айтады. Ибн Вахшияның заманында сирия тілі жаратылыс кезінде қолданылған бастапқы тіл деп есептелген. Бұл еңбек сириялық түпнұсқадан аударылған болса да, шындығында сирия тілі бірінші ғасырда ғана пайда болды. Тоғызыншы ғасырға қарай ол грек тілінен аударылған көптеген еңбектерді қамтитын бай әдебиеттің тіліне айналды. Кітаптың бабылдық цивилизацияны жаулап алған арабтарға қарсы жоғары қоюы – бұл ерте Аббаси кезеңінде (750-945 жж.) кең таралған Шу’убия қозғалысының бір бөлігі болып табылады, ол араб емес халықтардың бұрынғы екінші дәрежелі мұсылмандар статусынан азат болуына куә болды.

"Ақырын ашулы ғашықтың құпия жазуларды білу құштарлығы" кітабы

Ибн Вахшияға жатқызылатын еңбектердің бірі – Китаб Шоук әл-мустахам фи ма’рифат румуз әл-ақлам («Құпия жазуларды білуге құштар ақылдан безген ғашықтың кітабы»), бұл еңбек басқа нәрселермен қатар мысырлық иероглифтерді де қарастырады. Авторы Мысырда кең саяхаттағанын айтады, бірақ Ибн Вахшияның өзі ешқашан Мысырға бармаған сияқты, тіпті ол өзінің нақты еңбектерінде бұл елді аз ғана еске алады. Осы және басқа да себептерге байланысты ғалымдар бұл еңбекті теңдеуші деп санайды. Жаакко Хамен-Антиланың пікірінше, оны Хасан ибн Фарадж жазған болуы мүмкін, ол Харрандық саби ғалымы Синан ибн Табит ибн Курраның (шамамен 880–943 жж.) белгісіз ұрпағы. Ол 413 жылы, яғни 1022–1023 жылдары бұл еңбекті көшіріп алғанын мәлімдеген.

Уыт кітабы

Ибн Вахшияға жатқызылатын тағы бір еңбек – "Улар кітабы" деп аталатын токсикология туралы трактат, ол фармакология бойынша заманауи білімді сиқыр және астрологиямен үйлестіреді.

Криптография

Ибн Вахшияға жатқызылатын еңбектерінде сиқырлы формулаларды шифрлеу үшін пайдаланылған бірнеше шифрлы әліпбилер кездеседі.

Кейінгі әсері

Псевдо Ибн Вахшияның Kitāb Shawq al mustahām fī maʿrifat rumūz al aqlām ("Құштар махаббат иесінің құпия жазуларды білуге деген құштарлығының кітабы", шамамен 1022–3 жылдары, жоғарыда қараңыз) египтолог Окаша Эль Дали бірнеше мысыр иероглифтерінің дыбыстық мәнін дұрыс анықтады деп мәлімдеді. Дегенмен, басқа ғалымдар Эль-Далидің осы анықтамалардың дұрыстығы туралы айтқан сөздеріне күдікпен қарады, олар египет иероглифтерінің мәніне деген қызығушылықты (сондай-ақ, олар туралы белгілі бір білімді) көрсетеді, бірақ көбінесе қате болып шығады. Бұл кітап неміс иезуит ғалымы және көп салалы білуші Афанасий Кирхерге (1602–1680) белгілі болуы мүмкін, ал 1806 жылы Джозеф фон Хаммер Пургсталл оны ағылшын тіліне "Ежелгі әріптер және иероглифтік таңбалар түсіндірілді; Мысыр дін қызметкерлері, олардың топтары, кіріспе рәсімдері және құрбан шалулар туралы араб тіліндегі еңбек" деп аударған.