Кіріспе

Американдық дәрігер Джаред Элиот (7 қараша 1685 – 22 сәуір 1763) – американдық колониялық пастор, дәрігер, агроном, фермер және құл иесі болған. Элиот Джозеф Элиоттың және оның екінші әйелі Мэри Уайллистің үлкен ұлы еді. Элиоттар отбасы 1639 жылы еуропалықтар қоныстанған Гилфордта (бұрынғы атауы Менункатукет) өсті. Жаред басқаларға көмектесуге әзір болған әкесі мен атасының үлгісін көрсетті; ол: «Мен тек мәртебесінде ғана емес, санасында да ең төменгі саналатын адамдардан көптеген пайдалы нәрселерді үйрендім» деді.

Шығу тегі

Элиот есімі Джаред туылмай тұрып-ақ белгілі болған. Оның атасы, Роксбери, Массачусетс штатының Джон Элиот, Герберт Томас, «Жаред Элиот» кітабының авторы, «(Джон) Элиот үндістермен қарым-қатынаста діни нанымдардан асып түсіп, оларға гигиена мен жақсырақ өмір сүруді үйреткен» делінеді. Джонның үндістерге көмектесуге жасаған әрекеттері Элиот есіміне Жаңа Англия теократиясындағы әлеуметтік мәртебе берді. Джаредтің әкесі Джозеф Элиот та Жаңа Англияда белгілі бір тұлға болған. Ол 1658 жылы Гарвард колледжін бітіріп, өмірінің соңына дейін Гилфордтағы жақын жердегі Конгрегациялық шіркеуде пастор болып қызмет етті. Лонг-Айленд бұғазының жағалауында колледж жобаларын бастаған дін қызметкерлері шіркеулік Бас Ассамблеяның отырысын ұйымдастыруға кірісті. Ассамблея қазан айында отыруға келісіп, жаңа жарғы жасауды сұрады (бұрынғы жарғының мерзімі өтіп, Массачусетс шығанағы колониясы да таратылған еді). Колледжтің жақтастары бастапқы ниеттерін хаттар арқылы білдірді. Бұл хаттардың мақсаты – білім беру мәселесі ғана емес, Коннектикут колониясына берілетін жарғының заңдылығы және егер ол заңды болса, онда оның мазмұны қандай болуы керек екені туралы кеңес алу болды. Джозеф Элиот жарғыны, соның ішінде «дәреже беру өкілеттіктерін мүмкіндігінше қарапайым ету» үшін таңдалғандардың қатарында болды. Ассамблея жаңа колледжге лицензия беру Англияда наразылық тудырмайды деп ойлады. Джозефтің Коннектикут атынан жасаған үн қосуы 1694 жылдың 24 мамырында күтпеген өліміне дейін оның жерлестері үшін маңызды болды.

