Кіріспе

Кэрол Ридтің 1965 жылғы фильмі «Агония және экстаз» – Кэрол Ридтің режиссерлік жұмысы, Микеланджело рөлінде Чарлтон Хестон және Папа Юлий II рөлінде Рекс Харрисон қатысқан 1965 жылғы американдық тарихи драма. Фильм Ірвинг Стоунның 1961 жылғы осы аттас автобиографиялық романының негізінде түсірілген. Онда 1508-1512 жылдар аралығында Сикстин капелласы төбесін суреттеу кезінде Микеланджело мен Папа Юлий II арасындағы қақтығыстар көрсетіледі. Фильмнің саундтрегін өнімді композиторлар Алекс Норт пен Джерри Голдсмит жазған. Фильм Todd AO және Cinemascope форматтарында түсірілген. DVD нұсқасы үшін сурет сапасы жақсырақ болғандықтан Todd AO нұсқасы қолданылған.

Сюжет

Фильм басталады, Микеланджело Буонарротидің жұмысын деректі фильм стилінде баяндайды. Содан кейін 16-шы ғасырдың басында Флоренция Республикасының белгілі мүсіншісі Микеланджелоның өмірін көрсетеді, оны Киелі Петр базиликасының жанындағы үлкен мүсіндермен жұмыс істеп жүргенде бейнелейді. Папа Юлий II Сикстин капелласын суреттеуді тапсырғанда, Микеланджело қарсылық көрсетеді, себебі төбедегі Он Екі Апостолдың суреттері оны шабыттандырмайды. Дегенмен, ол жұмысқа кірісуге мәжбүр болады. Алғашқы әрекеттерінде Микеланджело нәтижеге қанағаттанбай, фрескаларды жояды. Ол Каррараға қашып, содан кейін тауларға бет түзеп, онда табиғаттан шабыт алады. Микеланджело қайта оралып, бүкіл күмбезді Жаратылыс кітабынан алынған жаңа сюжеттермен бояуға рұқсат алады, бұл Папаның құлауын тапқан. Жұмыс үздіріссіз жалғасады, тіпті мисса кезінде де. Бір күні Микеланджелоның суреттеріндегі жалаңаш бейнелерге байланысты кардиналдар мен Папаның өзінен қарсылық пен сынға ұшырайды. Айлар жылдарға айналғанда, Микеланджелоның еңбегі қауіпке ұшырайды, ол шаршап құлайды. Оның ескі досы Лоренцо де Медичидің қызы Контессина де Медичи оны емдеп, сауықтырады. Сауыққаннан кейін Микеланджело Рафаэльдің өзінің орнын басатын қауіп бар екенін біліп, жұмысқа қайта оралады. Папа оған Папалық сарайдың қабылдау бөлмелерін суреттеуді тапсырады. Осы уақытта Папа мемлекеттері Камбре Лигасы соғысы кезінде қауіпке ұшырайды. Жауға дайындалып, шыдамдылығының шегіне жеткен Папа Микеланджеломен жасаған келісімді бұзады, және мұнаралар бұзылады. Рафаэль жұмыстың барысына әсерленіп, Микеланджелодан кішіпейілділік танытып, төбелісін аяқтауын сұрайды. Микеланджело жарақаттанған және әлсіз Папаны көруге барады және оның қайта қамқорлық беруін өтінеді. Рим Папасы Римге шабуыл жасау сөзсіз екеніне сенсе де, төбедегі жұмысты жалғастыру үшін қажетті қаражатты жинайды. Бір түні Микеланджело науқас Папаның Адамның жаратылуындағы Құдайдың суретін қарап отырғанын көреді, Папа оны "сенімнің дәлелі" деп жариялайды. Содан кейін ол құлап, төсекке жатып қалады. Барлығы Папаның өліміне көз жеткізсе де, Микеланджело оны өмір сүруге және жұмысын аяқтауға шақырады. Микеланджело кетіп бара жатқанда, Папа өлім төсегінен тұрып, кардиналдарды, монахтарды және хорды көріп, ашуланып, оларды қуа жөнелтеді. Соғыстың бағыты Папа мемлекеттерінің пайдасына бұрылады, одақтастар (Англия мен Испанияны қоса алғанда) Папаға көмек көрсетуге уәде береді. Аяқталған төбе жұртшылыққа мисса кезінде көрсетіледі, бұл оң пікірлерге ие болады. Қызметтен кейін Микеланджело Папаның қабірін жасауды бастауды сұрайды. Өмірінің қысқа ғана қалғанын сезінген Папа келіседі. Екеуі бірге шедеврге таңғалады, содан кейін Папа Микеланджелоға алтарьдың артындағы тозығы жеткен фрескаларды жаңартпауды тапсырады. Папа кетіп бара жатқанда Микеланджело алтарьдың артындағы кеңістікке қайта бұрылады, онда ол 25 жылдан кейін Соңғы үкім суретін салады.

