Кіріспе
Джонатан Олдбак – сэр Уолтер Скоттың 1816 жылғы «Антиквариат» романының басты кейіпкері. Шотландия дәстүріне сәйкес, оған көбінесе үйінің атымен, Монкбарнс деп аталады. Ол ескі монеталарды, кітаптарды және археологиялық ескерткіштерді зерттеумен және жинаумен шұғылданады. Алғашқы махаббатындағы көңіл көшіруі салдарынан оның әйелдерге деген жек көруге бейімділігі бар. Оның мінездік ерекшеліктері Скоттың таныс болған бірнеше адамына және автордың өзіне, әуесқой антикварға дейін жетеді. Көптеген сыншылар оны Скоттың ең керемет туындыларының бірі деп есептейді.
Романдағы рөлі
Джонатан Олдбак – Шотландияның солтүстік-шығыс жағалауындағы Монкбарнс имениесінің иесі. Эдинбургке саяхаттан оралғанда ол өзін Лавел деп таныстыратын жас ағылшынмен жолығып, онымен дос болады және оған жергілікті тарихи орындарды көрсетеді. Бірақ Олдбақтың антиквариатқа деген сенімі қайыршы Эди Очилтри арқылы әжуалықпен әшкере болады. Олдбак ескі досы, сэр Артур Вардур деген антиквариатқа құмар адаммен дауласады, бірақ Вардур суға батып қайтыстан қиын жағдайдан құтылғаннан кейін олар татуласады. Ол Лавелге «Каледонияда» деп аталатын ұзақ тарихи поэма жазуды ұсынады және оған ғылыми түсіндірмелер жазуға келіседі. Оларды Сент-Рут монастырының қираған жерлеріне саяхатқа шақырады, онда олар онда жасырылған қазына туралы әңгімелейді. Партия мүшелерінің бірі, алдамшы неміс алхимигі Герман Дустерсвивель, қазынаны іздеуге қаржы табу үшін Вардурдан ақша сұрап алады, сонда Олдбак досын шарлатаннан сақтандырады. Дустерсвивельдің көмегінсіз Олдбак пен Вардур күміс шынжырлардың қоймасын табады. Олдбак өзінің қиындықтарының артып бара жатқанын сезеді. Бір жағынан, оның жас және ашкөз туысы Гектор М’Интайр, Лавелмен болған дуэльде жараланған, Монкбарнста жазылып жатыр және үйдің қалыпты жұмысын бұзады; екінші жағынан, оның шаруаларының бірі, балықшы Стьени Мукльбакит, суға батып қайтыс болады. Олдбак оның жерлеу рәсіміне қатысады, ал кейіннен қайтыс болған адамның әкесінің үйіне барғанда Гленлан графымен кездеседі, бұл оның ауыр естеліктерін оятады. Олдбак бір кезде Эвелин Невиллге ғашық болғанын, бірақ ол құпия түрде Гленланмен үйленгенін, бірақ олардың некесі әйелдің өзіне қол жұмсауымен, күйеуінің психикалық ауруымен және жалғыз ұлдарының жоғалуымен аяқталғанын білеміз. Көп жылдар өткен соң Гленлан осы ұлын табуды қалайды, ал Олдбак оған көмектесуге келіседі. Сонымен қатар, ол Дустерсвильге шабуыл жасады деген айыппен түрмеде отырған қайыршы Охилтриді босатуға көмектесуі керек және бақытсыз Вардурға оның жақындап келе жатқан банкроттығын қалай басқаруға болатыны туралы кеңес беруі керек. Роман француз шапқыншылығы туралы қауесеттермен аяқталады, бұл Олдбак пен Фейрпорт қаласының барлық халқын қаруға шақырып, қажет болса елдері үшін бірге күресуге итермелейді. Бұл жалған дабыл атақты кавалерия офицері, майор Невиллдің келуімен тоқтатылады, ол Олдбақтың досы Лавел екенін, сонымен қатар Гленланның ұлы екенін көрсетеді. Осылайша, антиквари өзінің сүйікті тарихи зерттеулеріне оралуы мүмкін.