Отбасы

Джаредтің туыстық ағашы – оның атасы Джон Элиот пен әйелі Ханнадан басталады – әр некеден бірнеше баласы бар, кең тарамдалған. Джон мен Ханна Элиоттың алты баласы болды. Алғашқы екі баласына өздерінің есімдерін берді. Ханна ең үлкені болды, одан кейін Джон дүниеге келді. Жозеф 1638 жылдың 20 желтоқсанында туды. Содан кейін Самуил (22 маусым 1641 жылы туған); алайда, ол 1660 жылдары Гарвардтан жоғары білім алғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Бесінші баласы Арон 11 жасында қайтыс болды. Ең кішісі Бенджамин еді; 1647 жылдың қаңтарында туған ол Гарвардты бітіріп, әкесінің үндістерге білім берудегі көмекшісі болды. Жозеф екі рет үйленді, екі некеден де төрт баладан әке болды. Жозеф 1676 жылы Род-Айлендтен шыққан Уильям мен Марта (Буртон) Брентонның қызы Сараға үйленді. Сараның барлық балалары қыздар еді (Мехитабел, Энн, Жемима және Бар-Шеба), және төрт қызының төртеуі де жақсы тұрмысқа шықты. Жозефтің екінші некесі Мэри Уайллспен болды, ал Джаред екінші некедегі тұңғыш бала болды; оның кіші інілері Мэри, Ребекка және Абиел еді. Мэри мен Ребекка екеуі де бірнеше рет үйленді – Мэри төрт рет; оның соңғы күйеуі Коннектикут штатының Фармингтон қаласынан Самуэль Хукер болды. Ребекка үш рет үйленді; оның соңғы күйеуі капитан Уильям Дадли, Солтүстік Гилфорд, Коннектикут. Джаредтің балалық шағы қиын болды, себебі ол сегіз жасында әкесі қайтыс болды. Джаредтің әкесі мен атасы екеуі де дәрігер болғандықтан, ол да дәрігерлік практиканы бастады. Джаред сондай-ақ әкесінің өлім төсегіндегі тілегіне сәйкес дін қызметкері болды. Ол отбасының абыройын сақтап, сәтті өмір сүруге бел буды; оның мақсаттарының бірі – «академиялық оқу курсында» либералды білім алу еді. Бұл колледж қазір Йель университетінің құрамына кіреді. Пирсон тәжірибелі дін қызметкері болғандықтан, ол 1701 жылғы жаңа жарғының қарамағына түсті, онда колледждің қамқорлары колонияда тұратын тәжірибелі дін қызметкерлері (әсіресе конгрегационалистер) болуы керек делінген. Сондай-ақ, жарғыда мектептің миссиясы «жастарды өнер мен ғылымға оқыту» екені, осылайша олар «шіркеу мен азаматтық мемлекетте» жұмыс істеуге лайықты бола алатыны айтылған. Элиот Пирсонның сүйікті (және ең танымал) студенттерінің бірі болды. Элиот 1706 жылы Коллегиат мектебін (кейін Йель колледжі деп аталды) бітірді. Джаредтің зиялылығы мен біліміне байланысты Пирсон оның (және тағы бір студент Сэмюэл Кук) Йель мектебінің қамқорлары болатынын болжады; Элиот мұны 1730 жылы іске асырды. 1707 жылдың маусым айында Пирсонның қайтыс болғаны туралы хабарланды; ол сол айдың бірінші күнінде әкесінің ұлдарының бірінің дін қызметкері болуын тілегенін орындап, дін қызметкері болып тағайындалды. Қыркүйек айында Джаред Киллингворт шіркеуінің үшінші пасторы болды. Ол осы лауазымға келген кезде отаршылар егер ол үйленсе, әр қыста оған 60 тонна жақсы отын беретіндерін уәде етті. Джаред келесі қыста Ханна Смитсонға (Брейфилдтен шыққан Самуэль Смитсонның қызы) үйленді және қайтыс болғанға дейін Киллингворт шіркеуінде қызмет етті. Діни міндеттеріне қоса, Элиот дәрігер де болды; Родни Трудың мақаласында «медициналық және діни мамандықтардың осылайша біріктірілуі табиғи көрінеді» деп келтірілген. Дәрігер мен дін қызметкері адамның денесін, санасын және жанын емдеуге қабілетті; екі мамандықты біріктірген адам, әкесі сияқты, «діни дәрігер» деп аталды. Джаред 1706 жылы медициналық практикаға кірді, ол кезде Жаңа Англияда 20 000-нан астам халқы бар 30 қала болды. Оның екі қызметі де расталған: «Коннектикут медицинасындағы 1650-1750 жылдар аралығындағы екі ұлы есімнің діни дәрігерлер Гершом Булкели мен Джаред Элиотқа тиесілі екендігі таңқаларлық емес». Элиот Булкелиден кейін Коннектикут медицинасының жетекшісі болды, шамамен 50 студентті оқытты. Элиоттың дәрігерлік практикасын күйеу баласы Бенджамин Гейл жалғастырды, ол 1740 жылдардың ортасында Джаредтің практикасын қабылдады. Бенджамин да талантты дәрігер болды, жақсы беделге ие болды және қоғамдық игіліктерді ілгерілетуге көмектесті.