Өндіріс

Романның киноқұқығын 20th Century Fox компаниясы 125 000 долларға сатып алды. Студияның басшысы Питер Леватес болды, ал Бёрт Ланкастер фильммен байланысты болды. 1962 жылы Fox бірнеше фильмге, әсіресе «Клеопатраға» жұмсалған шығынның артуына байланысты құлдырауға жақын болды. Бұл Даррил Ф. Зануктың студияны басқаруға оралуына әкелді. Ол өзінің ұлы Ричард Д. Занукты өндіріс жетекшісі етіп тағайындады. 1963 жылдың қаңтар айында Ричард Занук Филип Даннға сценарий жазуға келісім шарт жасады. 1963 жылдың қазан айында Занук фильм компанияның алдағы 12 айда түсіретін алты «роудшоу» фильмінің бірі болатынын жариялады, олардың жалпы құны 42 миллион долларға бағаланды. Басқа фильмдер: «Күні Кастер құлады» (кейін «Батыстың Кастері» болып өзгерді), «Ұшқыш машиналарындағы керемет жігіттер», «Жустин», «Музыканың үні» және «Қомтас». 1963 жылдың қараша айында Чарлтон Хестон басты рөлді ойнауға келісті. Fox Рекс Харрисонды қосымша рөлге алғысы келді, ал ол Фред Зиннеманды режиссер етіп тағайындауды қалаған. Бірақ қаңтар айында Кэрол Рид режиссер болып, Рекс Харрисон актерлік құрамға қосылды.

Атыс

Фильмнің түсірілім кестесі 1964 жылдың маусымынан 1964 жылдың қыркүйегіне дейін созылды. Фильм түсірілімі басталар кезде Сикстин капелласын пайдалану мүмкін болмады, сондықтан ол Римдегі Cinecittà студиясының дыбыс алаңында қайта жарақталды. Түсірілім барысында Рекс Харрисон мен Чарльтон Хестон арасында келіспеушілік болды. (Рид пен Хестон бастапқыда Папа Юлиус рөліне Лоренс Оливьеді шақыруды жоспарлаған, бірақ ол қолжетімді болмады.) Он екі жыл өткен соң, "Принц бен кедей" фильмін түсіргенде Харрисон Хестоннан толығымен қашып өтті. Оның күнделігінде жазғанынша, Хестон студиялар фильмді түсіруге бел буғанға дейін Микеланджело рөліне өте қызығушылық танытқан. Рөлге бекітілген соң, ол "Үшінші адам" (1949) фильмінің режиссері болған Ридпен жұмыс істеуге қуанды. Хестон бұл фильм Ридтің режиссерлік беделін қайта жаңғыртуға мүмкіндік береді деп ойлады, оны ол көрген фильмдердің ішінде көрермендердің ең жақсы пікір білдіргені деп сипаттады. Дегенмен, бұл фильм прокатта үлкен табыс әкелмеді.

Кассалық жинақ

Фильм 1965 жылы АҚШ-тағы кинотеатрларда көрсетілген кезде шамамен 4,000,000 долларлық табыс әкелді. Кейіннен ол әлем бойынша жалға берілгеннен 8,166,000 долларға жуық пайда тапты. 1970 жылдың қыркүйегінде Fox студиясы фильмнің 5,281,000 долларлық зиян келтіргенін бағалады.

Сыни қабылдау

The New York Times басылымының Bosley Crowther бұл фильмін "күшті әрі көтеріңкі драма емес, жұмыс істеп жатқан баяу суретші туралы суретпен түсірілген дәріс" деп сипаттады. Ол Папаға деген көңіл жарықсыды және Микеланджелоға наразылығының күшейгеніне қанағаттанды, ал Хестонның актерлік шеберлігі көрерменнің жүрегіне жылу сыйлай алмайды деп сынады. Сонымен қатар, сценарийдің "әртүрлі сөздерге толы" болғанынан зардап шеккенін айтты. 2013 жылы The Guardian газетіндегі ретроспективті шолуда Алекс фон Тунцельман фильмнің "ақпарат беру ниеті лайықты, бірақ көркем фильм өзінің тақырыбын дәріс оқымай жеткізе білуі керек" деп мәлімдеді және Кроутердің "сценарийде диалог көп, ал әрекет азырақ" деген пікірін қостады. Ол фильмде секстік сахналардың болмауының салдарынан "нағыз Микеланджелоның құштарлықтары" (әсіресе, оның ер адамдарға деген тартымдылығы) ашылмағанына өкінеді және фильм "көбірек юмормен және азырақ ұстамдылықпен айтылса" әлдеқайда қызықты болар еді деген қорытындыға келді.