Оның мінезі
Олдбак роман ішінде реалист Охилтриге, трагикалық Гленалланға және абсурдты түрде маңызды Уордурға комикалық қарсы ойыншы ретінде қызмет етеді. Оның мінезінің ең айқын жағы – ежелгі нәрселерді іздеуге деген шексіз құлшынысы. Ол бекіністерді зерттеу ғылымы – кастраметация туралы жазады, ғылыми тақырыптар бойынша мақалаларын журналдарға жібереді; пикт тілінің мәні туралы достарымен ыстық пікір таласады; римдік лагерь орны мен Монс Граупиус шайқасы болған жерге ие болу үшін ғана қымбат жерлерді сатып алады. Оның ғылымға деген құлшынысы және бойдақ болуы оны өзі мойындағандай, Санкт-Рут монастырының монахтарының заманауи нұсқасына айналдырады. Бірақ бұл ынта оны өзін-өзі алдауға алып келуі мүмкін, мысалы, оның Римдік лагері деп санайтын жерінің ішінде, шындығында жергілікті шаруалар жиырма жыл бұрын салған баспана болған, себебі оның өткенге қатысты көзқарасы ғылыми тарихшыныкіндей емес – нақты дәлелдерден гипотезалар тудыру, ал ежелгі нәрселерді зерттеушінікіндей, бірінші пікір қалыптастырып, кейін қолға тиген кез келген дәлелмен оны негіздеу. Ол сонымен қатар заң біліміне ие және оның барлық іскерлік мәселелерде пайдалы екеніне сенімді, бірақ романның басында оның ежелгі нәрселерді зерттеу және заң дағдылары оған көп пайда бермейді. Ол, авторы сияқты, стоик, бірақ бұл философия оның шотландтық материализмімен қайшы келеді. Эвелин Невиллдің одан бас тартуы оған "әйелдерге" деген құрметсіздік сезімін қалдырды, бірақ оны адамдық сезімдерін жоятын деңгейге жеткізбеді. Адамдар ісіндегі оның нәтижесіздігі тек басқалардың қиындықтарын сезіне бастағанда және алдын ала жасалған теорияларға сүйене отырып әрекет етудің орнына тыңдап, байқағанда ғана аяқталады. А.Н.Уилсон айтқандай, "Олдбак адам ретінде қаншалықты биік тұратыны оның жанашырлығының тереңдігімен, оның христиандық қайырымдылығымен өлшенді". Олдбак саясатта виг және француз революциясын қолдайтын болса да, романның соңында революция үйге тым жақын келгендей сезінгенде, ол өз елі үшін күресуге дайын патриот екенін түсінеді.
Олдбэктің шығу тегі
Жазушы В. С. Крокетт Джонатан Олдбакты Скотттың басқа кейіпкерлеріне қарағанда, Эди Очилтриді есептемегенде, нақты өмірдегі адамдарға негізделгенін айтқан. Скотттің өзі бұл кейіпкердің әкесінің досы, зейнеткер заңгер Джордж Констебльден алынғанын мәлімдейді, ол Дунди маңындағы Уоллес Крейгиде тұрған. Скотт оны алты жасында таныстырып, алғаш рет Констебльден Фальстаф, Хотспур және Шекспирдің басқа кейіпкерлері туралы естіген. Скотттың өмірбаянын жазған Хескет Пирсон «Антикварь» романында Шекспирге сілтемелер мен цитаталар басқа романдарына қарағанда көп екенін айтады. Констебль мен Скотттың әкесі Джордж Чалмерстің досы осы екі кейіпкердің ұқсастығын байқаған, бірақ Скотт бұл ұқсастықты жойғанын ойлағандықтан таң қалған. Ол романның бірде-бір оқиғасының оның өмірден алынбағанын, оның гүлденген портына жақын ескі үйінде тұрғанын және автордың эстрадалық дилижанс иесімен арасындағы оқиғаға куә болғанын, бұл оқиға «Антикварь» тарихын бастағанын айтқан. Жақсы мінез, аздап қышқыл юмор, білім, зия, әзіл, ескі жалғызбастың ерекшеліктерімен сәл көрінетін қызықтылық, ойдың салауаттылығы кейде ерекше сөздермен күшейтілген, автордың қиялындағы жаратылысы оның мейірімді және керемет досына ұқсас болатын жалғыз қасиеттер екенін мәлімдеді. Скотттың алғашқы өмірбаянының бірі Джордж Глейг Олдбак үшін тағы бір үлгі – Охтертайрлық Джон Рамзи болғанына сенімді болды, оны Скотт көп жылдар бойы білген. Рамзи римдік және тарихқа дейінгі ескерткіштерді жинаған, сондай-ақ 1745-46 жылғы якобит көтерілісіне қатысты шотландтық дәстүрлерді білген. Алайда, Констебль сияқты, Рамзи де Олдбақтың «әйелдерге» деген жеккөрушілігін бөліспеген. В. С. Крокетт ойдан шығарылған Олдбақтың артында тұрған тағы бір тұлға Александр Гордон (1692?–1755) екенін айтқан, оның «Септентрионалдық саяхат» кітабы сол кезде, тіпті Джонатан Олдбак үшін де жоғары бағаланған, ол кітабының бағалы данасын романда алып, кейінгі тарауларда оның пікірлерін мақұлдап келтіреді. Скотттың күйеу баласы және өмірбаяны Ж. Г. Локхарт тағы бір үлгі Эльдиннің Джон Клерк екенін ұсынған, ол теңіз жазушысы болған; және шындығында, Клерктің атасы сэр Джон Клерк, 1-ші баронеттің өмірінен бір оқиға «Антикварь» романының 4-тарауына шабыттандырған: [Т] қарт баронет бірнеше ағылшын саяхатшыларды Рим лагерін көруге алып барды; және ол белгілі бір жерде «Бұл менің ойымша преториум» деді, сол кезде жанында тұрған шабандоз: «Преториум мұнда, преториум сонда, мен оны қашаумен жасадым» деп жауап берді. Бірақ ол Олдбақтың ең үлкен ұқсастығы өзі болғанына да сенімді болған, және бұл көзқарас қазіргі сыншылар тарапынан кеңінен қабылданған. Скотттың антиквариаттарды іздеудегі құлшынысы Олдбакпен бірдей болған, ол Монкбарнспен бірге «Менің бес атадан кейінгі ата-бабам – біз жиі ойлап, сөйлейтін қарым-қатынасты білдіру үшін ағылшын тілінде бізге кем әуесқой жолдың жоқтығына өкініштіміз» деуі мүмкін еді. Скотттың ерекше құштарлығы – ол Шотландия шекарасының балладаларын іздеу болған, оны «Шотландия шекарасының жырлары» жинағында өңдеген, сондай-ақ Олдбак та «осы ежелгі поэзияның үзінділерін мұқият жинаған». Кейінгі жылдары Скотт хаттарында антиквариаттық ізденістерін талқылағанда өзін бірнеше рет Олдбакпен салыстырған. Екеуі де өздерінің сеніміне сендірілген жалғандықтарға алдануға дайын болған, мысалы, Скотт «Бартрамның жоқтауы» жалған балладасын және оның досы Роберт Суртистен жұлдызды рыцарь туралы латын аңызын қабылдаған. Олар тарихи қауымдастықтар үшін ғана жер сатып алуға бейім болған, Скотт «Антикварь» романын жазып жатқанда Мелроуз шайқасының кең аумағын сатып алу процесін аяқтаған. Олдбақтың ғылыми еңбектерін анонимді немесе псевдониммен жариялауға деген ұмтылысы Ловелдің «Каледониада» үшін жасалған жазбалар «Антикварь» романының, барлық бұрынғы Уэверли романдары сияқты, алғаш рет Скотттың атысыз жарияланғанын еске салады. Екеуі де күнделікті шығындарын сақтап, басқаларға жомарт болған. Скотт өзінің кейіпкеріне көптеген отбасылық жағдайларын, заңгерлік білімін және махаббат тәжірибесін берген, жас Олдбақтың Эвелин Невиллден бас тартуы Скотттың Уильямина Белшестен бас тартуына өте ұқсас болған, тіпті қайғысынан құтылу үшін антиквариатқа бет бұруы да солай болған. Джон Сазерленд Олдбақтың үйінің аты, Монкбарнс, Скотттың жаңа үйі Эбботсфордқа ұқсас екенін айтқан. Скотт және оның туындысы саясатта қарама-қарсы тұрған – Олдбак виг болса, Скотт тори болған – және көптеген сыншылар Скотттың Олдбакқа Франция революциясын қорғауға рұхсат беруіне таң қалған, бірақ олардың бұл мәселедегі көзқарастары Скотттың «Наполеон Бонапарт өмірі» кітабындағы пікірлерімен бірдей екені айтылған, революция екеуі үшін де тарихи қажеттілік болған. А. Н. Уилсон Скотт Уордур сияқты үлкендікке құмарлық танытпай, Олдбак сияқты достығын және зиялылық өмірін жалғастырса, одан да бақытты болар еді деп сендірген.
