Кіріспе
Тунисті қорғаған бекіністер жүйесі Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Марет желісі - 1930-жылдардың аяғында Франция оңтүстік Тунисте салған бекіністер жүйесі. Бұл сызық Тунисті Ливиядағы отарлаушы Италияның шабуылдарынан қорғауға арналған. Бұл сызық оңтүстіктен Туниске апаратын жолдар Маретке қарай, шығысында Жерорта теңізі, батысында таулар мен құмды теңізге қарай жалғасатын нүктеде орналасқан. Желі Уadi Zigzaou-ның солтүстік жағымен, Габес шығанағынан Cheguimi және Djebel (тау) Matmata-ға дейін, Grand Erg Oriental (Ұлы Шығыс құм теңізі) мен Matmata төбелерінің арасындағы Дахар жазықтығында созылып, оңтүстік-батысқа қарай созылып кетті. Тебага ойысы, Марет сызығы мен Ұлы Шығыс құм теңізі арасындағы, шабуылшы Марет сызығын қоршап алатын ықтимал жол, 1938 жылға дейін зерттелмеген. 1940 жылы 22 маусымдағы француздық қарулы келісімнен кейін Марет желісі итальяндық-неміс комиссиясының бақылауымен әскерден шығарылды. Тунисті 1942 жылы "Шамыл" операциясынан кейін Одақтың күштері басып алды. Желі оңдан-соңға жаңартылып, Одақтың инженерлері қорғаныс позициясына көбейтілді. Меденин шайқасы (6 наурыз 1943) Сегізінші армияға қарсы қымбат шығынға ұшырады. Марет желісі шайқасында (16-31 наурыз 1943) Сегізінші армия Марет желісінің қорғанысына кірді. Марет желісінің батысы мен солтүстігіне қарай аутфланкингтік қозғалыс II Супержүк операциясымен жалғасты, ол Тебага ойысының ось қорғанысын бұзып, оларды Марет желісінен Уди Акаритке шегінуге мәжбүр етті. Марет желісі ескірген және Марет мұражайында еске алынды.
The Mareth Line was a system of fortifications built by France in southern Tunisia in the late 1930s. The line was intended to protect Tunisia against an Italian invasion from its colony in Libya. The line occupied a point where the routes into Tunisia from the south converged, leading toward Mareth, with the Mediterranean Sea to the east and mountains and a sand sea to the west. The line ran along the north side of Wadi Zigzaou for about south westwards from the Gulf of Gabès to Cheguimi and the Djebel (mountain) Matmata on the Dahar plateau between the Grand Erg Oriental (Great Eastern Sand Sea) and the Matmata hills. The Tebaga Gap, between the Mareth line and the Great Eastern Sand Sea, a potential route by which an invader could outflank the Mareth line, was not surveyed until 1938. After the French Armistice of 22 June 1940, the Mareth Line was demilitarised under the supervision of an Italo German commission. Tunisia was occupied by Axis forces after Operation Torch in 1942 and the line was refurbished and extended by Axis engineers into a defensive position by building more defences between the line and Wadi Zeuss to the south but French built anti tank gun positions were too small for Axis anti tank guns which had to be sited elsewhere. The Battle of Medenine (6 March 1943) against the Eighth Army was a costly failure. At the Battle of the Mareth Line (16–31 March 1943) the Eighth Army was contained within the Mareth Line defences. An outflanking move west and north of the Mareth Line was followed by Operation Supercharge II which broke through the Axis defences of the Tebaga Gap and led them to retreat from the Mareth Line to Wadi Akarit. The Mareth Line is derelict and is commemorated at the Mareth Museum.
Француздық стратегия
1930 жылдары француз отаршылдық империясын қорғау (Француз Индокитайы, Тынық мұхиты аралдары, Батыс Үндістан, Африка отарлары және Сирия-Ливан) француз шетелдік легионына, отаршылдық және "туған" бөлімшелерге, Marine nationale (Көмектік) және Armée de l'Air (Әуе күштері) қалдырылды. 1930 жылдардың аяғында Әскери-теңіз флотында бір ғана ұшақ тасымалдаушы кеме болды, ал Армэ де л'Айр тек екінші деңгейдегі ұшақтарды ғана қалдыра алды. Алжир, Марокко және Тунис колониялық әскерлердің көп бөлігін қамтамасыз етті, ал Тунис, шығысында Ливияның итальяндық колониясы метрополиялық Франция қорғанысына берілген басымдықтан шығарылды. Тунисті қорғауға арналған француздық жоспарлар Италияның Франция оңай қарсы тұра алмайтын үстем шабуыл жасайтындығын болжады. Италия соғыс жариялағаннан кейін Мысыр мен Туниске шабуыл жасайтын болды, италиялық әскери-теңіз флоты жабдықтауды қамтамасыз етіп, англо-француздықтардың көмегін тоқтатты. Тунисті қорғауға арналған алты дивизиядан тұратын күш, бекініс дивизиясы және атлы дивизиясы бар, шектеулі мақсаттармен тек жергілікті операцияларды ғана жүзеге асыруға қабілетті. Француз армиясы "Шөлдегі Мажино желісін" (ligne Maginot du désert) салуды қарастырды.
География
Тунистің орталық бөлігінде Атлас таулары басым, ал солтүстік және оңтүстік бөліктер негізінен жазық. Оңтүстік аймақтағы басты ерекшелік - Матмата таулары, бұл аралық теңіз жағалауына шамамен қатар солтүстік-оңтүстікке қарай созылады. Таулардан батысқа қарай жердің жаппай жері - қонақжайсыз Джебель Дахар және батысқа қарай Дахар аймағы, бұл таулар мен жағалау арасындағы аймақты Түндік Туниске жеңіл жолға айналдырады. Матмата жотасының солтүстік шетінде шығыстан батысқа қарай ұзындықтағы шағын жоталар тізбегі жүреді, бұл бұл әдісті одан әрі қиындатады. Матмата тауларының солтүстік шетінде Тебага ойысы орналасқан. Жерорта теңізінен жағалаудағы жазық Matmata тауына дейін жайлап көтеріледі. Бұл жазық шагыл мен құмнан тұрады, құмды жерлердің арасында тұздықтар бар, олар кішкене жаңбырдан кейін дөңгелекті көліктерге жарамсыз болғаннан кейін батпаққа айналады. Таулардан теңізге дейін көптеген вадилер бар, соның ішінде үлкенірек Вади Цезс және Вади Зигзау. Ішкі аймақта уәдтердің бастауы тік және таслы, жағалауға жақын жерде кеңейеді, төсектері өзендер немесе саздықтар бар, көліктер өте алатын қатты жерлер бар.
Жоспарлар
1934 жылдың қаңтар айында жаңа бекіністерді жоспарлау басталды; Жаяу әскер офицерлері от өрістерімен жапсарлас жатқан алдындағы жерге үстемдік ету үшін бекіністерге арналған жерлерді таңдады. 1936 жылы Италия Германиямен Рим-Берлин осьін құрғаннан кейін, Франция үкіметі құрылыс үшін қаржы берді, бұл Солтүстік Африкада француз қауіпсіздігіне үлкен қауіп төндірді. Желіге арналған казематтар Францияда салыстырмалы үлгілерге қарағанда әлдеқайда аз бетонды болды және төменгі бөлігі қираған кезде тұрақты есігі болғандықтан, қақпасы жоқ. 1936 жылдың қыркүйегінде генерал Жозеф Жоржмен кездесу барысында Марет желісін, Бизерте, Меденин, Бен Гардан және Фум Татауин (Татауин) нығайтуды аяқтау керек деп келісілді. Меденин, батыста Бен Гардан және шығыста Татауин ұсынылып отырған сызықтың оңтүстігінде болды, Татауин Маретке баратын жолдар Матмата таулары мен теңіз арасындағы бөтелкеден өткен жер болды. Желі шығыс және батыс секторларға бөлінеді, негізгі қарсылық және резервтік желі артқы жағында. Дахар таутегінің тасты үстіне қорғаныс секторы (СД) салынуы керек еді, ол кейіннен Матмата төбелері арқылы Чотт-эль-Джеридтің шетіндегі Кебилиге дейінгі СД-ның бөлігі болды. Чотт және Чотт Эль Феджадж Тунистегі Уди Акаритке ағып түседі, бірақ Уди Акарит тек қана қоршалған, француздар Габесті жабу үшін оңтүстікке қарай Марет желісіне шоғырланды. Марет сызығы мен Ұлы Шығыс құм теңізі арасындағы алшақтық, шабуылшы Марет сызығын айналып өтуге болатын ықтимал жол, 1938 жылға дейін қарастырылмаған. Генерал Жорж Катру және полковник Гауч аймақты зерттеп, өз бағалауларында үш дивизия Ливия шекарасынан алты күн ішінде Ксар (көсемделген ауыл) эль Халлуф пен Бир (құдық) Солтанеге дейін алға жылжи алады деп болжады.
Марет желісі
Марет желісі тікенекті сыммен қоршалған казематтардан тұрады және негізгі және резервтік желілерде барлық қорғану үшін салынған, кедергілер алдыңғы және бүйірлерінде екі есеге көбейтілді. Негізгі желідегі бекіністерге флангталған пулемет казематтары мен танкіге қарсы пулемет позициялары кірді; резервтік желідегі артиллерия орындары негізгі желідегі бекіністер арасындағы саңылауларға атуды қамтамасыз етті. Кейбір флангтардағы пулеметтер үшін казематтар сарайлар арқылы байланысқан; жазықтағы және төбедегі бекіністерде танкіге қарсы позициялар болған. Жолдың алдыңғы жағында тік рельстерден тұратын танкіге қарсы кедергі жасалды және Уди Зигзаудың қабырғалары тіктелген. Сегіз артиллерия казематтары, қырық жаяу әскер казематтары немесе блокхаустар және он бес командалық бекеттер салынды. Шығыс секторда негізгі желіде 12 және резервтік желіде 11 күшті нүкте бар. Батыс секторда негізгі желіде 11 және резервтік желіде 7 күшті нүкте бар. Матмата төбелерінде Ксар-эль-Халлуф танкіге қарсы арықты жауып, бас сызықтан кейін, төбе басында аяқталатын позицияны жалғастырды. Ксар-эль-Халлуфтағы Матмата төбелерінде және одан да ары Дахарда жаяу әскердің позициясы қазылып, Бір-Солтандағы бекіністе екі 75 мм мұнарасы болды, олар 1918 жылы салынған Char 2C танктерінен алынып тасталды. Бен Гарданда танкіге қарсы арық ішінде шаршы редуттен тұратын алдыңғы позиция құрылды. Бұрыштағы үшбұрышты шағын бекіністерді танкіге қарсы рельсті кедергілер қоршап тұрды. Марет желісі танкіге қарсы қорғаныс үшін ескірген 75 мм және 47 мм әскери-теңіз пуляларымен және бірнеше жаңа 25 мм танкіге қарсы пулялармен және жаяу әскердің кіші қаруларымен жабдықталды. Артиллерия казематтары 75 мм-лік пулялармен жабдықталған, ал блоктағы және казематтардың көпшілігі автоматты қару үшін амбразуралармен жабдықталған. 1938 жылы Марет желісі өте маңызды болды, сондықтан жағалау қорғанысы бойынша жұмыстар тоқтатылды және 1939 жылы желі колониялық дивизиялар мен жергілікті тұрғындардан алынған кейбір бөлімшелермен қамтылды. Соғыс басталғаннан кейін Арамдағы биік жерде негізгі желіден оңтүстікке қарай алдыңғы қатарлы позициялар (алдыңғы бекеттер) құрылды.
Әскериліктен арылу 1940, осьтің оккупациясы 1943
Екінші дүниежүзілік соғыс 1939 жылы басталды, бірақ Марет желісі 1939 жылдан 1940 жылға дейін белсенді болмаған, өйткені Италия 1940 жылы 22 маусымдағы қарулы келісімге дейін бейтарап болды. 1942 жылдың қарашасында британдық Сегізінші армия (генерал Бернард Монтгомери) Эль-Аламейннің екінші шайқасында Африкадағы танк армиясын жеңіп, британдық Бірінші армия Операция Торч кезінде Француз Солтүстік Африкасына қонды. Тунисті Тунис жорығында Осіс күштері басып алды және 1942 жылдың қарашасынан 1943 жылдың наурызына дейін Панцерарме Египет пен Ливия арқылы сегізінші армияның соңынан еріп, соғыс қимылын жүргізді. Наурыз айында Сегізінші армия Ливия мен Тунис шекарасына жетіп, Марет желісіне шабуыл жасауға дайындық үшін Меденинде тоқтады. Оқпан инженерлері Вади Зейсден Марет желісіне дейін қамал аймағын салды. Сиди-эль-Гелала қаласында, Арамадан оңтүстікке қарай Мединеден Маретке дейінгі негізгі жолда, Арама айналасында және Бахирада далалық бекіністер салынды. Марет желісі Панцерармее үшін қайта жаңартылды және 1943 жылдың наурызына қарай 100 000 танкіге қарсы миналар мен 70 000 жеке құрамға қарсы миналар салынды, бункерлер бетонмен нығайтылды және танкіге қарсы және ұшаққа қарсы пулялармен қаруланды.
Меденин және Марет
Сегізінші армияға қарсы тұрған ось күштері 1943 жылы 23 ақпанда Италияның 1-ші армиясы (генерал Джованни Мессе) деп аталды және Меденине шайқасында (Unternehmen Capri, Операция Капри) бүлдіруші шабуыл жасауға тырысты. Шабуыл шығынды сәтсіздікке ұшырады және Осі әскерлері британдық шабуылды күту үшін Марет желісіне шегініп кетті. Ромель Марет сызығын "қадимгі француз блоктарының қатары деп атады, олар қазіргі заманғы соғыс талаптарына сай келмейтін". Марет желісі жағалаудан Заратқа дейін 136-шы жаяу әскер дивизиясы "Giovani Fascisti" , 101 -ші мотодивизия "Триест" арқылы Марет пен Арам айналасындағы Габес-Марет жолын қамтиды, 90-шы жеңіл дивизия "Триест" дивизиясының оңтүстігінде Арам мен Сиди эль Гуаладан жолды кесіп, Вуди Зейсс, 80-ші жаяу әскер дивизиясы "Ла Специя" 90-шы жеңіл дивизияның оңтүстігінде, 16-шы мотодивизия "Пистоя" арқылы қамтылады. "La Spezia" оңтүстігінде, Бени Кредидаше маңындағы Hallouf асуын қамтитын сызықты 164-ші Жеңіл Африка дивизиясы ұстады. 15-ші танк дивизиясы 32 танкісімен Марет қаласының солтүстік-батысында Зеркин қаласында орналасқан. Резервте Габестің оңтүстік-батысында 21-ші танк дивизиясы және 110 операциялық танкісі бар 10-шы танк дивизиясы болды. Djebel Tebaga-дан Djebel Melab-қа дейінгі желі Сахаралық Raggruppamento-мен ұсталды. Британдықтардың Марет желісін зерттеуіне, әсіресе Зарат-судест (Зарет Оңтүстік-Батыс), Оуэрзи, Оуэрзи-Уэст (Оуэрзи-Батыс), Оуэрзи-Ист (Оуэрзи-Шығыс), Ксиба-Уэст және Ксиба-Ист позициялары қызығушылық тудырды. Бұған Тунистің гарнизонының бұрынғы штаб бастығы генерал Марсель Риме Брунеу және Капитан Пол Мезан, Марет желісінің бұрынғы гарнизон инженері көмектесті.
Марет сызығының шайқасы
1943 жылдың 19 наурызында Сегізінші армия Марет желісіне Пугалист операциясы кезінде қарсы шабуыл жасады. 50-ші Нортумбриялық жаяу әскер дивизиясы Зарат маңындағы сызыққа енген, бірақ 22-ші наурызда 15-ші танк дивизиясы мен "Giovani Fascisti" кері қайтарып жіберді. Ұзақ қашықтықтағы шөл топтарының барлау жұмыстары шекарадан өту мүмкін екенін көрсетті. Әскерлер оңтүстік Матмата төбелері арқылы өтіп, батыстан Тебага ойысына жетіп, Марет сызығының артындағы жағалау жазығына жетуі мүмкін. Пугилист кезінде Монтгомери 2-ші Жаңа Зеландия дивизиясын Матмата төбелерінің айналасына жіберді, бірақ оның шабуылы 21-24 наурызда Тебага ойығында болды. Монтгомери 1-ші бронетанкті дивизияны (X корпус) Тебага ойығындағы шабуылға күш-жігер беру үшін жіберді. Британдықтар 26 наурызда "Суперзаряд" операциясы II-де қайтадан шабуыл жасап, келесі күні тесікті бұзып шықты. Бұл табыстылық, Марет желісіне тағы бір фронттық шабуылмен біріктіріліп, позицияны ұстауға болмайтын етті; Италияның 1-ші армиясы 1-ші бронетанкті дивизияның Эль-Хамма қаласында ұсталуынан құтылды және ось күштері солтүстікке қарай Уди-Акаритке кері шегінді.
Соғыстан кейінгі кезең
Марет желісі шайқасынан кейін қорғаныс қаңырап бос қалды және Габестегі Марет мұражайында еске алынды.