Кіріспе
Украиналық көтеріліс басшысы Иван Гонта (Іван Ґонта; 1768 жылы қайтыс болды) – Польша-Литва одақтастығындағы Бар конфедерациясына қарсы шаруалар мен украиндық казактардың қарулы көтерілісі – Кольевщинаның басшыларының бірі. Брацлав воеводтығының Умань қаласына жақын орналасқан Рожишки (қазіргі Розсишки) қаласында туған Гонта, Киев воеводасы Франциск Салезы Потоцкийдің казак үйінің сотнигі (капитан) қызметін атқарды және 1757 жылдан бастап Умань гарнизонындағы шағын отрядқа қолбасшылық етті. Кольевщина кезінде оған Максим Зализняктың хайдамақтарына қарсы күресуге бұйрық берілді. Бірақ ол өзінің жасағымен бірге көтерілісшілерге қосылды, және біріккен күштер 1768 жылдың 21 маусымында Умань қаласын басып алып, қиратты. Бұл оқиға "Умань қырғыны" деп танылды, оның салдарынан мыңдаған жергілікті поляк ақсүйектері, еврейлер, униаттар және басқа да адамдар қаза тапты. Осыдан кейін Гонта полковник болып жарияланып, Умань гарнизонына басшылық етті. Гонта Осман империясына көтеріліс ойын тарату үшін отряд жібергенде, Ресей императрицасы Екатерина Ұлы, Польшаға көтерілісті басуға көмектесу үшін, Бар конфедерациясына қарсы күресіп жатқан Дон казактарының полкін жіберді, соның арқасында Осман империясының Ресейге қарсы соғыс бастауына жол бермеді. Ресейлік бөлімнің командирі Гурьев, көтерілісшілерге Бар конфедерациясына қарсы бірлескен жорыққа олармен бірге екенін сендіріп, бірде-бір оқ атусыз шамамен 900 көтерілісшіні тұтқындады. Содан кейін Иван Гонта поляктарға тапсырылып, мемлекеттік қасақаналық жасады деген айыппен сотталды. Ұлы тәж гетманы Франциск Ксавери Браницкийдің үкімімен өлім жазасына кесілген ол Серби ауылында тірідей терісін сылып, төртке бөлініп өлімге жеткізілді. Өмірінде көп танылмаған болғанымен, өлімінен кейін ол көптеген халық әндері мен аңыздарда батыр және шейіт ретінде бейнеленді. Ол Тарас Шевченконың "Хайдамаки" атты даулы эпикалық поэмасында мәңгілікке дейін бекітілді, бірақ Гонтаның өзінің католик ұлдарын өлтірмегені, себебі оның әйелі мен балалары православиелік дінді ұстанған және ол Умань қырғынының бастамашысы болған емес.
Ivan Gonta (Іван Ґонта; died 1768) was one of the leaders of the Koliivshchyna, an armed rebellion of peasants and Ukrainian Cossacks against Bar confederation in the Polish–Lithuanian Commonwealth. Born in Rożyszki (modern Rozsishky) near Uman' in Bracław Voivodship, Gonta served as a sotnik (captain) of Cossack household militia of Franciszek Salezy Potocki, the Voivode of Kiev, and commanded a small unit in the garrison of Uman since 1757. During the Koliivshchyna he was ordered to fight the approaching haidamaka forces of Maksym Zalizniak. Instead, he and his militia joined the rebels, and the joint forces captured and ravaged the town of Uman on June 21, 1768. In what became known as the Massacre of Uman, thousands of local Polish szlachta, Jews, Uniates and other people were slaughtered. After that, Gonta was proclaimed colonel and commanded the garrison of Uman. When Gonta sent a detachment to spread rebellion into the Ottoman Empire, Catherine the Great, the Empress of Russia, dispatched a regiment of Don Cossacks fighting against Bar confederation to help Poland suppress the rebellion to prevent Ottomans from waging a war against Russia. The commander of the Russian unit, Guriev, made the rebels believe he was siding with them for the joint trip against Bar confederation and managed to capture approximately 900 of them without a single shot. After that, Ivan Gonta was handed over to the Poles and was tried for high treason. Sentenced to death by grand Crown Hetman Franciszek Ksawery Branicki, he was then executed in the village of Serby by being flayed alive and quartered. Although largely non notable during his life, after his death he became a hero of countless folk songs and legends that portrayed him as a hero and a martyr. He was immortalized in Taras Shevchenko's controversial epic poem Haidamaky though Gonta had never killed his Roman Catholic sons, because his wife and children were of Orthodox faith and in fact he had never initiated the massacre of Uman himself.
Танымал мәдениетте
Тарас Шевченконың "Хайдамақы" дастаны, Гонтаны қоса алғанда, көлілерге арналған.