Далалық шаруашылық туралы очерктер

Өзінің дәрігерлік ісін күйеуінің ұлына тапсырғаннан кейін, Элиот "егістік шаруашылығы" (негізінен ауыл шаруашылығы) тақырыбында бірқатар мақала жазды. Алғашқы алты мақала ауыл шаруашылығын жақсарту жолдарына арналса, жетіншісі темір өндірумен айналысты. Алғашқы алты мақала "Егістік шаруашылығы бойынша мақалалар" деген атпен жинақталды. Мақалалардың біріншісі 1748 жылы, ал келесілері 1749, 1751, 1753, 1754 және 1759 жылдары жарық көрді. Соңғы мақала француз-үнді соғысының кесірінен кейінге шегерілді. Темір өндіру туралы мақала 1763 жылы жарияланды. Алғашқы үш мақала Коннектикут штатының Нью-Лондон қаласында, төртінші және бесінші мақалалар Нью-Йоркте жарық көрді. Алтыншы ауыл шаруашылығы мақаласы Коннектикут штатының Нью-Хейвен қаласында, ал темір өндіру мақаласы қайтадан Нью-Йоркте жарияланды. Мақалалардың үйіне жақын жерде жарық көргені көршілері мен достарына оның жетістіктерімен бөлісуге мүмкіндік берді. "Жаредті ойлы және көндіретін жазушы ретінде қарастыру дұрыс". Жаред өзінің мақалаларын ағып жазылатын, оңай түсінілетін стильде жазды, шаруашылықты ғылым тұрғысынан сипаттады. Ол діни мән берді, өзінің жаратылыстары "патшалықтың орындалуы" үшін жұмыс істеп жатқанын айтты. Элиоттың пікірінше, түрлі дәнді дақылдарды себу – мысалы, сұлы мен бұршақ, немесе жаздық бидай мен арпа – әрқайсысының өнімділігін арттырады. Екінші мақала колониялардағы азық-түлік өндірісіне арналған. Элиот қазіргі егіс пайдаланудың ақылға сыймайтындығын және ауыл шаруашылығы принциптерін қайта қарау уақыты келгенін мәлімдеді. Ол шөп өндірісінің жеткіліксіздігі мал азығы ретінде жүгеріге тым тәуелділікке алып келгенін, соның салдарынан жүгері бағасының өскенін айтты. Элиот шөп өндірісін ынталандыру үшін тыңайтқыштар қолдануды ұсынды: "Шөп пен жүгерінің тапшылығы мен жоғары бағасы соншалықты [көрінеді] деңгейде, елдің қажетті қоры жайылымдардан асып кеткен, сондықтан қазіргі халыққа қажетті шөп жеткіліксіз". Ол сондай-ақ қазіргі халық саны азық-түлік қорларынан асып кеткенін айтты. Үшінші мақала әртүрлі егіс түрлеріне арналған, ал оның жариялануы Жаңа Англияның қиын климатында өсірілетін егіс түрлерін арттырды. Элиот дәнді дақылдар мен шөптерді ғана емес, жеміс-жидектер мен көкөністерді де өсіруге болатынын атап өтті. Көптеген астық түрлерін өсіру керек, өйткені олардың әрқайсысының мақсаты әртүрлі: зығыр, арпа, бидай, маслин, көк шөп тұқымы және рапс тұқымы айтылды. Ол әрқайсысының әртүрлі қолданылуын және олардың колониялардың өсуіне қалай үлес қосатынын түсіндірді. Аталған шөптер – қатты шөп, шыршалы шөп, "шетелдік жасанды" шөп және екі ағылшын шөбі: Ла Лорен және Сент-Фойн. "Біз әртүрлі жерлер мен жыл мезгілдерінің артықшылықтарын алу үшін түрлі дәнді дақылдар мен шөптерді өсіруіміз керек болған сияқты, біз де өңдейтін жердің әртүрлі түрлеріне бейімделуіміз керек". Басқа фермерлер Элиотқа оның бұрынғы мақалаларындағы идеялардың оларға қалай әсер еткені туралы пікір білдіреді; мысалы, теңіз шөптері, ылғал жапырақтары және теңіз тұзы тыңайтқыш ретінде қолданылуы мүмкін. Бесінші мақала жер өңдеу мәселелеріне арналған (бұл жағдайда, жерді өңдеу, егін егу және егін жинау арқылы). Элиот жер өңдеу туралы ағылшын жазушысы Джетро Туллдың жаңалап айтқан идеяларын қабылдады. Элиот Туллдың кейбір өнертабыстарын қабылдап, оларды жетілдірді; мысалы, Туллдың арауында (23 жыл