there is not a single incident in the novel which is borrowed from his real circumstances except the fact that he resided in an old house near a flourishing seaport, and that the Author chanced to witness a scene betwixt him and the female proprietor of a stage coach, very similar to that which commences the history of The Antiquary. An excellent temper, with a slight degree of subacid humour; learning, wit, and drollery, the more piquant that they were a little marked by the peculiarities of an old bachelor; a soundness of thought rendered more forcible by an occasional quaintness of expression, were, the Author avers, the only qualities in which the creature of his imagination resembled his benevolent and excellent old friend. George Gleig, one of Scott's early biographers, was certain that another model for Oldbuck was a Highlander called John Ramsay of Ochtertyre, whom Scott knew for many years. Ramsay was a keen collector of Roman and prehistoric antiquities, and was an authority on Scottish traditions concerning the Jacobite rebellion of 1745–6. However Ramsay, like Constable, by no means shared Oldbuck's contempt for “womankind”. W. S. Crockett asserted that another figure behind the fictional Oldbuck was Alexander Gordon (1692?–1755), whose Itinerarium Septentrionale Containing an Account of all the Monuments of Roman Antiquity [and] of the Danish Invasions on Scotland was much admired in its day, not least by Jonathan Oldbuck himself, who carries a prized copy of it home at the opening of the novel and goes on to quote his opinions approvingly in later chapters. Scott's son in law and biographer J. G. Lockhart suggested that yet another model could be found in the character of John Clerk of Eldin, a naval writer; and certainly an incident in the life of Clerk's grandfather Sir John Clerk, 1st Bt. was the inspiration for an episode in chapter 4 of The Antiquary:
[T]he old Baronet carried some English virtuosos to see a supposed Roman camp; and on his exclaiming at a particular spot, “This I take to have been the Praetorium”, a herdsman, who stood by, answered, “Praetorium here, Praetorium there, I made it wi' a flaughter spade.”
But he was also sure that Oldbuck's greatest resemblance was to his own author, and this view has been widely accepted by modern critics. Scott's pursuit of antiquities was every bit as enthusiastic as Oldbuck's, and he could easily have said with the laird of Monkbarns “My great great great grandfather – it's a shame to the English language that we have not a less clumsy way of expressing a relationship of which we have occasion to think and speak so frequently.” A particular obsession of Scott's was the tracking down of Border ballads, which he edited in Minstrelsy of the Scottish Border, and likewise Oldbuck was “a diligent collector of these scraps of ancient poetry”. In later years Scott repeatedly compared himself to Oldbuck when discussing his antiquarian pursuits in his letters. The two men were equally capable of being taken in by fraudulent impositions on their credulity, as when Scott accepted the fake ballad “Barthram's Dirge” and a manufactured Latin legend about a spectre knight from his friend Robert Surtees. They were also equally prone to buying land purely for its historical associations, Scott being in the process of completing his acquisition of the entire wide ranging site of the battle of Melrose while he was writing The Antiquary. Oldbuck's preference for publishing his scholarly papers and the proposed notes for Lovel's Caledoniad anonymously or pseudonymously recall the fact that The Antiquary, like all the earlier Waverley novels, first appeared without Scott's name. Both men were careful in their daily expenditure, yet generous to others. Scott gave to his creation many of his own family circumstances, legal training, and experiences in love, with the young Oldbuck's rejection by Eveline Neville echoing quite closely Scott's own by Williamina Belsches, even to the retreat into antiquarianism as a distraction from his sorrows. John Sutherland has suggested that the name of Oldbuck's house, Monkbarns, is analogous to that of Scott's new home Abbotsford. Scott and his brainchild took opposite sides in politics – Oldbuck being a Whig, Scott a Tory – and many critics have been surprised at the defence of the French Revolution Scott allows Oldbuck to voice, but it has been claimed that Oldbuck's views on this question are identical with those expressed by Scott in his Life of Napoleon Bonaparte, the Revolution being for both of them a historical necessity. A. N. Wilson believed that if Scott had continued to quietly cultivate his friendships and the life of the mind like Oldbuck, rather than indulging a folie de grandeur like Wardour's, he would have died a happier man.
Кейінгі пайда болуы
Скотт романды аяқтағаннан кейін Олдбакты толығымен естен шығармады. Оның 1819 жылғы "Иванхо" романының басында "Антиквариат" романында Олдбақтың корреспонденті ретінде еске алынған доктор Йонас Дриасдустқа арналған, ойдан шығарылған Лоуренс Темплтонның "Арнау хаты" бар. Темплтон бұл хатта тарихи роман "біздің досымыз мырза Олдбақтың қатал табиғатына сай келмеуі мүмкін" екенін айтады. 1825 жылғы "Крестшілер туралы әңгімелер" жинағында Уэверли романдарының кейіпкерлерінің кездесуін суреттейтін кіріспе бар, онда Олдбак хатшы қызметін атқарады. Ал Скотт өзінің Эбботсфорд үйіне арналған путеводитель құрастырғанда, Джонатан Олдбак деген псевдонимді пайдаланды, осылайша ол осы кейіпкерде өзін қаншалықты көріп тұрғанын тағы бір рет көрсетті.
Саналы бағалау
Қазіргі сын-пікірлер Олдбак туралы салыстырмалы түрде аз айтты. Британдық сыншы: «Егер оның қателіктері көңіл көтеріп, күлдірсе, оның білімі де пайдалы оқуға мүмкіндік береді» деген пікір білдірді. «Британдық әйелдер журналы» және «Төртжақты шолу» журналындағы Джон Уилсон Крокер оның Скотттың бұрынғы романынан алынған кейіпкердің қайталануы екеніне келісті, бірақ бұл Уэверлидегі Брэдвардин бароны ма, әлде Гай Маннерингтегі кеңесші Плейделл ме дегендегі пікірлер екіұшты болды. «Эдинбургтік шолудың» алғашқы әсері бойынша Олдбак – «ерекшеліктерімен» романның үлкен кемшілігі болды, бірақ кейін ол «күткеннен де қызықтырақ және көңілдірек болып шықты» деген қорытындыға келді. Локхарт Эдинбургтік шолушы Фрэнсис Джеффридің екінші ойларымен көбірек келісті, тіпті Скотттың «Жонатан Олдбак пен оның айналасындағы адамдардың ерекшеліктерін Гленэллдардың сұлу қараңғылығымен және кедей балықшының қайғысымен шебер салыстыру арқылы өнерінің биік деңгейін көрсеткенін еш жерде көрмедік» деді. 20 ғасырдың сыншылары, Фрэнсис Джеффри сияқты, Скотттың педантты оқырманға оның өзінің романындағы кейіпкерлерінен гөрі қызықтырақ етіп бейнелеу мәселесін қаншалықты жақсы шешкенін талқылады. Биограф Эдгар Джонсон оның әзіл-қалжыңын қызықты деп тапты, бірақ Хескет Пирсон оны «әдебиеттегі ең қызықты жалықтырғыш адам» деп атады; оның юморі оны құтқарады. Чарльз Харольд Херфорд үшін ол – Шотландия өмірінің тереңінен туған ұлы туынды. Кейбір сыншылар «Антиквардың» тартымдылығы мен басты сезімталдық қызығушылығы антиквардың өзінде, басқа кейіпкерлерге қарағанда көбірек жатқанын анықтады. Роберт С. Гордон оны Скотттың алғашқы үш романының «ең толық және жан-жақты дамыған кейіпкері» деп есептеді. Вирджиния Вулф Шекспир мен Джейн Остин кейіпкерлері сияқты, оның да романды оқыған сайын өзгеше болатынын байқады. В. С. Притчет Олдбак «біздің әдебиетіміздің барлық көрнекті комедиялық кейіпкерлерімен қатар тұрып, жарқырап тұрады» деді. Эндрю Лэнг те оған күмәнданбады, оны «тұрақты түрде ләззат алатын» деді, ал ғалым Обри Белл Олдбақты өзінің және Георг Брандестің Скотттың ең жақсы кейіпкерлерді сомдаушылардың бірі екендігі туралы пікірін қолдау үшін келтірді.
that Scott was one of the finest drawers of character ever to have lived.