бұрын Англияда жасалған) аз ғана жақсару болды. Элиот Йель колледжінің Президенті Клэптің және Киллингворттағы дөңгелекші Бехони Хиллиардтың көмегімен Туллдың машинасын жақсартуға тырысты. Элиоттың арауы Туллдың арауынан арзан және пайдалану оңай болды; алайда ол бұрғылау арауын далада сынағанда, дөңгелектердің дөңгелексіз, қатты топырақта жақсы жұмыс істемейтінін анықтады. Көптеген өзгерістерден кейін ол ақыры бұрғылау арауының нұсқасын аяқтады; кейбір оқырмандары күмәнмен қалды, өйткені "Бұрғылау арауы ешқашан жалпыға ортақ қолданысқа енбейді" деп қорқыды. Алтыншы мақала басқаларына қарағанда ұзақ уақытқа созылды, ол жібек және шөп өсіруді қамтиды. Элиот өзінің мақалалары Ұлыбританияға дейін жеткенін, онда оның философиясы мен идеялары да қолданылғандығын мәлімдеді. Ол былай деп жазды: "Мен алғаш рет "Егістік шаруашылығы туралы мақалалар" атты еңбегімді жазғанда, біздің топырағымызға, меридианымызға және климатымызға есептелген шағын трактаттар көршілердің кішкентай шеңберінен басқа жаққа да жетеді деп ойламаған едім". Мақалалар кеңінен тарағандықтан, ол "біздің көтерілген жібекке" көшудің дұрыс екенін ойлады. Ол анонимді фермерден, жылдар бойы Жаңа Англияда жібек өсіріп келген адамнан, оның қалай табысқа жеткені туралы сұрады. Элиот сондай-ақ фермердің осыдан қанша пайда тапқанын білуге тырысты. Ол Коннектикут штатында жібек өндірісін құру үшін өнер, өндіріс және сауданы ынталандыру қоғамының күш-жігерін түсіндірді және Коннектикуттың қай жері (солтүстік пе оңтүстік) жібек өсіруге жарамдырақ екенін болжады. Жетінші мақала "Егістік шаруашылығы бойынша мақалалар" жинағына кірмеген, бірақ ол Жаңа Англияда табылған заттан темір өндірудің жаңа тәсіліне арналған. Бұл мақала "Қара теңіз құмынан өте жақсы, тіпті ең жақсы темір жасаудың өнері туралы мақала" деп аталды. Элиот "қара теңіз құмын" темір өндіру үшін пайдалану тәжірибесін баяндады. 1744 жылы Элиоттың інілері Аарон Элиот пен Икабод Миллер Сэнсберидегі пеште жарты тоннан астам болат жасауға сәттілікке жетті. Болат өндіру материалдарын алуға болатын жалғыз орын Нью-Йорк болғандықтан, үйдегі көздерді табу қажеттігі туды. Жаред өзінің Сэнсберидегі кен орынын (Ұлы Ассамблеядан патент арқылы алған) темір жасауға жарамды нәрсені табу үшін зерттеушілер тобының бір бөлігі болғанын айтты. Бұл мақала қара теңіз құмын пайдалану арқылы темір жасау тәжірибелері мен нәтижелеріне арналған. Элиоттың мақалалары 19-ғасырға дейін Жаңа Англияда кеңінен қабылдалмады. Алайда, кейбір замандастары шаруашылық тәжірибесін жақсартуға жасаған күш-жігерін мойындады. Оның шабыттандырғандарының арасында Бенджамин Франклин мен Джон Адамс болды. Екеуі де Элиоттың мақалалары колониялардың дамуына маңызды үлес қосқанын сезінді.

Мұра

Өлерінен екі жыл бұрын Элиот өсиет қалдырды. Онда былай делінген: "Мен Нью-Хейвендегі Йель колледжінің президенті мен профессорларына он фунт заңды ақшаны мұра етіп қалдырамын, оның табысы кітапхананың пайдасына, уақыт өте келе кітаптар сатып алуға, олардың біліктілігіне сәйкес жұмсалады". Бұл Йель колледжі кітапханасының алғашқы қоры болды. Ол өзін білімді адамға айналдырған орынға бір нәрсе қайтарудың маңызды екенін сезінді. Элиоттың көп қырлы өмірі Коннектикут колониясына жағымды әсер етті. 1723 жылы салынған Элиоттың Коннектикут штатының Гилфорд қаласындағы үйі Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілген.